Müstəvi ölkə

86

Sonsuz uzunluqda olan bir kağız üzərində yaşayan canlıları düşünək. Müstəviyə yapışmış şəkildə olan bu canlıların heç cür yuxarı və aşağı hərəkət edə bilmədiklərini, yalnız sağa və ya sola hərkətlərinin mümkün olduğunu qəbul edək. Bunu təsəvvürümüzdə qədim Misir divar rəsmlərindəki kimi həyatları olan varlıqlara bənzədə bilərik.1

Yəni bir növ vətəndaşları “kölgə insanlar” olan bir dünya xəyal edə bilərik.  İndi isə bu varlıqların üç ölçülü dünyanı və bu dünyanın cisimlərini necə qavradıqlarına baxaq. İki ölçülü bu müstəvi varlıqları  üç ölçülü bir cismin sadəcə kağız üzərindəki proyeksiyalarını görə bilərlər. Məsələn, bir prizmanı bizlər kimi görməsələr də, kağız üzərindəki proyeksiyasına baxaraq onun səkkiz tərəfinin olduğunu deyə bilərlər.

Yuxarıda başa salmaq istədiyim şey, çox ölçülü bir kosmosu qavraya bilmək üçün əvvəlcə içində hərəkət etdiyimiz üç ölçülü kosmosun və ya daha aşağı ölçülü bir dünyanın canlılarını  anlamağa çalışmağımızdır. Yəni üç ölçülü dünyanı qavramaqda çətinlik çəkən  bu “kölgə insanlar”, dördüncü, beşinci ölçüləri qavraya bilməyən biz insanlara bənzədilə bilər.

Bir çox müəllif belə analogiyalardan istifadə edərək yuxarı ölçülü kosmos haqqında təsəvvür yaratmağa çalışmışdır. Bu  mövzuda yazılmış kitablardan ən məşhuru 1884-cü ildə Edvin Abbotun yazdığı “Müstəvi ölkə” adlı romandır. Roman elmi-fantastik  şəkildə yazılan əsərlər siyahısına daxildir.

Əsərdə iki ölçülü dünyadan və bu dünyanın sakinlərindən bəhs olunur. Bu ölkənin  vətəndaşları düz xətt, üçbucaq, kvadrat, dairə kimi həndəsi fiqurlardan ibarətdir. Roman iki hissədən ibarətdir. Birinci hissədə Müstəvi xalqı və onların həyatından danışılır. Hər fiqur fərqli insanları təmsil edir. Bu ölkədə təkcə qadınlar bir ölçülü düz xətt formasındadır. Onlar ictimai iyerarxiyada kişilərdən də aşağı sinifdə göstərilmişdir. Alt sinifdəki “insanlar” işçilər və əsgərlər bərabəryanlı üçbucaq, orta sinifdəkilər bərabərtərəfli üçbucaq, iş adamları və vəzifəli insanlar kvadrat və ya beşbucaqlı, aristokratlar isə altıbucaqlı göstərilmişdir. Göründüyü kimi, tərəflərin sayı artdıqca sosial-iqtisadi status da artmaqdadır. Dairə isə ən yuxarı sinif olan rahibləri təmsil edir.Belə sinifləndirmə çox təbiidir. Bu kitabın qadınların sosial statuslarının sorğulandığı, bərabərlik və insan haqları üçün verilən ictimai mübarizənin yaşandığı çox gərgin dövrdə -İngiltərədə kraliça Viktoriya dövründə yazıldığını xatırlayaq.

Kitabın ikinci bölümündə əsərin qəhrəmanı həndəsə müəllimi olan Kvadrat  başqa ölçülü ölkələrə səyahətə cıxır. İlk olaraq Kvadrat bir ölçülü Düz xətt ölkəsinə  baş çəkir. Bu ölkənin sakinləri  nöqtələr və düz xətlərdir. Kvadrat sadəcə irəli və geri hərəkət edə bilən  Düz xətt ölkəsinin kralına özünün yaşadığı iki ölçülü dünyanı başa salmağa çalışır.

Kral: Mənə dediyin soldan sağa hərəkəti göstər.

Kvadrat : Olmaz, bunu etmək üçün gərək xəttdən kənara çıxam.

Kral: Xəttdən kənara? Dünyadan kənara mı demək istəyirsən?

Kvadrat: Bəli, sizin dünyanızdan çölə, sizin kosmosunuzdan çölə. Həqiqi kosmos düz xətt deyil. Əsl kosmos bir müstəvidir.

 

Bu dialoq beləcə davam edir. Daha sonra  Kvadrat “  xəyallardan həqiqətlərə qayıdıram” deyərək Müstəvi ölkəyə  geri qayıdır. Əsərin sonrakı hissələrində Kvadrat hardan gəldiyini bilmədiyi səslər eşitməyə başalyır. Bu səs üç ölçülü dünyadan gələn bir  Kürənin səsi idi. Kürə üç ölçülü dünyadan gəldiyini anlatmağa çalışsa da, Kvadrat onun dediklərini başa düşmürdü. Kürə dediklərinə inanmayan Kvadratla gürüşmək istəyir. Kürə müstəvi üzərində dairə şəklində göründüyündən Kvadrat bundan çox təsirlənir. Kürə üç ölçülü dünyadan gəldiyini anlatmağa çalışsa da, Kvadrat buna inanmır.Daha sonra      Kvadratın xəyal gücünü  genişləndirmək üçün bir topun suya girməsi kimi müstəvinin bir tərəfindən girir və digər tərəfindən çıxır. Kürə müstəvi üzərində əvvəlcə bir nöqtə kimi görünür. Sonra getdikcə böyüyən bir dairəyə və daha sonra kiçilərək yenidən nöqtəyə çevrilir və yox olur. Bunu görən Kvadrat qorxur və kürəni şeytan adlandırır. Əlacsız qalan kürə Kvadratı müstəvidən götürüb  boşluğa atır. Sonralar  Kvadrat  kürəni öz müəllimi kimi qəbul edir və onunla birlikdə üç ölçülü kosmosda gəzintiyə çıxır. Kürədən kosmosun sərhədlərini öyrənən Kvadrat daha çox şey öyrənmək istəyir. 123

Görəsən dördüncü ölçü də açıqlanacaqmı?

Romanın sonrakı bölümlərində üç ölçüdən başqa ölçülərin də var olub olmadığını sorğulayan söhbətlər davam edir. Oxuyucu bir neçə səhifədən sonra dörd ölçülü kosmosun da açıqlanacağı hissini keçirir.

Abbot  ölçülər arasındakı bənzətmələri Evklid həndəsəsinin və ədəbiyyatın köməyi ilə böyük məharətlə  qələmə almışdır. O, yuxarı ölçüləri qavramağın necə çətin olduğunu  bir “Müstəvi”linin gözündən baxaraq başa düşməyə çalışır. Bir “Müstəvi”li əlini yuxarı qaldırdığında müstəvidə əli yoxa çıxırsa, bizlər də yuxarı ölçülü bir kosmosa keçəndə mi görünməz olacağıq?  Bunun kimi bir çox  sualı biz özümüzə verə bilərik. Abbot oxucuya mistisizmə və metafizikaya əl atmadan düşüncə gücünün , xəyal gücünün necə genişləndirilə biləcəyini öyrədir. 

Min il bundan əvvələ qayıtsaq, insanların Dünyanın düz formada olduğunu, sonu olmadığını düşündüklərini görərik. Yerlə göy arasındakı fiziki əlaqəni qurmaq üçün insanlıq uzun və əziyyətli düşüncə tarixindən keçmişdir. Abbotun “Müstəvi  ölkə” qələmə aldığı dövrdə kosmosdakı dördüncü ölçü fikri hələ yenicə ortaya çıxmışdı. Alman riyaziyyatçı Minkoviski və fizik Eynşteyn tərəfindən nisbilik nəzəriyyəsi düstur halına salındı və dördüncü ölçü (zaman)  riyazi olaraq sübut edilmiş oldu. Daha yuxarı ölçüləri ( 10,11 və s. ölçüləri) isə Eynşteynin “kainatın həndəsəsi” adlandırdığı  qeyri-Evklid həndəsi olan “Reiman Həndəsəsi”  vasitəsilə izah edilir. Dörd ölçülü bir cismi xəyalımızda canlandıra bilməsək də, onun proyeksiyasını çəkə bilirik. Aşağıdakı şəkildə dörd ölçülü  bir “tesseract” (yunanca dörd şüa mənasını verir) və ya “tetrakub” un şəkli verilib. Tetrakub üç ölçülü qavrayışa sahib biz insanlar tərəfindən bir-birinin içinə keçmiş kublar şəklində görürük. Əslində isə tetrakubun bütün tərəfləri doxsan dərəcə bucaqla birləşir. Sadəcə tetrakubun üç ölçülü əksinə baxdığımız üçün belə görünməyə bilər.


tesseract45842

Abbot insanların qavraya bilmədiyi digər ölçülərə baxmaq üçün bizlərə öz zehnimizə eynək taxmağı tövsiyə edir. Əslində,  Abbot yazdığı romanda ölçülərin həbsxanalarını başa salır. Bizi beynimizin içindəki həbsxanadan çıxmağa səsləyir. Fiziki və sosial əhatəmizlə əlaqəli düşüncələrimizin sərhədlərini genişləndirməyə çağırır.

 Mənbə: E. Abbot “Müstəvi Ölkə”

Redaktə etdi: Şəfiqə Babayeva

Hazırladı: Mustafa Kərimov

 

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin