Tomas Bernhard – “Kəmağıl Viktor” – Postmodern hekayə

93

TOMAS BERNHARD –  (1931, 9 fevral Hollandiya – 1989, 12 fevral, Avstriya) İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı alman ədəbiyyatının ən vacib yazıçılarından biri sayılmaqdadır. Əsərlərində vətəni Avstriyaya qarşı böyük qəzəb var. Əyalətin geridəqalmış mühafizəkarlığını, əqli inkişafa zərbə vuran eqoizmi yazıçının ən çox işlədiyi mövzulardır.

Romançı kimi Tomas Bernhardın ən vacib özəlliyi üslubudur. Romanları əsasən bir uzun, bütöv paraqrafdan ibarətdir. Bernhardın cümlələri davamlı şəkildə ara cümlələr, mötərizələr, tirelərlə uzanır. Təhkiyəsi tez-tez birinci şəxsin təkindən çıxır, monoloqlara, narazı pasajlara çevrilir. Əsərlərinin strukturu də iç-içə keçən elliptik formada olur, bir hadisə roman boyunca təkrar-təkrar qarşımıza çıxa bilir. Onun əsas hədəfi Avstriyanın ictimai və intellektual həyatıdır. Sənətçilərdən siyasətçilərə, filosoflara uzun bir siyahı Bernhardın qəzəbindən öz payını alır, üstəlik, bu şəxslər həmişə bədii obraz olmurlar, çox vaxt gerçək həyatdakı həqiqi insalar olurlar. Məsələn, “Odun kəsmək” romanında birgə işlədiyi teatrın heyətindəki insanlara həqarət etdiyi üçün məhkəməlik olub. Bernhard ölkəsinə olan sərt mövqeyinə görə, “çörək yediyi qaba tüpürür” deyilərək günahlandırılıb. Tomas Bernhard konkret bir ideologiyanın sözçüsü olmayıb, romanlarında hər cür siyasi və ideoloji qrupu qəddarcasına tənqid edib. 

 

 

KƏMAĞIL VİKTOR

 

(Qış nağılı)

Təsəvvür edin ki, dünən gecə meşədən keçən dağ cığırında bir adamla – ona Kəmağıl Viktor deyirdilər, əlil idi, bir ayağı yoxuydu – toqquşmuşdum. Çox tələsirdim. Həm həmişəki tənbəlliyimin öhdəsindən gəlmək istəyirdim, həm də axı həkiməm, bir qonşum – pasientim yox, sağlam qonşum – məndən Fedinqdə yaşayan (bizim dağın o biri tərəfindədir) bir xəstə qohumunu ziyarət etməyimi xahiş etmişdi. Çünki qohumunun beyni ilə bağlı problemləri başlamışdı. Kitablarda qorxulu sözlərlə təsvir olunan bu xəstəliyin səbəbini hələ də izah edə bilmirlər. Kəsəsi, dağ, meşə və qalın qar örtüyünün üstəsindən gələrək pasientimin yanına gedirdim. Birinci dərəcəli alpinist olduğum da ki, hamıya məlumdur. Birdən meşənin ən sıx yerində bu Kəmağıl Viktorla rastlaşdım və əməllicə qorxdum.

– Mənəm, Kəmağıl Viktor! – onunla toqquşanda ilk sözü belə oldu, mən isə onu heç görməmişdim. “Parovoz ayaqlarımın üstündən keçib!” – qışqırdı, yalnız bu zaman ayaqsız olduğunu gördüm. Özü də elə qışqırırdı ki, elə bil, bu iş yazığın başına indicə gəlib. Dərhal düşündüm: bu dağların, qarın arasında qatar nə gəzir, heç rels də döşəyə bilməzsən. Həm də mən heç nə eşitməmişdim, nə qışqırıq, nə adam səsləri. Düzdür, bu Kəmağıl sonra əlavə elədi:

“Hə… bu fəlakətin üstündən səkkiz il keçib.” – meşənin ortasında isə protez ayaqları sındığı üçün uzanıb. Birdən öz-özümə fikirləşdim ki, qoy qaçmağı yoxlayım – Kəmağıl Viktor danışırdı – “Ona görə də sındılar. Bunların öz ayağım yox, taxta olduğunu tamam unutmuşdum, birdən mənə elə gəlmişdi ki, onlar yenidən öz ayaqlarımdır! Burda bir adama rast gəldiyimə çox sevindim” – məni deyir, bir də deyir ki, qaranlıq olsa da, mənim necə yaraşıqlı olduğumu dərhal başa düşüb, axı bunu səsdən, yeriyişdən hiss eləmək olur. “Bəli, siz gəlməsəydiniz,” Kəmağıl Viktor sözünə davam edir, “yəqin ölmüşdüm, özü də belə dəhşətli aqibətlə. Özünüz bilirsiniz, ölümünə donmaqdan pis şey yoxdur.”

Ona həkim olduğumu deyəndə bu insan – etiraf etməliyəm ki, bu dəqiqə məni onun vəziyyətindən çox adı maraqlandırırdı, sən bir ada bax “Kəmağıl” – bu Kəmağıl mənim elektrik, inşaatçı, çörəkbişirən, ya da əkinçi yox, həkim olduğuma çox sevindi. Ondan soruşdum ki, gecə vaxtı  meşənin ortasında, üstəlik bu havada nə gəzir. Heç sağlam adam da gecə saat on ikidə burdan sağ çıxa bilməz. Dedi ki, bir saat əvvəl bir dəyirmançı ilə mərcə girib – o, Trayxda dağın biz olan tərəfində yaşayır, Kəmağıl isə onun barədə uzun illər eşitsə də, indiyədək görməyib – Trayxdan olan dəyirmançı onunla düz səkkiz yüz şillinqdən (bu, bizim ən yaxşı pinəçimizdən bir cüt axsaqlar üçün olan çəkmədən almağa kifayət edirdi və Kəmağıl artıq on ildir ki, belə çəkmələrin arzusundaydı) mərcə girmişdi ki, əgər Kəmağıl Trayxdan düz saat 11-də çıxsa, gecə yarısınadək rahatca Fedinqə çata bilər.  O, taxta ayaqları ilə qışın ortasında, belə şaxtalı gecədə bir saata dağı, meşəni keçib Fedinqə çata bilməzdi. Heç Kəmağılın özü də buna inanmırdı, buna baxmayaraq, (“Axı mən cahiləm!”) sınamağa qərar verdi. Yaxşı pul qazanmaq fürsətini əldən vermək olmazdı. O, şərtləşdikləri kimi düz saat on birdə Trayxdan çıxıb. Dəyirmançı onu xəbərdar etmişdi ki, ölə bilər və bu cür ölməkdən dəhşətli heç nə yoxdur (“Həqiqətən də az qala dəyirmançının dediyi kimi olacaqdı!”). Yəqin ki, mərci uduzmuş olsa da, mənim sayəmdə donub ölməyəcəkdi. Üstəlik xoşbəxtlikdən onu bu cür dəhşətli, həm də bir qədər gülməli vəziyyətdən məhz həkim, özünün dediyi kimi desək “mötəbər tibb sənətinin nümayəndəsi, əsl həkim” xilas edib.

Mən onu qaldırıb üstündəki qarı çırpdım və gördüm ki, protezləri adətən olduğu kimi düz ortadan sınıb. Düşünmədən onu çiynimə qaldırdım, çünki öz xəstəmin yanına tələsirdim. Əlbəttə, onu taxta ayaqları olmadan daşımaq daha asan olardı, lakin ikimiz də nə qədər çalışsaq da, donmuş bağları aça bilmədik. Sınıq protezlər donub kəsik ayaqlarına yapışmışdı. Yəqin bu onu çox incidirdi. Üstəlik ölüm qorxusu da onu haldan salmışdı. Lakin bu cür əlil güclü ağrıya dözməyə öyrəşmişdi (ətdən və sümükdən ayaqlarının yerinə taxtalar olanda, istər-istəməz ağrıya da öyrəşirsən), buna görə də ağlamırdı, sızıldamırdı, qışqırmırdı, inildəmirdi – qəti şikayət etmirdi. Əksinə onu xilas etdiyim, çiynimə götürdüyüm və sınıq taxta ayaqlarını qarnımın üstündə çarpazladığım üçün çox xoşbəxt idi. Yükümün üç, dörd, bəlkə də on dəfə ağırlaşdığını hiss etsəm də, meşədən mümkün qədər tez çıxıb Fedinqə çatmağa çalışırdım.

Kəmağıl artıq saat on iki üçün Fedinqə çatmaq və dəyirmançıya qalib gəlmək – yəqin dəyirmançı şərtləşdikləri kimi əvvəlcədən düz yolla gəlib rəqibini gözləyirdi – barədə düşünmürdü. Görünür, heç bunu yada salmaq barədə də düşünmürdü, ancaq mən özüm saata baxıb – saat on ikinin yarısı idi – düşündüm ki, biz, yəni mən və belimdə oturan Kəmağıl saat on iki üçün Fedinqə çata bilərik. Ona görə addımlarımı daha da sürətləndirdim, onsuz da məni gözləyən xəstəyə görə yeyin yeriyirdim, indi isə lap meşənin içi ilə şığımağa başladım. Belimdə isə bütün ayaqsızlar kimi yumşalmış, sanki sümüksüz olan adam oturmuşdu. Onun sınıq taxtaları gah cırıldayır, gah çatlayır, gah xırçıldayırdı. Özü isə sürətlə qaçdığım üçün heç bir söz demirdi. Yalnız meşənin kənarına çatanda və uzaqda Fedinqin işıqları görünəndə dedi:

“Deyəsən, Fedinqdir?”

“Hə! Əlbəttə Fedindir, bəli, bəli. Fedin!”

Saatı soruşdu.

“Yox, hələ on iki olmayıb” – deyirəm. Özüm isə elə qaçıram ki, az qala, huşumu itirəm. Birdən Kəmağıl deyir ki, dəyirmançı ilə kilsə darvazalarının qarşısında görüşmək üçün sözləşiblər.

“Darvazaların?” – soruşuram, “Nə yaxşı, mənim xəstəm elə kilsənin yanında yaşayır.” Artıq kilsə darvazalarına çatırıq və deyirəm: “Hələ on iki olçayıb!” girişə tərəf götürülürəm, orda isə həqiqətən hündür, qara bir adam dayanıb. Kəmağılı onun ayaqlarının yanına atmağı düşünürəm, bircə, yazığın bir yerini əzməyim. Onu atdım və saat on ikini göstərdi. Mənim Kəmağılım düz dəyirmançının qarşısında uzanıb, haqqı çatan pullar üçün əlini uzadır.

Əlbəttə, dəyirmançı özünü itirdi, ancaq mən kim olduğumu deyib üstünə lazımı qaydada çəmkirəndən sonra bu gombul, qara dəyirmançı yekə, qara pul kisəsini çıxarıb – görünür, mərci uduzduğunu qəbul etdiyi üçün yox, sadəcə ürkdüyü üçün – qarşısında uzanan Kəmağılın Viktorun ovucuna düz səkkiz yüz şillinq saydı.

“Sözümüz sözdür,” – dedi dəyirmançı, hərçənd kiminsə bu Kəmağılı götürüb qaça-qaça Fedinqə çatdıracağını gözləmirdi. O dedi ki, bu adamın canına heç bir quru qəpik belə verməzdi. Onun özü mərc girməyi təklif edəndə çaşıb qalmışdı.

“Bu Kəmağılı sağ görəcəyimi düşünmürdüm!” – gedə-gedə əlavə elədi. “Ah, bu həkimlər… Həmişə başqalarının işlərinə burunlarını soxurlar!” – bunu deyib gözdən itdi.

Kəmağılı yenidən çiynimə atıb onunla birlikdə xəstəmin yanına getdim. Vaxtında gəlib çıxmışdıq. Sonra onu qonşu mehmanxanaa apardım, gecə qalmaq üçün yerini rahatladım və pulu əvvəlcədən ödədim.

Bununla tanışlığımız sona yetdi. Lakin Kəmağıl vidalaşanda mənə sidq-ürəkdən təşəkkür etməyə başladı. Lap təəccübləndim. Evə qayıdanda özümdən bunun səbəbini soruşdum.  Hərçənd bir qədər əvvəl bir də onun  barədə düşünməməyə qərar vermişdim. Elə bu vaxt bir şeyi dərk elədim: “Yaxşı, mərci udub səkkiz yüz şillinq qazandı. Yəni yaxşı ustanın əlindən çıxmış bir cüt əla çəkmənin pulunu. Amma bunun uğrunda protezlərini məhv eləyib axı. Protezlər isə ikimin yarıma başa gələcək. Nətər adamdı bu Kəmağıl. – meşənin sıx yeri ilə evə gedə-gedə düşünürəm, yerimək isə həqiqətən çətinləşib, elə bilirdim ki, it-bata düşəcəm. “Dəlidi, nədi?”

 

Tərcümə etdi: İlahə Əkbər

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin