Sarışan hallar nevrozu

56

                      Sarışan hallar nevrozu   

Yəqin ki, çoxunuz gündəlik həyatda sarışan hallar sözünü eşitmisiniz. Və əminəm ki, əksəriyyətiniz sarışan halların nə olduğunu bilmir.

Ümumiyyətlə, sarışan hallar çox insanın həyatında baş verir və əksəriyyətiniz bunu adi hal kimi qəbul edib, ona çox da baş qoşmur. İndi belə bir sual verək: sarışan hallar nədir? Hansı simptomlarla özünü büruzə verir? Necə yaranır? Müalicəsi varmı?

Sarışan hallar nevrozu  digər adı ilə – “Obsessiv kompulsiv pozuntu” – təşviş yaradan sarışan fikirlərin (obsessiyalar) meydana çıxması və həmin obsessiyaların öz növbəsində müxtəlif sarışan hərəkətləri (kompulyasiyalar) təkrarlamağa vadar etməsi ilə xarakterizə olunur. Xəstə həmin fikirlərin və hərəkətlərin lüzumsuzluğunu və bayağılığını başa düşməsinə baxmayaraq, onlardan qurtula bilmir. Bu xəstəlik (xüsusilə müalicə olunmadıqda) uzun müddət davam edə bilir.

Bunu da unutmamaq lazımdır ki, insanlarda tez-tez qısamüddətli sarışan fikirlər ola bilər. Əgər bu ciddi narahatlıq və psixi gərginlik yaratmırsa, tez keçirsə, dəfələrlə təkrarlanmırsa və kompulyasiyalar baş vermirsə, narahat olmağa dəyməz. Çünki belə hallar sağlam insanda da ola bilər. Həmçinin obsessiv-kompulsiv nevrozdan əziyyət çəkməyən insanlar müxtəlif vərdişlər (təsbeh fırlatmaq, hər hansı bir əşyanı əldə oynatmaq və s.) edə bilərlər. Əvvəldə qeyd etdiyim kimi, əgər bu sarışan fikirlərlə bağlı deyilsə, bu vərdişlər psixi normanın variantı hesab olunur və bunları asanlıqla tərgitmək olur.

“Adi” sarışan hallardan fərqli olaraq obsessiv-kompulsiv pozuntuda sarışan fikirlər, hərəkətlər təşviş və psixoloji diskomfort hissi ilə bağlı olur, tez-tez təkrarlanır və tərgidilməsi ciddi problemə çevrilir.

Bu xəstəlik zamanı insanın şüurunda və davranışlarında aşağıdakı sxem üzrə dəyişiklikər baş verir :imgres

Bu xəstəlik nevroz müddətində sanki “öz-özünü müalicə edirmiş” situasiyası yaradır. Lakin bu, belə deyil. Psixoloji diskomfort nəticəsində müxtəlif sarışan hərəkətlər edən xəstə müvəqqəti də olsa,bununla yüngülləşir. Amma müvəqqəti olduğu üçün yenə bu sarışan fikirlər meydana gəlir və bu, xəstədə dəfələrlə müşahidə edilir.

Obsessiv-kompulsiv pozuntu kifayət qədər geniş yayılmış nevrozdur. Onunla xəstələnmə riski orta hesabla 2,5 %-dir. Bu nevroza intellektual şəxslərdə daha çox təsadüf edilir. Belə ki, ali təhsilli şəxslərin  xəstələnmə riski orta təhsilli şəxslərdən 1,5 dəfə çoxdur.Qadınlar və kişilər arasında isə bu nevroz eyni dərəcədə yayılmışdır.

Bəs bu nevroz nədən yaranır?

Obsessiv-kompulsiv pozuntuya səbəb kimi iki amili ön plana çəkmək olar : bioloji və psixoloji amil.

Bioloji amillər :

Bu xəstəlikdə irsi meyillilik vardır ki, obsessiv-kompulsiv nevrozu yeniyetməlik dövründə qazanan insanların təxminən yarısının bu xəstəlikdən əziyyət çəkən qohumları vardır.

Bioloji faktorlardan biri də seratonin hormonudur. El arasında “xoşbəxtlik hormonu” kimi tanınan bu maddənin azlığı obsessiv-kompulsiv nevrozun yaranma səbəblərindəndir.

Psixoloji amillər :

Obsessiv-kompulsiv pozuntuya təkan verə bilən psixoloji amillərə insanın həyatında baş verən müxtəlif psixi gərginliklər, stress situasiyaları aiddir.

Xəstəliyi keçirən fərd hər şeyə bədbin yanaşmağa başlayır. Öz təsəvvüründə adi əlamətləri dəlil gətirərək, olmayan bəd hadisəni canlandırırpeas-lined-up-in-a-row

28 yaşlı bir xəstə orta məktəbdə kimya müəlliməsi işləyir. Ailəlidir, iki uşağı vardır. Əvvəllər diqqəti cəlb edən heç bir xəstəlik keçirməyib. Yaxın qohumları arasında ruhi xəstəliklərə tutulan olmayıb. Anası erkən (47 yaşında) klimaks başlamış və uzun illər “klimaterik nevroz” xəstəliyinə qarşı müalicə olunmuşdur. Xəstənin söylədiyinə görə, tələbəlik illərində utancaq olmuş və qətiyyətsizliyi ilə fərqlənmişdir. Lakin işləməyə başladıqdan sonra bu xasiyyətlər artıq yox olmuşdur. Vəzifə borcuna və uşaqlarının tərbiyəsinə qarşı məsuliyyətlidir. Altı aya yaxındır ki, özünü xəstə hiss edir. Ağır xəstəliyə – mədə xərçənginə tutulacağından qorxur. Dəlil kimi 2 kq arıqladığını, udqunmasının çətinləşdiyini və boğazında şişəoxşar düyünün olduğunu söyləyir. Mütəxəssislərin fikrincə, həmin şəxsdə xərçəng xəstəliyinin heç bir əlaməti yoxdur. Arıqlamasının səbəbi isə az qida qəbul etməsidir. Müayinə olunmaq “xəstəliyini” təsdiq etdirmək üçün keçmiş SSRİ-nin bir neçə şəhərlərinə gedib, lakin hər dəfə sağlamlığına zəmanət veriblər. Söhbət zamanı xəstə özünü bədbin, iztirab keçirən ağır xəstə kimi aparır. “Hansı əsasa görə özünüzü xəstə hesab edirsiniz?”-deyə soruşduqda, cavab verir: “Tutarlı bir əsasım yoxdur. Məni müayinə edən həkimlərə də inanmamağa haqqım yoxdur. Amma şübhələrdən azad ola bilmirəm. Bəzən xəstə olduğum yadımdan çıxır, özümü tam sağlam hiss edirəm. Lakin boğazımdakı düyünə toxunub, güzgüyə baxıram. Orada “şişkinlik” görən kimi yenə şübhələnməyə başlayıram. Xəstəyə dərman preparatları ilə yanaşı, hipnosuqqestiv psixoterapiya təyin edilmiş və 3 həftədən sonra xəstə bütün şübhələrdən azad olmuşdur.

Sarışan hallar nevrozu bundan başqa müxtəlif formalarda da təzahür edə bilər : ağır xəstəliyə tutulmaq qorxusu – nozofobiya, yüksəklikdən qorxmaq – akrofobiya, yaxın adamlarını itirmək və ya evdə tək qalmaq qorxusu – monofobiya, ağlını itirmək, ruhi xəstəliyə tutulmaq qorxusu – psixofobiya və s. Bu qorxu vəziyyətləri pasiyentləri edə bildiyi və ya edə biləcəyi bir işi yerinə yetirə bilməmə təşvişi yaradır. Məsələn , iyirmi beş il ali məktəbdə mühazirə oxumuş bir müəllim nevroza tutulduğu zaman auditoriyaya girməkdən qorxur, mühazirə oxuya bilməyəcəyindən ehtiyat edərək, tədricən sevimli peşəsindən uzaqlaşır.

Psixiatr və psixoanalitik Eldar Haqverdi bir müsahibəsində “Sarışan hallar” nevrozu haqda belə bir ifadə işlətmişdir :  “Sərbəstliyin səviyyəsi nə qədər aşağıdırsa, OKP-li pasiyentlər bir o qədər çoxdur”. İnsanlar nə qədər sərbəst yaşasalar, bir o qədər az “Sayrışan hallar” nevrozuna tutularlar.

Bəs bu xəstəliyin müalicəsi nədir?

Bu nevrozun müalicəsində iki əsas üsuldan istifadə edilir: dərman müalicəsi və psixoterapiya.

Dərman müalicəsi : Obsessiv-kompulsiv pozuntunun dərman müalicəsində müxtəlif  farmakoloji preparatlardan istifadə olunur. Müalicə, əsasən, antiobsessiv (sarışan fikirlər əleyhinə) təsirə malik antidepressantlar və anksiolitik  (təşviş əleyhinə) dərmanlarla aparılır.

Psixoterapiya : Obsessiv-kompulsiv pozuntunun müalicəsində psixoterapiya pasiyentin müxtəlif psixoloji problemlərinin (emosional, şəxsi və s.) həllinə yönəlir. Bu müalicə metodu pasiyentin mütəmadi olaraq (bir qayda olaraq hər həftə)  psixoterapevtlə ünsiyyətdə olmasını nəzərdə tutur.

Obsessiv-kompulsiv pozuntunun müalicəsində daha çox tövsiyə olunan psixoterapiya metodu koqnitiv-biheyvioral psixoterapiyadır.

Koqnitiv-biheyvioral psixoterapiya: pasiyentin neqativ  fikirlərini aşkar etməkdə və onların yanlış olmasını dərk etməkdə, həmçinin irrasional davranış, vərdiş və stereotiplərini aradan qaldırmaqda ona kömək edir. Bu psixoterapiya  metodu, adətən, həftədə 1 dəfə olmaqla 12-20 psixoterapevtik seans keçirilməsini nəzərdə tutur.

Çox güman ki, bu məqaləni oxuduqdan sonra deyilən bəzi simptomların sizdə də olduğunu düşündünüz və özünüzə sual verdiniz ki, görəsən məndə də sarışan hallar mövcuddurmu? Əgər öyrənmək istəyirsinizsə, aşağıdakı testdən keçin. Bunun üçün sizə qeydiyyat aparmaq üçün kağız və ya kalkulyator lazım olacaq. Hər cavaba verilən xalları toplayın və sonda nəticəyə baxın.

1.1)  Siz hansısa xəstəliyə yoluxa bilərsiniz

A)Bəli-(1)

B)Xeyir-(0)

1.2)  Öz üzərinizdə nəzarəti itirə bilərsiniz

A)Bəli-(1)

B)Xeyir-(0)

1.3)   Özünüzə və ətrafdakılara zərər verə bilərsiniz

A)Bəli-(1)

B)Xeyir-(0)

1.4)  Hansısa pis hadisə baş verə biləcəyi barədə narahatlıq

A)Bəli-(1)

B)Xeyir-(0)

1.5)   Seksual məzmunlu ədəbsiz təsəvvür

A)Bəli-(1)

B)Xeyir-(0)

1.6)   Din əleyhinə fikirlər(küfr)

A)Bəli-(1)

B)Xeyir-(0)

2) Xoşagəlməz fikirlər, xəyallar və ya təsəvvürlər sizin real həyat problemləri ilə əlaqədardırmı?

A) Tamamilə əlaqədar deyil-(0)

B) Az dərəcədə-(1)

C) Müəyyən qədər-(2)

D) Xeyli dərəcədə-(3)

E) Çox güclü dərəcədə-(4)

3) Xoşagəlməz fikirlər, xəyallar və ya təsəvvürlər sizi nə dərəcədə narahat edir?

A) Tamamilə narahat etmir-(0)

B) Az dərəcədə narahat edir-(1)

C) Müəyyən qədər narahat edir-(2)

D) Xeyli dərəcədə narahat edir-(3)

E) Çox güclü dərəcədə narahat edir-(4)

4)Xoşagəlməz fikirlər, xəyallar və ya təsəvvürlər nə qədər vaxt sizi narahat edir?

A) Vaxtımın az hissəsini-(0)

B) Vaxtımın müəyyən hissəsini-(1)

C) Vaxtımın xeyli hissəsini-(2)

D) Əksər vaxtımı-(3)

E) Demək olar ki, daima-(4)

5) Xoşagəlməz fikirlər, xəyallar və ya təsəvvürlər sizin həyat fəaliyyətinizə nə dərəcədə mane olur?

A) Qətiyyən mane olmur-(0)

B) Az dərəcədə mane olur-(1)

C)Müəyyən dərəcədə mane olur-(2)

D) Xeyli dərəcədə mane olur-(3)

E) Çox güclü dərəcədə mane olur-(4)

6) Xoşagəlməz fikirlər, xəyallar və ya təsəvvürləri özünüzdən uzaqlaşdırmağa çalışırsınızmı?

A) Ümumiyyətlə çalışmıram-(0)

B) Vaxtımın az hissəsini-(1)

C) Vaxtımın müəyyən hissəsini-(2)

D) Vaxtımın xeyli hissəsini-(3)

E) Vaxtımın əksər hissəsini-(4)

7) Xoşagəlməz fikirlər, xəyallar və ya təsəvvürləri özünüzdən uzaqlaşdırmaq üçün üçün əllərin yuyulması, dəfələrlə yoxlamalar və bu kimi təkrar olunan hərəkətlər icra edirsinizmi? (yaxud “ürəyinizdə” hansısa sözləri təkrar edir, dua oxuyursunuzmu?

A) Ümumiyyətlə etmirəm-(0)

B) Vaxtımın az hissəsini-(1)

C) Vaxtımın müəyyən hissəsini-(2)

D) Vaxtımın xeyli hissəsini-(3)

E) Vaxtımın əksər hissəsini-(4)

8) Sizi narahat edən xoşagəlməz fikirlər, xəyallar və ya təsəvvürləri özünüzdən uzaqlaşdırmaq üçün təkrarlanan hərəkətlər və əqli prosesləri icra etmək tələbatınız nə dərəcədədir?

A) Cüzi tələbat-(0)

B) Mülayim tələbat-(1)

C) Xeyli tələbat-(2)

D) Güclü tələbat-(3)

E) Çox güclü tələbat-(4)

9) Təkrarlanan hərəkətlər və əqli proseslər sizin gündəlik həyat fəaliyyətinizi nə dərəcədə pozur?

A) Qətiyyən pozmur-(0)

B) Cüzi pozur-(1)

C) Bir qədər pozur-(2)

D) Əhəmiyyətli dərəcədə pozur-(3)

E) Çox güclü dərəcədə pozur-(4)

 

Yığılan xalları toplayın və nəticəyə baxın.

Nəticə:

0-10 xal arası: Siz tam normal psixoloji vəziyyəttəsiniz.

10-15 xal arası: Sizdə sarışan halların yüngül forması mövcuddur. Sizin də psixoloji vəziyyətinizi normal hesab etmək olar. Ancaq, hər ehtimala qarşı həkimə müraciət etməyiniz məsləhət görülür.

15-25 xal arası: Sizdə sarışan halların orta dərəcəsi müşahidə olunur. Siz həkimə müraciət etməlisiniz.

25-30 xal arası: Sizdə sarışan halların ağır dərəcəsi mövcuddur. Sizin həkimlə məsləhətləşməyiniz artıq vacib hal alıb.

30+ : Sizdə sarışan halların olduqca ağır dərəcəsi mövcuddur. Bu ciddi narahatlıq yaradır. Siz təcili olaraq həkimə müraciət etməlisiniz.

Mənbə: Psychiatry.org

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition

(DSM-5)

Testin müəllifi:MentalHealth.az

Hazırladı: İlkin Əhmədov,                                                                        Məhəmməd Səmədli,                                                                Adil Nəbiyev.

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin