Müşahidə

0

Alov neçə kilodur? Otağımızdakı işığı bir yerə yığsaq həcmi nə qədər olar?

Dərsliklərdə maddələrin aqreqat hallarından bəhs edərkən: “Maddələr bərk, maye, qaz halında mövcuddurlar. (plazma halı da var, fəqət biz digər üçünü öyrənəcəyik)” cümləsi ilə rastlaşmışıq. Son dövrdə Nobel mükafatına layiq görülmüş bir kəşfin bu hadisələrlə birbaşa əlaqəsi var. Bəli, söhbət Hiqqs bozonundan gedir. Əvvəla, bu zərrəciyin zəruriyyəti haqqında danışmaq lazımdır. Yüksək enerjilərdə elektromaqnit qüvvəsi və zəif nüvə qüvvəsinin iş prinsipi eyni olduğuna görə elementar zərrəciklərin qanunauyğunluqları “Standart Modelin simmetriyasına” uyğun gəlirdi. Aşağı enerjilərdə isə bu iki qüvvənin davranışı fərqlənir.

Qüvvələri bərabərliklər sisteminə gətirə bilmək üçün onların daşıyıcıları kütləsiz olmalı idilər. Foton, qluon, qraviton bu tələbə cavab versələr də, zəif qüvvənin daşıyıcıları olan W–, W+Z bozonları  kəşf olunduqda (1983-cü il) onların kütləyə malik olduqları aşkarlandı və simmetriya sınmış oldu. Hələ 1964-cü ildə Piter Hiqs (Peter Higgs) zərrəciklərə kütlə verən bir sahənin və həmin sahənin daşıyıcıları olan zərrəciklərin olduğu ilə bağlı fərziyyə irəli sürmüşdü. Bu hipotetik sahənin daşıyıcısı Hiqs bozonu adlandırılmışdı. Yükü olmayan Hiqs bozonları materiyanın kütləsi ilə bağlı suallara cavab verə bilərdi. Yanlız 2012-ci il 4 iyul tarixində Avropa Nüvə Tədqiqatları Mərkəzi (fr. Conseil Européen pour la Recherche Nucléaire – CERN) Böyük Hadron Toqquşdurucusu (ing. Large Hadron Collider – LHC) vasitəsilə Hiqs bozonunun göstəricilərinə uyğun olan zərrəcik tapıldığını açıqladı. Bu hissəcik Hiqs bozonudursa, yaratdığı sahə ilə əlaqədar zəif nüvə qüvvəsinin daşıyıcıları kütlə qazana bilərdi. Yəni Hiqs sahəsi ilə kütlə qazanan, fəqət özü kütləyə malik olmayan kvarklardan bəhs edə bilərikmi? Ordadırlar, fəqət orda deyillər.

Nəzəriyyəyə görə o ölçülərə enib ətrafımızı müşahidə etsək, xüsusi zərrəciklərin yaratdığı sahənin frekanslarını üç ölçülü fəzada kütlə kimi şərhlədiyimizi anlayarıq. Bəs Hiqs bozonu olmayan maddələr necə davranar? Bunu da alova baxıb anlaya bilərik. Alovun kütləsi yoxdur. İldırımın kütləsi yoxdur, alfa, betta, qamma, radiodalğalarda da kütlə yoxdur, telefon danışıqlarımız, smslərimiz kütləsiz yayılırlar. Wifi connection-dan yüklədiyimiz hər hansı Torrent faylı orada kütləsiz olaraq saxlanılır. Yaxşı, bəs kütləsi yoxdursa, fəzanın harasındadırlar? İnternetdən yüklədiyim filmi otağımın harasında tapa bilərəm? Hər yerində. Frekanslar və dalğalar məkandan əlaqəsiz hərəkət edirlər. Sadəcə mövcud məkanlarda yayılma gücləri və sahələri var. Bu yayılma isə üç ölçülü bir yayılma deyil, üç ölçülü fəzada şərhləndikdə film olur, dörd ölçülü fəzada şərhlənsəydi, mənasız məlumatlar da ola bilərdi.

Daha öncə işığın həm dalğa, həm də zərrəcik xüsusiyyəti göstərdiyini eşitmişik. Bir səthə toqquşmazsa dalğa, toqquşduqda kütlə qazanıb zərrəcik xüsusiyyətini göstərdikdən dərhal sonra kütləsi yox olur və yenidən dalğa halında səpilir. Səthə ilk toxunan və kütlə qazanan işıq həmin səth tərəfindən manipulyasiyaya məruz qaldığı üçün dalğa uzunluğu dəyişir və əks olunan dalğa əvvəlkindən çox daha fərqli olur, buna görə də rəngləri görə bilirik. İşıq zərrəcik halında o qədər az yer tutur ki, Günəşin yaxınlığına gedə bilsək onun 99 faizindən də çoxundan işıq çıxmadığını görərdik.

Zərrəcik halında, yəni toqquşma anında çox az yer tutduğundan geri qayıdan, əks olunan məlumat əvvəlki ilə heç bir şəkildə müqayisə edilə bilməz. Gördüyümüz kainat səthlərə toqquşub manipulyasiya edilən işığın əks etdirdiyi məlumatlardır. “Orginal məlumatın” özünü görə bilmirik. Bir kub götürüb üstündən işıq mənbəyi ilə işıq salsanız kubun altında qalan iki ölçülü müstəviyə (kağız ola bilər) onun kvadrat fiquru düşəcək. Biz həmin müstəvidə iki ölçü ilə ətrafı şərhləsəydik, kubu kvadrat olaraq qəbul edərdik. Həmin işıq mənbəyi qalmaq şərti ilə başqa bir mənbədən də işıq salsaq, müstəviyə kubun iki kölgəsi düşər və ikincisi kvadrat olmaz. Yenə bu hadisəni müstəvinin içindən izləsəydik, ilk baxışda bir kvadrat və bir də fərqli bir fiqur görərək. İkisi də fərqli cismlərdir deyə düşünüb bunlar arasında əlaqəni müəyyən edə bilməzdik. Beləliklə, işıq mənbələrini artırsaq, fərqli bucaqların əmələ gətirdiyi fərqli fiqurların hər birini ayrı bir cism kimi qəbul edər, ən əsası isə bu cismlərə baxıb yaratdığımız qanunların ətrafdakı qanunauyğunluqlarla hesablamalarda tutarlı nəticələr verdiyini müşahidə edərdik. Bu nöqteyi-nəzərdən müşahidə etdiyimiz kainatda işığın səthlərdən əks olunması nəticəsində gördüyümüz məlumatı üç ölçülü kölgələr kimi başa düşə bilərik. Kvant fizikasında da elə cismlərin fərqli frekansların titrəşimləri ilə mövcud olduğu ehtimallardan bəhs edilir. Maks Plank (Max Planck) fizika institutunun rəhbəri Hans Piter Dürr (Hans-Peter Dürr): “Maddə nədirsə, maddədən təşkil olunmayıb”.

Kvant fizikləri maddi dünyanı ilusiyaya bənzədirlər, gəldikləri nəticə onlara bunu deyir. Çünki subatom zərrəciklər də eynən fotonlar kimi dalğa ilə xarakterizə olunurlar, mütləq material mövqeyləri yoxdur. 1920-ci ildə məşhur fiziklər Pol Diraktan Nils Bora, Albert Eynşteyndən Vemer Heyzenberqə qədər hər kəs kvant təcrübələrinin nəticələrini açıqlamağa çalışdı. Nəticədə, 1927-ci ildə Brüsseldəki Beşinci Solvay Fizika Konqresində bir qrup fizik – Maks Bor (Max Born), Pol Dirak (Paul Dirac), Vemer Heyzenberq (Werner Heisenberg) və Volfqanq Poli (Wolfgang Pauli) “Kvant mexanikasının Kopenhagen şərhi” adlandırılan razılığa gəldilər. Bu ad qrupa rəhbərlik edən Borun işlədiyi yerin adı idi.

Bor kvant nəzəriyyəsinin irəli sürdüyü fiziki reallığın bir sistemə dair bizim sahib olduğumuz informasiya olduğunu və bu informasiyaya əsasən irəli sürdüyümüz təxminlər olduğunu iddia edirdi. Onun fikrincə, bizim beynimizdəki bu şərhlərin xaricdəki reallıq ilə əlaqəsi yoxdur. Fiziklər kvant məfhumunun fiziki sistem üzərində ancaq bizim informasiyamızı təmsil etməsi fikrində həmfikir oldular. Başqa sözlə, bizim qavradığımız maddi dünya ancaq beynimizdəki informasiya ilə mövcuddur. Yəni xarici dünyadakı maddənin əsli ilə əsla təmasda olmuruq.

Cefri M. Şvartz (Jeffrey M. Swarts) Kopenhagen şərhindən çıxan nəticəni belə ifadə edirdi: “Fizik Con Arçibald Vilerin dediyi kimi, heç bir hadisə müşahidə edilmədən hadisə deyil”.

Amit Qosvami (Amit Goswami) də öz növbəsində belə tərif edib: “Yuxarıya baxmadıqda da Ay yerində dururmu? Ay, nəticədə, kvant obyekti olduğuna görə (hərşey, tamamilə, kvant obyektlərindən təşkil olunduğuna görə) fizik Devid Merminin də bildirdiyi kimi, buna “xeyr” cavabı verməliyik. Bəlkə də, ən mühüm və uşaqlıqda mənimsədiyimiz ən hiyləgər düşüncə xarici dünyada mövcud olan obyektlərin maddi dünyasının müşahidə edənlərin formalaşdırdığı obyektlərdən müstəqil olmasıdır. Bu zənnin lehində dolayı sübutlar var. Məsələn biz Aya baxdıqda onun klassik şəkildə hesablanmış orbitində olmasını gözlədiyimiz yerdə görürük. Təbii olaraq, biz ona baxmasaq da, zaman-məkan anlayışı çərçivəsində ayın mütləq orada olduğunu zehnimizdə canlandırırıq. Kvant fizikası isə buna “xeyr!” deyir. Əgər ona baxan şüurlu varlıq yoxdursa, zaman-məkan anlayışı içində heç bir obyekt yoxdur  (İdealist Metafizik fərziyyə)”.

What the Bleep Do We Know” (Nə bilirik ki?) adlı sənədli filmdəki fiziklərdən Fred Alan Vulf isə belə tərif edib: “Cisimləri formalaşdıranlar cisimlər deyil. Cisimləri formalaşdıranlar fikirlər, məfhumlar və informasiyadır”.

Bütün bunlar materializmin sonu demək idi. Nyuton (Principia mathematica, hərəkət qanunları, hərşeyin açıqlana bilinməsi, klassik materializm) elmə gətirdi ki, hərəkətin təyininin əsası qüvvədir. O, cazibə qanunu və ətalət prinsipini riyazi formaya saldı. Ancaq Nyuton cazibənin mahiyyətini izah edə bilmirdi. Eynşteynin (A.Einstein) nisbilik (relativity) nəzəriyyəsinə görə, cazibənin yayılma sürəti işıq sürəti ilə eyni olmalı idi. Kvant nəzəriyyəsində güman edilir ki, cisimlər bir-birini vahid sabit qüvvə ilə deyil, diskret, sıçrayış və qraviton vasitəsi ilə cəzb edir. Digər tərəfdən elektromaqnit sahəsinin hissəciyə olan təsirindən danışa bildiyimiz halda, hissəciyin elektromaqnit sahəsinə olan təsirindən danışmaq mümkün deyildi. Atomda və atom nüvəsində elementar hissəciklərin qarşılıqlı əlaqəsini qüvvələr vasitəsi ilə ifadə etmək mümkün olmur. Tədricən enerji anlayışı daha böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başladı. Qüvvə kimi enerji də cisimlərin qarşılıqlı əlaqəsini xarakterizə edə bilər, hətta onların hərəkətinin vəziyyətini də göstərə bilər. Enerjinin saxlanması və çevrilməsi qanunu təkcə mexaniki hərəkətlə ifadə olunmur, ona görə də qarşılıqlı əlaqəni enerji vasitəsi ilə ifadə etmək daha ümumidir.

Enerji anlayışının daha ümumi səciyyə daşıması tədricən qüvvə vasitəsilə ifadə olunan qanunları energetik ifadələrlə əvəz etdi. Lakin bu da hadisələri izah etməyə kifayət etmədi. E.Şmutser (E.Schmutzer) yazır: “Çox az bir ehtimalla Eynşteyn tənəzzülə uğrayan nisbilik nəzəriyyəsində enerji anlayışını bir şəkildə dəyişə bilər. Materiyanın bir sıra xassələrini təsvir etmək üçün enerji anlayışı bəzən tamamilə abstrakt olaraq qalır. O, ancaq bəzi topologiya şərtlərinə uyğun və xüsusi həndəsi konfiqurasiyada təyin olunur. Kainat “ada” strukturuna malik ola bilməz, enerjinin Eynşteyn anlayışı bütün kainata aid edilə bilməz, ona görə də “kainatın tam enerjisi istənilən 42 çevrilmələrdə qalır” ifadəsindən imtina etmək lazımdır. Bu zəmində süquta uğrayan determinizmin səbəb-nəticə anlayışını xilas edən riyaziyyat elminin içərisindən doğulmuş bir nəzəriyyə formalaşır”.

System of butterfly effect

Xaos nəzəriyyəsi  dinamik olan sistemlərin (riyazi, iqtisadi, fiziki, bioloji, fəlsəfi, vs. ola bilər) ilkin şərtlərə (initial conditions) olan bağlılıqlarını araşdıran bir nəzəriyyədir. Xaos keçmiş yunan dilindən mütləq nizam olan “kosmoz” sözünün tam əksi, yəni mütləq nizamsızlıq deməkdir. Fiziki anlayış olaraq bu, xaotikliyi izah edir. (Sistemlər bəsit və ya çox qarışıq ola bilir,sistemlərdə uzun müddətli təxminin imkansızlığı, sistemlərin hesablana bilinməzliyi) Determinizmə görə (səbəb-nəticə əlaqəsi, yetərincə dəqiq ölçüm-uzun müddətli təxmin, kainat, tamamilə, bilinə bilinən qaydalarla “saat kimi” işləyir, təsadüfə və hesablana bilinməzliyə yer yoxdur) iki sistemin başlanğıc şərtləri tamamilə eynidirsə, bu sistemlər eyni davranmalıdırlar. Əslində, bu cür ideal sistemlər yoxdur. İki sistemin başlanğıc şərtləri, tamamilə, eyni ola bilməz. Sistemlər başlanğıc şərtlərinə çox həssasdırlar. İki eyni formalı stəkanda eyni temperaturda eyni həcmdə su doldurub üzərinə eyni hündürlükdən eyni mürəkkəbi damladaraq asanlıqla onların fərqli yayılacaqlarını müşahidə edə bilərik.Çünki damlanın quruluşu, stəkanların coğrafi strukturu, sağ və sol əlimiz arasındakı fərq, molekulların və onların tərkibindəki atom, subatom zərrəciklərin belə qarşılıqlı təsirindəki cüzi oynamalar və digər başlanğıc şərtlərdən hər birinin iştirakı ilə sondakı nəticə tamamilə dəyişəcək (Elm hər zaman ideal sistemlərdə işlədiyi üçün bunları görməzdən gəlib).

Beləliklə, hesablana bilməzlik problemi ilə qarşı-qarşıya qalırıq. İsveç kralı İkinci Oscar kainatın nizamını riyazi olaraq açıqlaya bilən bir riyaziyyatçı axtarırdı. Bu zaman ilk dəfə Culs Haynri Poynker (Jules Henri Poincare) kainatın nizamlılığının riyazi olaraq isbatlana bilinməyəcəyini isbatladı.Bu, bəsit və trajikomedik problem olaraq da qalır. Fiziki sistem təsvir edin, iki cism fəzadadırlar, Nyutonun cazibə qanununa görə bu cismlər arasındaki cazibə qüvvəsi onların kütlələri hasili ilə düz, aralarındakı məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasibdir. Bu formulla ideal sistemdə iki cismin davranşını sonsuza qədər izləyə bilərsiz. Üçüncü cismi əlavə etdikdə işlər o qədər qarışır ki, bu sistem hesablana bilməz hala gəlir. Onların davranışlarını çox qısa bir müddət üçün təxmin edə bilərik, davamlı olaraq təxmin edə bilmirik. Poynker “Nəinki kainat, günəş sisteminin nizamlılığını belə riyazi olaraq açıqlamaq mümkünsüzdür” demiş, ilk dəfə elmə xaos sözünü gərirərək kainatın xaotikliyindən bəhs etmiş, nizamlılığın riyazi formulunu verə bilməyəcəyini və riyaziyyatın da bunu edə bilməyəcəyini iddia etmişdi.

1961-ci ildə termin Eduard Norton Lorenz (Edward Norton Lorenz) tərəfindən məşhurlaşdı. Lorenz meteoroloq idi və hava proqnozu vermək məqsədi ilə bir komputer proqramı yaratmağa çalışırdı. Lorenz ilkin daxil ediləcək rəqəmi olması lazım olandan bir az daha artıq daxil etdi: 0.506 dəyərini daxil etməsi lazım olarkən, 0.506127 dəyərini daxil etdi. Bu kiçik fərqliliyin gözlənilən nəticədən çox-çox fərqli bir nəticəni doğurduğunu fərq etdikdə bir müddət bu vəziyyətə məna verə bilmədi. Daha sonra bunun “Kəpənək effekti” olduğunu anladı və hava şərtlərinin xaotik bir sistem olduğu haqqında məqalə yazdı.

Hal-hazırda belə 5 gün öncədən hava proqnozu edilməsi ciddiyyətsizdir. Kəpənək effektinin təməl olaraq kəpənəyin qanad çırpışlarıyla əlaqədar metafora ilə izah edilmək istənən tərəfi budur: Əlbəttə heç bir kəpənəyin qanad çırpışları tək başına bir qasırğa meydana gətirə bilməz. Ancaq bir kəpənəyin qanad çırpışının yaratdığı təsir olmadan ortaya çıxa bilməyəcək (sərhəd enerjisinə çata bilməyəcək) bir qasırğa, yəni əslində limit nəzərdə tutulur. Müxtəlif fiziki hadisələr nəticəsində bir qasırğanın meydana gələ bilməsi üçün lazımlı hallar və enerjinin limit səviyyədə təmin edildiyi, ancaq hələ də qasırğanın çox kiçik miqdar da olsa cüzi bir enerjiyə ehtiyac duyduğunu düşünsəniz, kiçik bir kəpənəyin, kiçik bir qanad çırpışının bu limitin aşılmasına yaraya biləcəyini anlaya bilərsiniz. Dinamik sistemlərdə göz ardı edilə bilərmiş kimi görünən təsirlər belə yığılaraq həllin, ya da nəticənin köklü bir şəkildə dəyişməsinə, ya da heç var olmayacaqkən var olmasına yaraya bilirlər. Bu, Xaos nəzəriyyəsinin əsas faktorudur.

Biz multixaotik sistemlərin bütünləşmiş məhsuluyuq.

Xaos nəzəriyyəsində kainatımızda və gündəlik həyatımızda gördüyümüz nizamı qeyri-müəyyən olan təkrarlardan bəhs olunur ki, bu isə ideal geometriyanın gündəlik həyatımızı izah etmədiyi ilə əlaqədar olaraq yeni, fraktal geometriyanın (xaosun şəkli) yaranmasına yol açdı. Bəsit riyazi əməliyyatların təkrarlı (iterasiyalı) hesablamaları ilə bəzi qrafiklər əldə edilir. Bu tərzdə şəkillər təbiətdəki formaları (ağaclar, spirallar, neftin suya yayılması və s.) xatırladır. Qaston Culiya (Gaston Julia) Birinci Dünya müharibəsində fransız əsgəri olaraq döyüşərkən ağır yaralanır (burnunu itirir) və xəstəxanada yatarkən atası ona bir neçə riyaziyyat kitabı gətirir. Julia bunları oxuyarkən ölümündən illər sonra komputerlərlə qrafikləşdirilə bilinən “Julia seti” adlı bir riyazi qrafik tapır və dəftərinə qeyd edir. Yanlız 1980-ci ildə Benoit Mondelbrotmondelbrot seti adı verilən və fraktal geometriyanın əsasını təşkil edən setlə fərqli Julia setləri çıxara biləcəyimiz bir indeks yaratdı. Bu set sonsuz nizamsızlığa sahib olan iterasiya ardıcıllığından ibarətdir. Fraktal şəkillər həm də fraktal incəsənət (fractal art) adı altında geniş yayıldı. Fraktalların xüsusiyyətləri başlanğıc şərtlərə həssas olması, iterasiyalı (təkrarlamalı) olmaqları, sonsuz detala sahib olmaqları, özünə oxşarlılığı, təbii cismlərə oxşarlığı, özünəməxsus fraktal ölçülərə (standart 1,2 və ya 3 ölçülü yox, bəzən 1,761 kimi boyutda ola bilirlər) sahib olmaqlarıdır. Təbiətdəki maddələrin və cismlərin niyə bu formaları aldığını öyrənməyə çalışırıq və bilmirik.Bir elementin bir elektronunun artıq olması onu başqa bir elementə çevirərmi? Bu qədər fiziki və kimyəvi xassələrin (görünüş, rəng, sıxlıq, kütlə, aqreqat halı, reaksiyalarda iştirakı və s.) bir-iki elektron və protondan asılı olması nə dərəcədə məntiqlidir? Hidrogen atomuna bir elektron əlavə edilsə Helium olur (kainatda ən çox rast gəlinən iki əsas element). Yəni, əslində, manifestləri fərqli olsa da, özləri atomlardan, atomlar da müəyyən hissəciklərdən təşkil olunub. String (sicim, sim) nəzəriyyəsi də bunu açıqlamaq üçün özlüyündə hər şey tezliklərdən təşkil olunur, qaynaq eynidir, bir protonun kvarklarının, spininin, yükünün və bu kimi xüsusiyyətlərinin eyni frekansların titrəşimlərindən qaynaqlandığını, ipvari simlərin (string) kütlə və yük kimi davrana bildiyini iddia edir və nəzəriyyə cazibə, elektromaqnit, qüvvətli nüvə qarşılıqlı təsir və zəif nüvə qarşılıqlı təsir qüvvələrini maddənin bütün növləri ilə birgə kvant mexaniki modelində cəmləşdirmək potensialına malikdir. Təməl fikir həqiqətin əsas komponentlərinin rezonans tezliklərində titrəşən və Planck uzunluğunda olan Stringlər-Sicimlər-Simlər olduğudur.

Bu stringlər bir tezlikdə titrəşib protonu, başqa bir tezlikdə titrəşib elektronu meydana gətirirlər, maddiyyat bu şəkildə mövcud olur. Toplu şüur (Singularity) anlayışı ilə izah etsək, qara dəliklərin iş prinsipində onların kütlələrini sonsuza qədər artırıb tək qalmaq istəyişinə nəzər yetirə bilərik. Əslində, insanlar da toplu şüur halına keçməyə meyillidirlər. Şüurumuzu internet mühitinə daşıyıb bütöv bir şüur kimi davranmağa çalışırıq. İnsanın komputerdə qeydli ən mükəmməl halını yaratmağa çalışırıq (singulary). Bu “mükəmməl insan” üç ölçülü bir kainatda deyil, məkanı, zamanı və maddəni təşkil edən elementlərdən əlaqəsizdir, xarici aləmdəki bütün informasiya ona qeydli olsa da, komputer mühitində bu informasiyaları reallaşdıra bilmədiyi üçün çöldəki məlumatı işlətmək əvəzinə öz daxili mühitini reallıq olaraq qəbul edəcək. İkinci bir nəzəriyyəsi olmayacaq və tədricən singularity (toplu şüur) anlayışı unite (birləşmə) anlayışı ilə əvəzlənəcək.

Bu vəziyyətdə olan şüur özünü nə olaraq qavrayardı? Özünü qavraya bilməz, çünki referans (sitat gətirmək) ala biləcəyi ikinci şüur yoxdur. Belə bir şüur özünü müşahidə etmək üçün xəyali bir dünya yaradıb özünü oraya simulyasiya edərdi. Bu isə artıq əvvəlki hadisənin (insanın komputerə qeydli mükəmməl versiyasını yaratmaq) iterasiyasıdır.

Ciin Bayudrillard (Jean Baudrillard): “Sizin öz dünyanızın həqiqi olduğunu isbatlaya biləcəyiniz sübutunuz yoxdur: Disneyland necə real dünyanın qəribə tərzdə əks olunması və şərhidirsə, bu dünyanı da başqa bir sistemin əks olunması (simulyarka, yansıma şərhlənmə) kimi başa düşmək olar”. Bunu Matrix filmindəki bir səhnə ilə Morpheusun (filmdəki  personaj) dilindən desək: “Həqiqət nədir, Neo? Əgər toxuna bildiyin, dadını hiss etdiyin, görə bildiyin, eşidə bildiyindən bəhs edirsənsə bunlar beyin tərəfindən şərhlənən elektrik siqnallarıdır“. 

Burdakı fikir həqiqətin şərhlənməsi ilə yaranan simulyasiya ilə əlaqəlidir. Kainatın özünün də bir simulyasiya olduğu ilə bağlı fərziyyələr var. Bu fikirlər elmi deyil, çünki xətalana bilinmir, buna görə də təsdiqlənə bilinmir və nəticədə, sadəcə fikir olaraq qalmaqdadırlar. Kainatı fiziki əməliyyat sistemi olaraq düşünsək, bu sistemin əməliyyatı hansı sabitlərlə tənzimlədiyini (0;1 binary (ikili) alqoritmin sabitləridir) də düşünməliyik.

Sicim nəzəriyyəsinə görə fəzanın üç ölçülü olması ilə zamanı vektoriala çevirən amil fəzanın ölçülərinin sayının üçdən daha çox olmasıdır (11 əsas). Bizim əməliyyat sistemimizin üç ölçülü hesablayıcı prosessora sahib olduğunu düşünsək, hesablama ardıcıllığını zamanla izah ediriksə, hesablayıcı haradadır? Bu suala fiziki adreslə cavab tapmaq məntiqsizdir, çünki fiziki adres kainatdır və əməliyyatın hesablama sürəti də işıq sürətidir. Belə isə plank uzunluğunu da kainatın üç ölçülü pikseli kimi nəzərə almaq məntiqli olar.

İşığın ən yüksək enerji tutduğu halında dalğa uzunluqları arasında boşluq qalır və bu boşluğa işıq girə bilmir, çünki işığın saxladığı enerji limitdədir, bu səbəblə də bu sabitdən kiçik ölçüdəki məlumat işıq tərəfindən fəth olunmur, oxunmur, deməli orada kainat (müşahidə oluna bilinən) yoxdur. Elektromaqnit sahəsində elektronların boşluqdakı hərəkətinin izahı üçün klassik vakkumun dielektrik sabiti olan Epsilon (e0) sabitini də unutmamaq lazımdır. (e0 = 8.854 187 817… × 10-12 F·m-1 (farad başına metrə)). Entropiya isə sistemin mexaniki işə çevrilməyəcək olan termal enerjisini təmsil edən termodinamik termindir.

Adətən sistemdəki xaotikliyi və təsadüfiliyi izah edir – nizamsızlığın pillə sayıdır. Sistemdə nizamsızlıq artdıqca faydalı iş enerjisi azalar, sistemin termal enerjisi artar. Canlılar qocalır və ölür, metallar və süxurlar aşınır və s. Bütün enerji dəyişmələrində sistemin entropiya dəyişmələrinin cəmi daima müsbətdir, bu isə entropiyanın daima artdığını göstərir.

Yerdəki canlılıq Günəşin entropiyası ilə qidalanır. Məsələn Günəş enerjisini istifadə edən canlılıq kainata müəyyən nizamlılıq və quruluş (şablonlar) əlavə edib entropiyanı azaltsa da, Günəşin aşınması dünyaya verə bildiyi nizamlılığın yanında çox böyük olduğuna görə cəmdə bu iki kosmik cism arasındakı münasibətdə də etropiya artmış olur. Şablonlar isə məlumatların müəyyən məkan daxilində periodik iz buraxması ilə əlaqədar yaranır (məcra mesaja (məlumatın daşınması) çevrilir, daşınmanın məlumat tərkibi entropiyadır). Bir sistemin -273.15 selsi dərəcədə (0 Kelvin) entropiyası sıfır olaraq qəbul edilir. Bu nöqtə referans (sitat) nöqtəsi olaraq tanınır ve entropiyanın sıfır olduğu bu nöqtəyə mütləq entropiya deyilir, Termodinamikanın üçüncü qanunu ilə ifadə edilir.

Kainatın temperaturu Big Bang-dən günümüzə doğru gəldikcə -273.15 dərəcə selsiyə yaxınlaşmaq istiqamətindədir. Təbii fiziki hadisələrin, insanların ve digər canlıların qurduqları nizamlılıqları artırmaq deyil, azaltmaq yönündə olmağı (məsələn zəlzələdə binaların yıxılması) ve bənzər bir sıra hadisələr entropiya qanununa onun elmi mənasını aşan mənalar yüklənməsinə əsasən olduğundan bəhs edilir. Dawkins “The Blind Watchmaker (Kor Saatçı)” adlı kitabında bu istiqamətin ümumiləşdirilmiş tərzi ilə bioloji aləm arasındakı əlaqələrdən bəhs edir.

Kainatdakı hə rşey özünü minimum enerji səviyyəsinə çəkməyə çalışır. Yuxarıdan buraxılmış daş aşağı düşmək istəyir, çünki daşın aşağı dediyimiz yerdəki enerji səviyyəsi daha azdır, dəmir qaba sıxışdırılmış qaz qabı tərk etmək istəyir, çünki çöldəki qazlar daha nizamsızdır. Basqı ilə idarə olunan cəmiyyət qanunları aşmağa meyillidir, çünki qanunlar nizamı artırır, toplum isə nizamsızlığa meyillidir.

Birləşik olan hər şey, əvvəl-axır açılır, dağılır”.

(Budda)

Xatirələrimizi simulyasiya olaraq düşünsək, hadisədəki nizamsızlığın pillə sayını dəyişdirib detalları unutduğumuz üçün xatirələrimiz kifayət qədər canlı ola bilmir, onlardan aldığımız məlumatla yenisini yaradırıq, detalları, nizamsızlığı azaldıb məlumatı azaldırıq. Biz xatirəni xatırladıqda onu ən son düşündüyümüz anı xatırlayırıq. Yəni bizim üçün baş verən hadisələri bir anlığa “orijinal məlumat” kimi qəbul etsək, nizamsızlığın pillə sayı və digər parametrlər düzgün olmadığı üçün xatirəmizin hesablayıcısı xətalı simulyasiyalar yaradır. Əslində, orijinal məlumat haqqında düşündükdə mənimsədiyimiz məlumat üçün də eyni sitatı gətirmək olar.

Sicim nəzəriyyəsinə görə də hər şey fərqli titrəşimlərdən ibarətdir və ana titrəşimlə bir-birinə bağlıdırlar. Nəticə etibarilə hiss orqanlarımız və onların məhsulları ilə maddələri qavramağa çalışdığımız zaman əldə edəcəyimiz nəticə maddənin şərhi, simulyasiyasıdır, maddənin özü ola bilməz. Bir cismi itələdikdə onun səthinə göstərdiyimiz təsir qüvvəsi (titrəşim) ilə cismi bütövlükdə titrətsək, itələməklə bağlı məlumatı köçürmüş oluruq. Deməli, hərəkət üçün vacib olan məlumatdır və əgər itələməklə əlaqədar məlumatı cismə köçürə bilmiriksə, cismdə itələmək ilə bağlı fizika qanunları işləməz. Kainatı müşahidə etmək üçün məlumat köçürülməlidir. Məlumatın köçürülməsi isə saf halda mümkün deyil, məcraya ehtiyac duyuruq və hətta məcra (medium, ortam) mesaja o qədər təsir edir ki, məcranı mesaj olaraq qavrayırıq (Marshall McLuhan – “The medium is the message”, Budda – “Ayı işarə etdiyimiz barmaq ayın özü deyil”, Martin Heidegger – “Varlıq və zaman”: Suya barmağınızı saldıqda sudakı balıq barmağın ardındakı qoldan xəbərsiz olduğu üçün sizi barmaqdan ibarət zənn edər, bu barmaq obrazı onun yaratdığı varlıqdır, varlığın işarə edə bildiyimiz qismi (dasein) varlığın özü ilə əlaqəsizdir).

Biz ətrafımıza baxdıqda periodik, yəni təkrarı qeydə alınmış hadisələri reallıq olaraq görürük. Yer Günəşin ətrafında fırlanır, Günəş sistemi Süd Yolu qalaktikasının mərkəzi kütləsi ətrafında dövr edir və s.

Ətrafımızda saysız-hesabsız şablonlar var. Hara baxsaq, periodik iz qalıqları ilə əlaqədar şablonları görürük və bunlar təkrarlana bilinəndirlər. Yuxarı baxsaq, planetlər, ulduzlar qalaktikalar, aşağı baxsaq, geoloji, bioloji dövran, gen düzülüşləri, moleykullar, atomlar və s. Hər il qış gəlir, hər gün günəş çıxır və axşam günəş batır. Hadisələrin periodu müşahidəmizin ən vacib qismini zəbt edir. Biz təkrarlana bilinmiş, təkrarən test oluna bilinən, şablonlaşdırıla bilinən məlumatı reallıq adlandırırıq. Bu isə vasitənin qanunlarına (law of instrument) gətirib çıxarır. Əlində çəkic olan kəs vurulacaq mismarla maraqlanır,çəkicin mismarı vurduğu şablonu həmin kəs üçün reallıqdır. ( “I suppose it is tempting, if the only tool you have is a hammer, to treat everything as if it were a nail” (Abraham Maslow)). 

Biz şablonları tanıyan bir beyinə sahibik. Elmdəki bütün qanunlar və qaydalar fərqli kəslərin təcrübə etdiyi zaman eyni nəticəni əldə etməsi ilə qəbul olunur. Səbəblilik anlayışımız eksperimentlərə söykənir. Qazali (ابو حامد محمد بن محمد الغزالى‎, Аbu Həmid Мəhəmməd ibn Məhəmməd Əl Qazali) deyir ki, bir əlimdə alov, bir əlimdə pambıq var və bir-birinə yaxınlaşdırdıqda pambıq yanır, siz yoxlayın, sizdə də yanar.

Hər gün dağda otlayan qoyun təsəvvür edin və qoyun çobanın eşşəklə gəldiyini görür. Çoban eşşəkdən enir, başqasına minir və gəldiyi yolu davam edir. Qoyunun müşahidəsində səbəblilik bunu tələb edir ki, ikinci eşşəyin yeriməsi üçün birinci eşşək dayanmalıdır.Çünki qoyun hər müşahidəsində eyni nəticə ilə qarşılaşır. Qazali təcrübələrdən yaranan xətaları anlaya bilməməyimizi izah etməyə çalışır, çünki biz səbəb-nəticə əlaqəsini təcrübəmiz qədər anlayırıq. Hər zaman iki və biri toplayıb üç alırıq. Riyaziyyat bunu tələb edir. Riyaziyyatı qurarkən şablonlardan sitat gətirilib və kainatın dilinin riyaziyyat olduğunu düşünürük, səbəbi isə kainata baxıb gördüyümüz obyektlərin riyazi şablonlar olmasıdır.

Kainat riyazi şablonlardan ibarətdirsə riyaziyyat necə başlaya bilər? Belə düşünsək, riyaziyyat bizim çəkiclə vurduğumuz ilk mismarı xatırladar. Riyaziyyat şablonları şəkilləndirmək üçün var. Sosiologiya psixologiyanın tədbiq sahəsidir, psixologiya neyro-elmin (neuroscience) tədbiq sahəsidir, bu da öz növbəsində kimyanın tədbiq sahəsidir, kimya fizikanın tədbiq sahəsidir, fizika kainatı riyazi modelləşdirdikdə riyaziyyatın tədbiq sahəsindən ibarət olur, riyaziyyat isə bir (1) ilə münasibətdən ibarətdir. 1-lə yaratdığımız bütün əlaqələr isə məntiqin tədbiq sahəsi çoxluğuna daxildir. Eramızdan 200 il əvvəl Aristotelin (Aristotle) irəli sürdüyü düşüncə sistemi (ikili say sistemi, bir məlumatın doğru və ya yanlış ola bilməsi) düşüncənin ilk sistematik hallarından biridir.Bu məntiqə görə datum ya bir, ya da 0 ola bilər. Bu isə 1 və 0-ın arasında heç bir ehtimalın olmadığı və dəqiq xətt ilə ayrılması deməkdir. 0 əsla 1 ola bilməz və əksinə. İkili say (binary) məntiqinə görə məlumat doğru və ya yanlış qütblərindən birindədir, oraya çoxdan çatmışdır (1-dir və ya 0-dır,vardır və ya yoxdur, ağdır və ya qaradır, ağırdır və ya yüngüldür).

 Bulanıq məntiqdə (Lütfi Zadə-Qeryi- səlis məntiq) məlumatın çatmalı olduğu yerə çatıb-çatmadığı bulanıqdır. Canlı və cansızlardan ibarət sistemdə ikili say məntiqi ilə canlılığın harada bitib cansızlığın başladığını anlamağa çalışaq. Öncəliklə, zülal sintez edə bilən varlıq canlıdır deyildi, fəqət sonra zülal işlətməyən, oksigensiz şəraitdə mövcud olan varlıqlar digər canlı xüsusiyyətlərinə malik olduqları aşkar olundu. Hətta viruslar əlverişli şərait olmadıqca heç bir canlılıq əlaməti göstərmirlər, əlverişli mühitdə isə çoxalırlar. DNT və RNT ilə izah edilərkən də bunları mövcud edən amillərin fermentasiya, öz davamlılığını gətirmək, əlverişli mühitlə əlaqədar olduğunun fərqinə varırıq. Belə olduqda sadəcə öz davamlılığını təmin edə bilən bir qavrama canlı desək, əlimizə bütün kainat keçər, çünki texniki olaraq kainat termal enerjisini minimum enerji səviyyələri şəklində qorumağa çalışır, davamlılığını təmin edir. Yəni ikili say sistemi ilə canlı anlayışını qəfəsləməyə çalışdıqda hər dəfə xətalar ortaya çıxır. Bulanıq məntiq Aristoteldən 300 il, Milladdan 500 il öncə Budda tərəfindən ilk dəfə qeydə alınıb (“Ying Yang“da ağ içindəki qara ağın çoxluğuna daxildir, fəqət ağ deyil, eynən ağ da qaranın çoxluğunda qara deyil. Ağ və qaraya 0 və 1 dəyəri versək bulanıq məntiq 0 və 1-dən başqa ehtimalların da olduğundan bəhs edir). Fəqət hər iki məntiq növündə çoxluqlardan bəhs edilir. Riyazi hesablama üçün əməliyyat və çoxluqlara ehtiyacımız var.

1 ilə qurulan bütün münasibətlərdə 1-i çoxluq kimi qəbul edirik, çünki çoxluqlar nəzəriyyəsinə görə varlıqlar çoxluğun bir elementi və ya çoxluğun özüdür. 1 rəqəmi hər iki məntiqdə də çoxluğun elementinə çevrilir, çünki 1-dən başqa əlimizdə heçnə yoxdur. Beləliklə də, 1 çoxluğuna 1 elementi aiddirsə, 1 həm də bölünən olmalıdır. 1 məntiqi formullaşdırarkən həqiqətə verdiyimiz dəyərdir. “Yalnız” sözü “yalın usta”, “alone” sözü “all one” – “hər şey təkdir” mənşəlidirlər. Öz formullarımızda biz qaynağı (“origin”)  bölərkən ona verdiyimiz adı bölürük və bunun qaynaqla heç bir əlaqəsi yoxdur (Dassein).

Bulanıq məntiqdən bəhs etdikdə isə burada bir məlumatın doğru, 1 və ya qara olduğunu göstərmək mümkünsüzdür. Məlumat üçün bu iki qütb də sonsuzluqdadır. Qaynar su dedikdə ilıq olmayacaq qədər qaynar sudan bəhs edirik, fəqət tam olaraq hansı temperaturda qaynar (çox isti), hansı temperaturda ilıq olduğunu deyə bilmirik. Düz xətt üzərində ilıq su məlumatının qaynar və soyuq su arasında olduğunu düşünsək, ilıq su üçün bu iki qütb də sonsuz uzaqlıqdadır, qütbə çata bilmədiyi üçün müəyyən mövqeyi olmadığı üçün ilıqdır. Bunlara uzaqlaşan qütblər də deyə bilərik. Bu qütblər aralarında bir məlumat daşıyırlar, sonsuz uzunluqda olan tək bir xətt (məlumatlar) və üzərindəki qütblər cəmdə bulanıq məntiq fəzasıdır. Biz məlumatın bu qütblərə yaxınlaşdığını və ya çatdığını bilə bilmirik, çünki qütblərin yerini bilmirik (suyun hansı həddən etibarən soyuq və ya isti olduğunu deyə bilmirik). Belə olduqda məlumat bu qütblərə yaxınlaşmır, yaxınlaşırsa da, müşahidəmizdə bunu anlaya bilmirik. Bu düz xətti bizim məntiq fəzamızın düz xətti qəbul edib onu başqa məntiq fəzası düz xəttinin perpendikulyar kəsdiyini düşünsək, həmin düz xətt heç bir qütbə yaxın olmaz, içindəki məlumatları açıqlaya bilmərik, fəqət bizim məntiq fəzamızın məlumat xətti ilə kəsişdiyi üçün ondan bəhs edə bilərik.

Başqa məntiq fəzası bizim məntiq fəzamız ilə kəsişib “origin” (qaynaq) yaradacaq və üzərində qərar verə bilmədiyimiz, sadəcə bəhs edə bildiyimiz sonsuz məlumatdan ibarət olacaqdır. Beləliklə, biz bulanıq məntiqlə hər hansı bir məlumatın 0 və 1 qütblərindən eyni sonsuz məsafədə olduğunu qəbul edirik. Elə isə məlumat barədə hər hansı qərarı necə veririk? Məntiq fəzamızda bir “origin” nöqtəsi müəyyənləşdirərək. Bu nöqtə bizim məntiq fəzamızı düz kəsən və sadəcə mövzu edə bildiyimiz hər hansı başqa məntiq fəzası xətti ilə kəsişmə nöqtəmiz ola bilər. Bizim məntiq fəzamızda heç bir yerə yaxınlaşmadığı üçün onu müəyyən edə bilmirik. Onun orada olmağı bizim digər qərarlarımıza təsir edir. Origin nöqtəsi iki ölçülü x; y müstəvisində 0 nöqtəsinə uyğun olaraq heç bir yerə təsadüf etmir və bizim bütün məlumatlarımızı ondan emal etməyimizə səbəb olur, məlumatlarımızın ona yaxın olub olmamağı ilə maraqlanırıq. Bu məntiq fəzasını ziyarətçi məlumat adlandırsaq, ziyarətçi məlumat bizim məntiq fəzamızla kəsişsə də, onun nə daşıdığı haqqındakı qərarlarımız qaynaq nöqtəsinə nəzərən öz məlumatlarımız vasitəsilə verilən şərhlərdir. Bu riyazi konsept məntiq fəzamızdakı anomaliyaları özündə cəmləmə potensialındadır. Belə olduqda ikili say məntiq fəzası hər hansı bir məlumat daşımır, digər bütün məntiq fəzalarına bizim məntiq fəzamızdan verdiyimiz qərarlar, yəni şərhlərdən ibarətdir. Bu sistem ümumilikdə müşahidəçinin müşahidə etdiyi anın təmsilidir. Müşahidə üçün məlumat köçməlidir, məlumat quruluşda və şablonlarda deyil, nizamsızlıqdadır. Bir sistemdən şablonları çıxarmış olsaq geriyə sadəcə saf məlumat qalar. Nizamsızlığı sonsuz artıranda sistemin məlumatı artmış olsa da, şablonlar və quruluş itdiyi və yox olduğu üçün sistem mənasız hala gəlir.

Nizamsızlığı sonsuz azaltsaq, sistem heç bir məlumat daşımaz. Yəni nizamsızlıq artdıqca məlumat artır və məlumatı sistemdən çıxarmaq üçün də bir quruluş və şablonlara ehtiyacımız var. Bunlar sistemin bizim zehnimiz üçün olan qismidir, kainatın işləyə bilməsi üçün məlumatı anlamasına ehtiyacı yoxdur. Kvant  nəzəriyyəsində hər hansı bir elektronun ortaya çıxaracağı fotonun yükün, spinin, mövqeyin (position) müəyyən ehtimallara bağlı olduğundan və bu kainat içində bu ehtimalların təsadüfi (sistemin içərisində) olduğundan bəhs edilir. Təsadüfi olduqda nizamsızlıq artır, beləliklə, məlumat artır. Bizim məlumatı emalımız (processing) və daha doğrusu, şərhimiz riyazi səviyyədədir və riyaziyyatda iki üstəgəl bir üç etməyəcək, onsuz da, üçdür. İkinin üstünə bir gəlib üç alırıq, lakin bir irəliləyiş əldə etmirik, onsuzda 2+1 üç olaraq çoxdan mövcud olmuş və bitmişdir, üç, onsuz da, ordadır.

Riyaziyyat statik xarakterlidir.

Aristotel məntiqinə görə əməliyyatçı əməliyyatın içərisində deyil. 2+1=3 olmasının sizinlə əlaqəsi yoxdur. Sizin yerinizə başqası bu əməliyyatı etsə də, 3 dəyişmir. Bu qədər iti ikən niyə bulanıq məntiqdən danışa bilirik? Aristotel riyaziyyatı (binary math, ikili say sistemi, (0 və 1)) bu qədər dəqiq ikən biz atomaltı səviyyədə Qeyri-səlis məntiqlə (Bulanıq məntiq və ya Qeyri-səlis çoxluq nəzəriyyəsi) qarşılaşırıq, çünki kainatın daşıdığı məlumat nə qədər statik və ikili səviyyədə olursa olsun, məlumat hesablanmalıdır.

Məlumatların qravitasiya sahəsində (field) işıq sürəti ilə hesablanması ərəfəsində alınan nəticəni kainat adlandırırıq. Məlumat statik olsa da, əməliyyat ardıcıllığı ucbatından qarşımızdakı kainat statik bir nəticə deyil, təkrarlamalı, iterasiyalı (iteration) bir nəticədir. Buna biz zaman və tam mənası ilə entropiya deyirik.

Bəs bu məlumat hardansa – hansısa mənbədən bizə gəlir? Bu suala konsept (olduğumuz kainatın origin (qaynaq) fəzası olduğunu və statik məlumatın ziyarətçi məlumat olduğunu qəbul etsək) daxilində cavab versək, biz bu məlumata qarışmırıq, dəymirik, sadəcə məruz qalırıq və statik məlumat bizim üçün mövzu ola bilir, buna verdiyimi, şərhləri riyazi sistemdə toplayırıq. Xaosdan biz şablonlara əsasən bir quruluş inşa edir və məlumat əldə etməyə çalışırıq, bu məlumat statik olmadığı üçün bulanıq məntiq qüvvədədir. Ziyarətçi məlumat statik olduğu üçün biz “binary” məntiq işlətdikdə də tutarlı nəticələr alırıq, ta ki bütün bu riyazi hesablamanı aparan kəsi müşahidəçini mövzu edincəyə qədər. 2+1=3 hesablaması üçün biz beynimizdə bir iteration (təkrar), bir ardıcıllıq işlədirik (iki üstəgəl bir) , halbuki buna ehtiyac yoxdur, riyazi sistemdə 2+1 onsuzda 3 olaraq mövcud vəziyyətdədir.

Biz – hesablayıcı üçün 3=2+1 və 1+2=3 arasında çox fərq var.

Bu məntiqlə qavradığımız kainatdakı bütün əməliyyat da ona verilən iterasiya və ardıcıllığa görə xətalar ortaya çıxarır. Statik məlumat bizi rezonans etdiyi üçün onunla kəsişəcəyimiz nöqtələr olmalıdır. Buna qüsursuz rezonans deyilə bilər. Əgər bir məcra ona verilən dalğanın qüsursuz rezonansına çatarsa, dalğa üzərində heç bir manipulyasiya etməz, məcraya bağlı qalmaz belə olduqda məcra yox olar, mesaja çevrilər, məlumat tam daşınar. Qüsursuz rezonansda dalğa üçün məcra yoxdur. Məsələn ağzınıza bir kağız tutub qışqırsanız kağız titrəyib qışqırdığımızdan fərqli səs çıxarar. Kağızı qüsursuz rezonansa çıxarda bilsək, yəni ağzımızdan çıxan dalğa ilə eyni titrəşimdə titrəsə, kağız da eyni səsi çıxarar. Belə olduqda kağızın orada olmağı dalğa üçün əhəmiyyətsizdir. Kağızın orda olmağının kağız üçün əhəmiyyəti məlumatın bütününü əldə etdiyidir, manipulyasiyasız tam məlumatlandığı və mesaja çevrildiyidir. Origin fəzada statik məlumatla rezonans olan qravitasiya sahəsi qüsursuz rezonansa çatanda məruz qaldığı məlumatın bütününü əldə edəcək, məcranın bir önəmi qalmayacaq. Lakin bu nirvana halı böyük bir sual yaradır. Bütünü əldə edilmiş məlumat bu kainat üçün sonsuz quruluşdadır, sonsuz quruluşdaki məlumat daşına bilməz. Bizim üçün o ərəfədə məlumat köçürülməsi həyata keçməyəcək, bütün məlumatlar artıq köçmüş vəziyyətdə olacaq. Riyaziyyatda təkrarlanmaq ilə nəticələnən bir əməliyyatda təkrarlar qalıq halında qalmalıdır (məsələn 10 bölək 3, qalıq bir).

Məcra qüsursuz rezonansa çıxarılacaq təkrarlanmaya sahibdirsə, yəni kainat statik məlumatın qüsursuz rezonansına məruz qalarsa bu təkrarlanma ərəfəsindəki kəsişmə anında əvvəlki təkrarın varisi yaşayacaqdır. Bu qalıq da o məlumatın bir sonrakı təkrarlanmada  qüsursuz olduqdan sonrakı baş verən iterasiyasıdır. Yəni qravitasiya ona verilmiş olan məlumatla tam olaraq kəsişsə belə, entropiyası sıfırlandıqda belə qalıq (varislik) ucbatından təkrarlar bitməyəcək və rezonans davam edəcəkdir. Bu qalıq bir sonrakı iterasiyada onu məlumatdan uzaqlaşdıracaq.

Biz bu kainatda həqiqi məlumata doğru gedirik, iterasiyalarımız və entropiyamız onunla rezonans olmaqdadır, fəqət qüsursuz rezonans olduqda belə iterasiya ucbatından rezonansımız davam edir və həqiqi məlumatdan uzaqlaşırıq. Hər an kainat ona verilən qüsursuz rezonansa çıxa bilər və biz ondan uzaqlaşa bilərik, bu period heç durmadan ard-arda gələ bilər. Müşahidə oluna bilinən kainat (Müşahidə görmək deyil. Nəzərə almalıyıq ki, insanın ətraf aləmdən informasiya alması onun beş əsas və iyirmiyə yaxın köməkçi hiss kanalları (bilinən) vasitəsi ilə baş verir, ümumi halda, ətraf aləmdə baş verən hər bir dəyişiklik dildir, hər bir titrəyiş öz mənasına malikdir) kainatın hesablama apara bildiyimiz ən uzaq üfüqünə deyilir. Kvark cütlüyü adlanan fenomendən bəhs edilərkən birinə edəcəyimiz təsirin məkandan əlaqəsiz olaraq digərində də özünü doğrultduğundan bəhs edilir.Kainatda olduğunu bildiyimiz fəqət məlumat köçürülə bilinmədiyi üçün aşkarlanmayan qaranlıq maddə və enerji də mövcuddur. Əlinizi işıq mənbəyinin qarşısına tutub kölgəsinin divara düşdüyünü təsvir edin. İşığın divara çatmağı üçün cüzi də olsa, bir müddət lazımdır, ancaq kölgə işığın qarşısını kəsdiyimiz an peyda olur. Axı barmağımızı tərpətdikdə bu tərpənmə məlumatını qaranlıq işıqdan daha sürətli köçürmüş olur.

Kainatdakı heç bir fiziki məlumat işıqdan sürətli daşına bilməz” qanununu pozmuş olmuruq, çünki qaranlıq və kölgə heç bir fiziki məlumatı daşımır. Belə isə fiziki kainat yanlız fiziki məlumat daşındığında bəhs olunan mövzudur.

 

Redaktə etdi: Pəri Abbaslı

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin