ŞİZOFRENİYA VƏ ŞİZOFRENLƏR

94

Şizofreniya insanlar tərəfindən ən çox öyrənilmək istənən xəstəliklərdən biridir. Şübhəsiz ki, filmlərin, medianın və tarixə şizofren kimi iz qoyan  dahilərin rolu böyükdür. Lakin şizofreniyanın bizə yaxın olduğunu unutmamaq lazımdır. Statistikaya görə dünyada 60 milyona yaxın  şizofren var.

Shizo-parçalayıram phren-idrak deməkdir.Simptomlar: Hormonik əlaqə pozulur.Xəstəlik ilk başda qorxu, sonra sayıqlamaya çevrilir.

Müdriklik, mentizm – beyində düşüncə “selinin” yaranması

Bu düşüncələr arasında bəzən məntiqi əlaqə olmur. Məsələn, onlar deyir:

-Atamın bığı var.

-Süleymanın da bığı var.

-O zaman Süleyman mənim atamdır.

Üstəlik yuxarıdakı bu dialoqu elə bir sürətlə edirlər ki, məntiqsizliyin fərqinə varmırlar.

Şperrunq – susqunluq, fikirlərin dayanması 

Qriqori Perelman adlı şizofren riyaziyyatçı  21-ci əsrin çözülməz problemi kimi görülən “Poincaré conjecture” – Poincaré ehtimalını tapdı. Bunun üstündən 8 il keçdikdən sonra riyaziyyatın Nobeli sayılan  Filds medalına layiq görüldü. Lakin Perelman 1 milyon qarşısında susqunluğu seçdi və mükafatı rədd etdi.

Gregori Perelman
Gregori Perelman

Şizofaziya- sözləri qafiyələndirmək, mənasız cavablar vermək.

Şizofrenlərin danışığı videoda çox gözəl əks etdirilib.

Xəstələrdə autizm, özünə qapanma yaranır. Şizofrenlər bəzən susur, fikir qırıqlığı yaşanır.Şizofrenlərin bir digər özəlliyi sözləri, əşyaları mücərrəd məzmunla ifadə etmələridir. Simvolik təfəkkür dediyimiz şey budur. Bu məntiqi və ya məntiqsiz ola bilər . Həmçinin buna aid nümunələri hamımız bilirik. Aşağıdakı şəkildə isə Luiz Veynin (Louis Wain) xəstəlik dövründən əvvəl və xəstəlik dövründə çəkdiyi pişik şəkilləri simvolik təfəkkürün əsl nümunəsidir.

wain_cats_6

 

Şizofrenlərdə  müxtəlif sayıqlamalar olur . Bunlardan birinə görə şizofren onu bir nəfərin və ya bir təşkilatın təqib etdiyini deyir. Bu sayıqlamalardan biri isə şizofrenin özünü gizli ilahi qüvvə, hər şeyi bilən şəxs adlandırmasıdır. Buna görə də tarixə düşən peyğəmbərlərin “şizofren” olmaları haqqında iddialar var.

Sayıqlamalardan bir digəri isə ipoxondriya adlı sayıqlamadır ki, orqanlarından hansınınsa, işləmədiyini deyir (Ürəyim döyünmür, nəfəs ala bilmirəm və s.).Başqa bir sayıqlama Kandinski-Klerambo sindromudur.Bu sindromun 3 növü var: İdeator, Sensor, Motor.

Sensor sayıqlamaları (Psixi avtomatizm) zəhərlənmə və ya hipnoz təsir yaradır. Şəxs deyir ki, şüalarla, daha doğrusu, rentgen şüaları, radiodalğalar ilə ona təsir edilir.Dediklərinə görə bu vasitələrlə təsir edib orqanlarını (xüsusən də, ürək, beyin, cinsi orqanları) sıradan çıxarırlar.İdeator sayıqlama zamanı fikirlər beyində səs olaraq canlanır, əks-səda verir. Şəxs isə ona bu fikrin başqası tərəfindən yeridildiyinə inanır. Motor sayıqlamaları (Psixi avtomatizm) olan şizofrenlər hərəkətlərinin başqası tərəfindən idarə edildiyini və orqanlarının ona məxsus olmadığını, iradəsindən kənar olduğunu deyir. Onlardan etdiyi hərəkətlərin səbəbi soruşulanda gözlənilməz cavablar verirlər. Məsələn, soruşulsa ki, niyə fahişəxanaya getmisən və ya niyə narkotik istifadə edirsən? O, “Çünki ayaqlarım atama məxsusdur və o bu pis işlərlə məşğul olduğu üçün məni də onun ayaqları aparır” kimi cavablar verəcəklər.

Sayıqlamalar və tutmalar günlər üzrə
Sayıqlamalar və tutmalar günlər üzrə

Emosional pozuntular: Ətrafına, hətta yaxınlarına qarşı laqeyd olurlar. Anidən təhqiramiz ifadələr deyə, sevdiklərinə qarşı kin bəsləyə bilərlər.

Şizofrenlər evdən bayıra çıxmağa, təhsilini və sevgini davam etdirməyə laqeyd yanaşır, yaxınları ilə əlaqələri kəsirlər. Şəxsi gigiyenalarına fikir vermirlər,geyimlərinə diqqət etmirlər, vaxtlı-vaxtında yuyunmurlar. Şizofrenlərin bu cür xarici görkəmlə bağlı problemləri onların dezinteqrasiya olmasına, yəni cəmiyyətdən təcrid olmasına səbəb olur.Bu da özünü autizm kimi büruzə verir. Şəxsiyyətin ikiləşməsi şizofrenlərin həkimlə arasında olan davranışlarında da özünü büruzə verir.Bəzən heç gözlənilməz şəkildə həkimə getmək istədiyini,müalicəyə ehtiyac duyduğunu deyir, amma həkimin yanında sağlam olduğunu deyib evə getmək istəyir. Şizofrenlərdə şəxsiyyətin ikiləşməsindən başqa əşyaların  ikiləşməsinə – derealizasiyaya da rast gəlirik.

Şizofreniyanın 5 klinik formasına təsadüf olunur.

Paranoid, Hebefrenik, Katatonik, Rezidual, Diferensə edilməmiş.(DSM-4 təsnifatı)

1.Paranoid forma:Xəstəlik bütün mərhələlərdə aydın nəzərə çarpır. Digər tiplərdən fərqli olaraq daha böyük yaşlarda, 23-25 və daha da gec baş verir. Xəstəliyin başlanğıc dövrü bir neçə il, hətta 15-20 il çəkə bilir. Başlanğıcda sistemsiz sayıqlamaları olsa da, getdikcə sistemli hal alır. Bu tip şizofrenlər adətən hallusinasiya görmürlər. Ancaq hallusinafor-sayıqlama formalı paranoid şizofrendə vizual və elementar(səs,küy,fit səsi)hallusinasiyalar baş verir. Daha sonra bu hallusinasiyalar şizofreni təhqir edən formaya keçir.Paranoid ən çox rast gəlinən tipdir.

2.Hebefrenik forma:Şizofrenlər özlərini gülünc aparırlar. Onlar real dünya ilə əlaqəni kəsirlər, bir növ dünyanın bulanıq görüntüdən,qarışıq fikirlərdən və zəhlətökən səslərdən ibarət oldugunu deyirlər. Bu və bənzəri davranışlara psixotik epizod deyilir.

3.Katatonik forma:Bu tip şizofrenlərin fərqləndirilməsi olduqca asandır. Çünki onlarda hərəkət pozuntuları olur:Katatonik stupor-uzunmüddət hərəkətsiz qalma, Katolepsiya-əzələlərinin idarəsini itirmək və ağrını qismən hiss etmək, Mutizm-ətrafdakıların sözlərini və hərəkətlərini təkrar etmək, Steriotopiya-ayaqlarını yerə döyəcləmə kimi hərəkətlərin ardıcıl davam etdirilməsi. Yuxarıdakı simptomları daşıyan 2 növ katotonik forma var:Oneyroid-katotonik və Febril katotoniya.

Oneyroid-katotonik çox sürətlə başlayıb sürətlə bitir. Düşüncələr həyəcan və qorxu yaradır.

Febril katotoniya isə 38-40°C temperaturla müşahidə olunur.Digər növdən fərqi odur ki, yüksək ölüm faizi var. Çünki şizofrenlər yeməkdən imtina edir, çəki itirir,infeksion xəstəliklərə tutulurlar.

4.Diferensə edilməmiş : Bu tipə qarışıq tip də deyilir. Çünki yuxarıda qeyd edilən 3 tipin xüsusiyyəti də var.

5.Rezidual : Qalıq tip də deyilir. Çünki bu şizofrenlərdə şizofreniya şiddətli olmur . Müalicədən sonra demək olar ki, şizofreniya bu formaya keçir .

Şizofreniyanın yaranma səbəbləri:

1.Genetik səbəblər

Birinci dərəcəli qohumlar xəstə olarsa, tutulma ehtimalı 8-10 % olur. Valideynlərdən biri xəstə olarsa, 12.5 -13.8 % hər ikisi xəstə olarsa, 35 -46 % tutulma ehtimalı olur.

2. Biokimyəvi dəyişikliklər 

Normadan artıq dopamin sintezi və neyrosinaptik maddələrə qarşı həssaslıq olan zaman insanda hallüsinasiyalar və sayıqlamalar başlayır. Yəni, bütün o şizofreniya detalları, sadəcə kimyəvi proseslərin pozulmasından əmələ gəlir.

Dopamin sintezi
Dopamin sintezi

3. Beyindəki anomaliyalar

Beyin ventrikullarında genişləmələr müşahidə olunur. Beyinə su yığılan ( hidrosefale ) insanlardakı anomaliyaya bənzərdir.

4. Xarici faktorlar

Ətrafdakı insanların psixologiyası , cəmiyyətin mentaliteti kimi psixi faktorlarla yanaşı infeksiya kimi klinik faktorları da xarici faktorlara aid etmək olar. Şizofreniyanın 5 yaşdan böyük hər kəsdə ola biləcəyini nəzərə alsaq, xarici faktorların ciddi rol oynadığını deyə bilərik.

Şizofreniya ilə başa çıxmağın 12 üsulu

Fridirix Friz  ( Frederick J. Frese) 25 yaşında şizofreniya diaqnozu qoyulan yazıçı hələ də ruhi xəstəlikləri olanların müalicə olunduğu bir xəstəxanada işləyən bir psixoloqdur. Bu qeyd etdiyimiz 12 üsulu yazarkən onun təcrübəsindən bir xeyli yararlandıq. Bu təcrübələr adətən oxuduğu mühazirələrdəndir və mühazirələrin mövzusu şizofrenin şizofreniya ilə necə yaşayacağına aid olmuşdur.

1.Mən xəstəyəm ?

Bir insanın şizofren olduğunu qəbul etməsi  çox çətindir.Çünki bizə yeridilən tərbiyədə “dəliliyə” yer yoxdur. Kiçikliyimizdən bu yana, əgər bir şey “çılğın”, ya da “dəli” olaraq dəyərləndirilirsə, onu avtomatik olaraq rədd etməyimizin xeyrimizə olacağına inandırıldıq. Normal sayılan insanın ağıllı və məntiqli olduğu bir dünyada yaşayırıq. Bu xəstəliyin özəlliyi, koqnitiv zaman kəsimlərini idarə edən beyin biokimyasına təsir etməsidir. Bu xəstəlik insanın düşünmə-inanma sisteminə təsir edir. Başqaları adətən sizə koqnitiv zaman kəsimlərinin düzgün idarə olunmadığını desə də, siz düşündüklərinizin gerçək və doğru olduğuna inanarsınız. Friz deyir ki ,məndə “qəribəlik” olması ehtimalını düşünmədən əvvəl 5 dəfə xəstəxanada müalicə aldım. Əgər “dəli” olduğunuzu başa düşürsünüzsə, onsuz da uyğun şəkildə düşünürsünüz, yəni “dəli” deyilsiniz. Əslində, əgər psixi xəstə olmadığınıza inanırsınızsa, yalnız o zaman psixi xəstə ola bilərsiniz. Buna görə bu xəstəliyə tutulan hamı, əvvəlcə xəstəliklərini rədd edər, hətta bəziləri bütün həyatları boyu qəbul etməz. Xəstəxanada yatan xəstələrin çoxu sizə ruhi olaraq xəstə olmadığını deyəcəkdir. Xəstəliyin rəddi, bu xəstəliyə tutulmuş olanların çoxunda görülən bir xüsusiyyətdir. Bəziləri də xəstəliklərini qəbul etməməklə kifayətlənmir, belə bir xəstəliyin varlığını belə qəbul etmirlər. Friz etiraf edir ki, Beyninizin funksiyasını doğru bir şəkildə yerinə yetirmədiyini özünüzə etiraf etmək olduqca çətindir. Bu xəstəliklə birlikdə, xəstənin cəmiyyətlə uyğunlaşmayan bir təfəkkürünün yarandığını görə bilərik.

Əgər bir şəxs xəstə olduğunu qəbul etmirsə ona necə kömək edilər? Şəxs özündə var olduğuna inanmadığı bir xəstəliyin müalicə edilməsini niyə qəbul etsin ki?(Yuxarida qeyd olunub -mentizm)

Xəstəliyini inkar edən şəxslərə demək lazımdır ki, onlar xəstə olmasalar belə, cəmiyyət onları xəstə hesab edir, amma onlar “sağalmış xəstələrdir “

2.Xəstəliyi kəşf edib, öyrənmək

“Beyin dekadı” adı verilən iyirminci əsrin son 10 ilində, obyektiv ya da elmi perspektivlə araşdırılaraq şizofreniyanın bir beyin xəstəliyi olduğuna dair sübutlar dəqiqləşdi və hal-hazırda beynin sinir ötürmə sistemlərinin biokimyəvi tarazlığının pozulması olduğu bilinir. Bu sahədə aparılan çox saylı araşdırmalar şizofreniyanın neyrofiziolojik səbəblərini kəşf edir. Cancronun vurğuladığı kimi, “xəstələrə xəstə olduqlarını, bunu mistik bir yaşam olaraq deyil, müalicəsi lazım olan bir xəstəlik olduğunu qəbul etmələri öyrədilməlidir. Ancaq şizofrenin gözündən baxdıqda, bu hadisə daha çox mistik bir yaşam kimi görünür. Mən də tutmalarımdan birini “kainatda gəzinti” olaraq səciyyələndirmişdim. David Zelt (1981) özünün “fəza və sonsuzluqla daimi bağlantıda” olduğunu deyirdi. Bu xəstəliyin özəlliyi beynin düşünmə və inanma sisteminə təsir etməsidir. Şəxsin nəyin real olduğu mövzusunda inamı da sarsılır (yuxarıda bax: özünü peyğəmbər elan etmə). Buna görə də, xəstəliyi yaşayan insana görə bu yaşantı, mənəvi münasibətlərin və metafizik bağlantıların gerçəyi diktə etdiyi bir mistik yaşam kimi də görünə bilər. Adətən, bu mistik yaşantılar çox cəlbedici ola bilər. Şəxs xüsusi bir intellektə və hətta spesifik güclərə sahib olduğu hissinə qapılır. Ona görə də artıq təfəkkürün sərhədləri aradan qalxır. Şəxs, mütəxəssislərin paleolojik ya da parataksik düşünmə (təkamülən geriyə dönmə) dedikləri düşüncə sisteminə girir. Bir çox xəstə xəstəlikdən sağalan adam fikrinə bürünür.

3.Müalicə müddəti

Ağır ruhi narahatlığı olan insanlar, eynilə görmə, eşitmə ya da fiziki əngəli olan digər insanlar kimi “əlil”dir. “Əlil” olan digər insanlar kimi, onlara da kömək edilməlidir. Psixi xəstəliklərə edilən kömək  neyroleptik dərmanlardır. Beynimizin zaman bölgülərini düzgün bir şəkildə nizamda tuta bilmək üçün köməkçi kimyəvi maddələrin, qırmızı reseptli dərmanların yardımına ehtiyacımız var.Bəziləri:

Haloperidol ( dopamin üçün )

Trifluoperazin ( dopamin üçün )

Klozapin

Risperidon

Olanzapin ( hər üçü də serotonin, noradrenalin, asetilxolin,  glutamat və .s başqa kimyəvi maddələr beyin hüceyrələri arasında ötürməni sürətləndirmək üçün )

 

Bu dərmanların əks təsirləri də var və elə ilk həftədən hiss edilir. Akinezi, yəni parkinson xəstəliyinin ilkin göstərişləri əsməcələr, mimikanın azalması, dərinin ölüvay hal alması baş verir. Bundan əlavə cinsi istəksizlik başlayır. Bundan əlavə bir gün şizofreniyadan əziyyət çəksəniz, bilin ki, müalicədən sonra narkotik maddə və ya spirt istifadə etmək sizi əvvəlkindən də çətin vəziyyətə salar.

4.Utopik düşüncələr

Sağlam bir fərd stress və təzyiqlə qarşılaşdığında öz həyatına normal şəkildə davam edə bilirsə, demək ki, o şəxsin fizioloji sistemi də sağlamdır. Ancaq stress davamlı bir hal alarsa, sağlam fizioloji sistem buna tab gətirməz.

Stress zamanı göstərilən  reaksiyaya görə insanlar bir-birindən fərqlənir. Belə ki, bəzilərinin qan təzyiqi artsa da, bəzilərinin ovucları tərləyər.  Bəzilərində isə heç gözlənilmədən həzm sistemində problem yaranar, “ürəyi bulanar”.  Psixofizioloqlar bunu “reaksiyanın individuallığı” adlandırırlar. Həmçinin demək olar ki, orqanizmə ən çox sinir sisteminin aktiv olduğu dövrlərdə  simptomlar göstərirlər. Məsələn, mədədəki  reaktorlar, hətta xora əmələ gətirə bilir.

Normal şəkildə ağıla və məntiqə(Düz və Aristotel məntiqi) uyğun davransaq da, stress altında bu heç də belə deyil . Stress anında emosional və koqnitiv (idrakla bağlı) davranaraq sərt reaksiya göstəririk. Fizioloji sistemimiz stress qarşısında olarkən müdafiə mövqeyində durur. Normaldan daha eytiyatlı, gözüaçıq və inamsız  olurlar. Düşünmə sürəti normaldan çox yüksək olur və hətta deyə bilərik ki, fikirlərimiz ağzımızdan çıxmaq üçün sürət yarışına girir.  Bir yerdən sonra məntiq çökər, insan vəhşiləşməyə başlayar. Bu vəhşilik təkamülən insanı geri apardığına görə insan rasionallığı tərk edər.

// Z. Freyd: Daşı atmaq əvəzinə söyüşü kəşf edən ilk insanı sivilizasiyanın banisi saymaq olar//

5.Cəmiyyətdə davranışlar

 

Miller və Flack adlı alimlər öz elmi işlərində çox maraqlı bir şey etdilər. Şizofrenlər danışarkən üzə baxmaqdan çəkinirlər. Normalda insanlar danışarkən qarşısındakı insanın dinlədiyinə aid işarələri görmək üçün mütləq üz cizgilərinə baxır, amma şizofrenlərdə isə belə deyil.  Çünki onlar gözlənilən işarəni verə bilməzlər. İnformasiyanın dərk edilməsində normal insanlardan daha gec reaksiya verdiyinə görə şizofrenlər reaksiya olaraq başını aşağı-yuxarı etsə, siz onun lazım olandan gec tərpəndiyini aydın görəcəksiniz.

Şizofrenlər ünsiyyət zamanı istifadə olunan bəzi ifadələri də işlədə bilməzlər . Məsələn onlar “ Hələlik “  və ya “ Necəsən “ sözlərini adətən yerində deməzlər. L.Bell adında bir psixatrın fikrincə, şizofrenlərin iş həyatından uzaqlaşması məhz ünsiyyətlə bağlıdır . Onların əmək qabiliyyətləri bir çox hallarda normal səviyyədə olur.

6.Şoumen kimi

Psixatriya klinikasına daxil olan gənc həkimin diqqətində həmişə bağırtılar və şizofrenin qarşısında heç kim olmadan dəqiq hərəkətlər etməsi olur. Bu halda həkim düşünür ki, xəstə müəyyən səslər eşidir və onlara qarşılıq verir. Əslində məsələnin incəlikləri var.

Şizofrenlər normal insanlara nisbətən tənqidlərə, “ ağıl öyrətmə “ cəhdlərinə  daha  tez reaksiya verirlər, çox hallarda incinib travma alırlar. ­­­­­­­­­­­­Bu travmaların daha sonra ortaya çıxması şizofren üçün ən böyük zərbə olur, buna görə də daim hərəkətdə olub özünü qorumağa çalışır. Həmin travma anını beyində canlandırıb ani hərəkətlər edəndə qarşısındakı elə bilir ki, şizofren ya hallüsinasiya görür, ya da ona hücum edir.

Bəzi xəstəliyindən duyuq düşən şizofrenlər var ki, onlar bu “ şounu “  heç kimin görmədiyi və ya səslərinin eşidilməyəcəyi yerlərdə edirlər.

7.Emosionallıq

Corc Brown tərəfindən 1950-ci ildə London Psixiatriya Universitetində inkişaf etdirildi. Brownun işləri, ailə yaxınları ilə xəstəxanadan yeni çıxmış xəstələrin münasibətinə əsaslanırdı. Yüksək emosionallığın bu üç faktorla əlaqədar olduğu təyin olundu:

1.İncimə, təsdiqləməmə ya da xoşlanmama ifadələri, tənqidi bir tonla danışmaları.

2.Şəxsi tənqidlərlə ifadə edilən düşməncə söz və işarələr. 3.Hissiyatlı olaraq həddindən artıq müdaxilə etmək, əhəmiyyətsiz məsələlərlə əlaqədar davamlı şikayət etmək, həddindən artıq qoruyucu rəftarlar, təcavüzkar davranışlar. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, şizofrenlərin bu davranışları  ailə mühiti ilə məhdud deyil. Şizofrenlərin bu davranışlarına eyni cür cavab veriləndə onların tutmalarının baş vermə ehtimalı artır. Friz deyir :” Bu cür mühitlərdən təbii ki, hər zaman qaça bilmərik. Bir neçə il əvvəl yanımda götürə biləcəyim bir kart düzəltdim. Nə zaman ki, heç də ədalətli olmayan bir tənqidlə qarşılaşsam, tənqidləri edən adama kartımı təqdim edirdim. Kartda yazmışdım ki, bağışlayın, sizə ruhi xəstəliyimin olduğunu deməliyəm. Danlandığımda, təhqirə məruz qalanda ya da təzyiqlə qarşılaşdığımda həssas olduğum üçün özümü yaxşı hiss etmirəm. Problemin nə olduğunu məni incitməyəcək şəkildə yenidən ifadə etməyinizi xahiş edə bilərəm? Diqqətinizə görə təşəkkür edirəm.

Bu kartı tez-tez işlətməsəm belə, onun məni qoruduğunu hiss edirəm.”

8. Stress və həyəcanlanma

Qısa bir müddət əvvəl,xəstəxanada müalicə görmüş 3 köhnə xəstə,yerli televiziyanın psixi xəstəliklər üzrə hazırladığı xəbər proqramında iştirak etdilər.Proqram ərəfəsində üçünün də vəziyyəti çox yaxşıydı.Amma 3 həftə içində üçünün də xəstəliyi büruzə verdi və yenidən xəstəxanaya gətirildilər.Şizofrenlərin xəstəliyi adətən özünü ya konfranslarda iştirak etdikləri zaman, ya da onun ardınca büruzə verir.Canlılığın çox olduğu bir yerə getmənin onlarda çox stressə yol açdığını anlamalıdırlar. Şizofrenlər bilməlidirlər ki,çox tənqid stressli mühitlər qədər həyəcanlı mühitlərdə də olur.Çox tənqid olunmanın sistemlərində yaratdıgı effekti azaltmaq üçün bir sıra metodlar yaratmalıdırlar.Tənqidin daha çox olunduğu yerlərdə “bağışla” deyib ayrılmağın faydalı olduğunu anlamalıdırlar.Əgər konfransda olarlarsa, otaqlarına,alışveriş mərkəzində olarlarsa, daha az tənqid olunacaq mühitə sığınmalıdırlar. İştirak edənlərin arasında daha çox mübahisələrin olduğu yığıncaqlarda,iştirakçıların arasından ayrılıb danışıqlıqların aparıldığı ərazidən uzağa oturmağın faydalı olduğunu anlamalıdırlar.Əsasən vacib yığıncaqlarda baş verən mübahisədən kənarda olmaq daha az çətinlik törədər.
9. Musiqi və hobbilər

Şizofrenlər xəstəliklərinin təbiəti gərəyi,məntiqli düşünmə dövrlərini davam etdirmək bacarıqları zərər gördüyündən,onlar üçün psixi bacarıqlarını çətinləşdirməyən fəaliyyətlərlə məşğul olmaq çoxu zaman faydalı olur.Musiqi,sənət və şeir kimi fəaliyyətlər şizofrenlər üçün üstündə işləməsi daha rahat fəaliyyətlərdir.Bu səbəbdən,şizofreniya xəstəliyi olan insanların,bir növ bağlantı yolu olaraq bu kimi fəaliyyətlərlə məşğul olmaları tövsiyə olunur.Tim Woodman’ın xəstəliyini ifadə edərkən dediyi kimi:”Həqiqətən, faydası olan şey sənət müalicəsi idi.Rəsim çəkməkdən böyük həzz aldım və bu sanki şəxsi ahəngimə olan dilə gətirilməmiş istəyimi qarşılamanın da üstünə keçdi”. Şizofrenlərin vəziyyətində isə uzun bir zaman ərəfəsində rəqs etməyin “sağaldıcı”təsiri vardı.Qarşı-qarşıya qalan stresslərin şizofrenlərə yüklədiyi təzyiqlərdən xilas olmağa yarayan məntiq ilə əlaqəsi olmayan bir yol ilə özlərini ifadə edə bilmələri onlar üçün yararlıdır. Əsasən, belə musiqi və sənətlə bağlı ifadələr, başqaları tərəfindən bu halıyla bəyənilməyən bir şəkildə ortaya çıxır.Buna baxmayaraq, özlərini ifadə edə bilmələri sağaldıcıdır.Caz’dan alınmış bir termin olan “Odunculuq”belə bir fəaliyyəti tanıtmaq üçün düzəldilmiş bir termindir.(J.J.Strauss, şəxsi görüşmə 17 dekabr 1990).”Odunculuq”fəaliyyətində,bəstəkar başqa insanlardan uzaqlaşıb bir odunluğa gedir və səslər digərlərinin bəyənəcəyi tərzdə olana qədər işləyir. Şizofrenlər üçün sənət,musiqi və ya şeir kimi “odunculuq”fəaliyyətləri ilə məşğul olmaq,normal dünya ilə bağlantılarını yaratmaqda körpü işini görən bir vasitədir. Tez-tez şeir yazan bir xəstə,qısa bir zaman əvvəl psixi sağlamlıq mütəxəssislərinə bir şeir yazdı:
“Müəllimim ol
Vaizim yox,
Və öyrəndikcə mən
Şans ver mənə.”

 10. Damğalanmaq, Şizofrenin cəmiyyətdən ayrı düşməsi

Frese “ The movies and the mentally “  adlı məqaləsində  şizofrenlərin cəmiyyət tərəfindən “damğalanmasının” əsas səbəbkarı kimi media və filmləri görür. Onun fikirlərinə görə, filmlər şizofrenləri canavar kimi göstərirlər.  Bəzən şizofrenlərlə eyni iş mühitində, dərs otağında belə oturmaq istəmirlər. Bu, o qədər ciddi məsələdir ki, sırf bununla mübarizə etmək üçün Nyu-Yorkda “ Beynəlxalq Damğa Silmə Evi ” qurulmuşdur.

11. Xəstəliyi etiraf etmək

Bunun üçün  ən gözəl nümunə məqaləsini tərcümə etdiyimiz Fridrix Friz (Frederic  Frese) ola bilər. Friz öz xəstəliyini iş yerinə, hətta ictimaiyyətə elan etmişdir. Öz xəstəliyini gizləməyə çalışmamışdı. Friz, özü bu haqda deyir ki, müdirinə xəstəliyini etiraf etmək üçün gərək onun reaksiyasını biləsən. Əgər müdiriniz “bu insan olduqca cəsur və yaradıcı biridir” kimi reaksiya verəcəksə, xəbərdar edin . Ancaq ola bilər ki, müdiriniz “bu cür axmağı iş yerimdə görmək istəmirəm “ kimi reaksiya versin, iş yerindən ayrılmağın sizə etdiyi təsirdən qaçmanız mümkün deyil . Ona görə də diqqətli olmaq lazımdır. Friz, həmçinin şizofrenlərə yazar, sənətkar kimi  “ öz işinin müdiri olan “  sahələri məsləhət görür. Şübhəsiz, tarixə baxanda yaradıcı insanlar arasında şizofrenlərə çox rast gəlirik. Bunun səbəbi kimi də Frizin məsləhətini, yəni cəmiyyətdən kənarda sərbəst işləməyi düşünə bilərik.

 

 

 

 12. Müalicədən sonra- adaptasiya

Müalicə alan Şizofrenlərin bir çoxu ciddi uyuşmazlıq hiss edirlər. Belə ki, bəziləri ömrünün sonuna qədər asosial həyat yaşayır. Buna dözməyib intihar edənlər də az deyil. Məhz bu halların qarşısı alınsın deyə “Ruhi Xəstələr Birliyi “ (“National Mental Health Consumer” Associaton) qurulub. Bunun kimi bir neçə qurum daha var ki, müalicəsi bitməz xəstələrin dünyaya adaptasiya olmasını sürətləndirə bilsinlər. Bundan başqa yarım kurslarında sağalmış xəstələrin öz təcrübələrini hələ yeni müalicəyə başlayan şizofrenlərə danışması da, onların  özlərini  önəmli şəxsiyyət kimi hiss etməsi ilə nəticələnir.

 

İNCƏSƏNƏT VƏ ŞİZOFRENİYA

Şizofren rəssamların çoxluğundan bu hissəni sözlərlə deyil, rəsmlərlə ifadə etmək daha məntiqli olardı.

 

c59fizofreni-1

c59fizofreni-2c59fizofreni-6c59fizofreni-9c59fizofreni-7c59fizofreni-10c59fizofreni-15c59fizofreni-16c59fizofrenik-gc3b6kkuc59fac49fc4b1-dc3bcnyasc4b1-sanatc3a7c4b1-davey-havoklovac59fizofreni-sanatc3a7c4b1-shorai-sanc59fizofrenik-sanatc3a7c4b1-broda502

rəsmlərin davamına buradan baxa bilərsiniz

Mənbə:

 

Carlsson A, Carlsson ML Dopaminergic stabilisers. Adv Schizophrenia and Clin Psychiatry. 2005

Prof. Dr. Ayhan SONGAR; Dil ve Düşünce, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi

http://www.webmd.com/

DR MED.MARTİN LAMBERT :”hastalar ve  yakınları için gerekli bilgiler”

Şizofreni dergisi.2000.1.2

Frederik Frizin məqaləsində istifadə olunan mənbələr:

1-Gershon, E. S. ve Rieder, R. O., Major disorders of mind and brain. Scientific American, 1992; 267: 126-133.

2- Wrong, D. F., Wagner, H. N., Tune, ve ark, Positron emission tomography reveals elevated D-2 dopamine receptors in drug-naive schizophrenics. Science, 1986; 234: 1558-1563.

3- Cancro, R., Researches see a time of hope for schizophrenia break through. OMH News., 1996; 3: 3-6.

4- Frese, F. J., Cruising the cosmos,part three: Psychosis and hospitalization. A consumer’s personal recollection. In A. B. Hatfield & H.P. Lefley (EDS), Sirvivign mental illness., 1993: New York: Guilford Press.

5- Arieti S., & Broady, E., American handbookof psychiatry, 1974:New York: Harper and Row.

6- Sullivan, H. S, The interpersonal theory of psychiatry. 1953: New York, Norton.

7- Sternbach, R. A., Principles of Pscyhophysiology., 1966: New York: Academic Press.

8- Miler, D. R. & Flack, W. F., A sociopsychological approachto understanding schizophrenia. Paper presented at The annual convention of the American Psychological Association, 1990; Boston, MA.

9- Lysaker, P. L, Bell, M. D., Milstein, R. M., Goulet, J. G. & Bryson, G. J., Work capacity in schizohrenia. Hospital and Community Psychiatry, 1993; 48: 278-280.

10- Brown, G. W., Carstairs, G. M. ve Topping, G. G., Post-hospital adjustment of chronic mental patients. Lancet, 1958; 2: 685-689.

11- Brown, G. W. & Rutter, M., The measurement of family activities and relationships: A methodological study. Human Relations, 1966; 19: 241-163.

12- Frese, F. J., The movies and the mentally ill. The Journal of the California Alliance for he Mentally |||, 1993; 4: 8-10

 

P.S:Etdiyi yardımlara görə Aysel H. , Arzu Y. və İlahə S. təşəkkür edirəm

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin