Atavizm: Qurd adam sindromu

85

Müəyyən növə məxsus bəzi orqanizmlərdə keçmişdə onların uzaq əcdadında olmuş , lakin təkamül prosesində itmiş əlamətlərin meydana çıxması halları müşahidə olunur , bu isə “atavizm” adlanır. Atavizmin əmələ gəlməsi bu əlamət üçün cavabdeh olan genlərin növün genomunda qalması sayəsində baş verir, lakin orqanizmin normal inkişafında onların fəaliyyəti təcrid olunur.İnsanlarda atavizmə misal olaraq, quyruğun, bədənin hər yerində sıx tük örtüyünün (hipertrixoz) və əlavə bir neçə süd vəzisinin inkişaf etməsini göstərmək olar.Məqalədə isə bədənin hər yerində sıx tük örtüyünün inkişaf etməsi haqqında danışmaq istəyirəm.
İnsanlar demək olar ki , çılpaq vəziyyətdəki dəriləri ilə primatlar arasında bənzərsizdir.Başqa məməli növləri qalın bir kürkə sahib olduqları halda , biz insanların başı və bədənin bir neçə yeri xaric tük örtüyü zəif inkişaf etmişdir.Bəs necə bu qədər tüksüzləşə bildik?Alimlər əsrlər boyu bu sual ətrafında düşünmüşlər. Cavab tapmaq isə asan deyildi. İnsan təkamülündəki ən əhəmiyyətli keçid (məsələn , dik yerimənin ortaya çıxması kimi) , əcdadlarımızın qalıqlarını birbaşa qeyd altına alınmış vəziyyətdə idi.
Əcdadlarımızın bədən tüklərini niyə itirdiklərini anlamaq üçün əvvəla digər növlərin niyə kürklərinin olduğunu düşünməyimiz lazımdır.Qıllar məməlilərə xas bir bədən örtüyüdür.Tük örtüyü məməlilər sinfinin xarakterik xüsusiyyətlərindən biridir.Haradasa , bütün məməlilər heç olmasa , müəyyən miqdar tükə sahibdir , çoxunda isə tük örtüyü sıx olur.Tüklər islanmağa , günəşin zərərli şüalarına və parazit və ya mikroblara qarşı qorunmanı təmin edir.
Heyvanlarda tüklərin təkamülü ilə bağlı çox fikir mövcuddur.Bunların çoxunun doğru ola bilmə ehtimalı olduğu üçün bütün fikirləri ümumi bir qaydada birləşdirmək lazımdır.Qıllar dərimizin “derma” təbəqəsində yaranır.Tükün tərkibi , əsasən , keratin zülalından ibarətdir.Tüklərə , əsasən , məməlilərdə rast gəlinir və əslində məməliləri ayırd edən xüsusiyyətlərdəndir.Bəzi başqa canlılarda , məsələn , protistalarda “sil” (cilia) və ya həşəratlarda “uzun bığcıqlar” şəklində qarşımıza çıxır.
Tüklərin təkamülü ilə əlaqədar olaraq bu məlumatı verməkdə fayda var: Viyana Tibb Məktəbinin 2008-ci ildə apardığı araşdırma tüklərin təkamülünün məməlilərin , quşların və sürünənlərin əcdadı olan və təxminən 310 milyon il əvvəl yaşamış olan bir növdən başlanğıc götürdüyünü göstərir.Beləcə , ortaq əcdaddan təkamül edən və gələcək nəsildə gözlənən xüsusiyyətlərə sinapomorfi (synapomorphy) deyilir.Aparılan bu araşdırma göstərir ki , toyuqlar , kərtənkələlər və insanlar alfa keratin , yəni tükün ana maddəsini törədən genlər , tamamilə , eynidir.İnsanlarda əcdadları və yaxın qohumlarındakı kimi sıx tük örtüyünün olmaması , əksəriyyətimizə məlum olduğu kimi və elmi olaraq da açıqlamaların irəli sürüldüyü kimi , bədənimizin göstərdiyi bəzi digər adaptasiyalarla əlaqədardır.
Ancaq bəzi insanlarda isə tük örtüyü əcdadlarımızda olduğu kimi təkrarlanır.
Hipertrixozis xəstəliyi.Qurd adam sindromu.

Hipertrixoz dünyada görülən ən qəribə xəstəliklərdən biridir.Ümumiyyətlə , dünyada ən maraqlı 7 xəstəlik mövcuddur.Bunların içərisində Hipertrixoz da yer alır.Bu , əslində, bir növ dəri xəstəliyidir.Buna görə də insanlara ictimai olaraq çox mənfi təsir edir.Xəstəliyə həm qadınlarda , həm də kişilərdə rast gəlinir.Ancaq keçmişdə qadınlarda bu xəstəliyin olmasını “Hirsutizm” adlandırırdılar.Xalq arasında hipertrixoz xəstəliyinə “Qurd adam sindromu” da deyilir.
Çox keçmiş zamanlardan bəri günümüzə qədər mövcud olan qurd adam sindromu(hipertrixoz) doğum ilə görülməklə yanaşı , zamanla da meydana gələ bilər.İlk olaraq Avstraliyada 1968-ci ildə rast gəlinmişdir.Bu xəstəlik eyni zamanda “Ambras sindromu” olaraq da adlandırılır.Bu narahatlığın təməlində tam olaraq nəyin olduğu hələ bilinməzkən ən önəmli faktorun genetik pozğunluq olduğu deyilir.
Çox nadir görülən və maraqlı olan Hipertrixoz xəstəliyi rast gəlindiyi zaman çox aydın şəkildə anlaşılır.Ən diqqətə çarpan əlamətləri əllərdə , qollarda , ayaq , kürək , çiyin və üzdə həddindən artıq tüklərin çıxmasıdır.Bu həddindən artıq tüklənmənin dəqiq müalicəsi də məlum deyil.Hipertrixoz xəstəliyi əsarət altına aldığı şəxsin ciddi psixoloji problemlər yaşamasına səbəb olur.Fiziki pozğunluqlar meydana gəldiyindən bu narahatçılıq ilə mübarizə aparan insanlar özlərinin digər insanlardan fərqli olduğunu düşünürlər və ətraflarından uzaqlaşaraq yalnız bir həyat tərzi keçirməyi seçirlər. Aylarla çölə çıxmır və özünü gündən-günə pis hiss edirlər.Yaşanan bu vəziyyət ciddi psixoloji problemləri bərabərində gətirir.
Bir çox xəstənin əsl şikayəti ətrafındakı insanlar tərəfindən lağ edilməsidir.Buna görə də  , xəstələrin çoxu psixoloji dəstək almalıdır. Xəstəliyin yoluxucu olub-olmadığı hələ kəşf edilmədiyi üçün bəzi ölkələrdə xəstələr karantinə alınaraq toplumdan uzaqlaşdırılmaqdadır və bu da insanın ciddi mənada yalnızlığa məhkum edilməsinə səbəb olur.
Hipertrixozun aşağıda göstərilən 2 növü var:
1.Ümumiləşdirilmiş hipertrixoz-bu zaman tük örtüyü bütün bədəni həddindən artıq dərəcədə örtür.Adətən , bədənin yuxarı hissəsi və üz nahiyəsinin tüklə daha çox örtülməsi ilə xarakterizə olunur.
2.Lokallaşdırılmış hipertrixoz-bu zaman bədənin müəyyən hissələrinin tüklə örtülməsi məhdudlaşır.
Bundan əlavə hipertrixozun iki sinfi də vardır:
1.Qazanılmış hipertrixoz-doğumdan sonra baş verir.
2.Anadangəlmə hipertrixoz-bu doğumdan bəri mövcud olan qüsurla əlaqəli ola bilər.Bu çox nadir haldır , hansı ki , yalnız 50 nəfərdə müşahidə olunmuşdur.
Hipertrixoz xəstəliyinə günümüzə qədər 100-ə yaxın insanda rast gəlinmişdir.Xəstələrin demək olar ki , hamısı bunun keçici bir hal olduğunu düşünür və yaxud gerçək olmadığına inanırlar.Qurd adam sindromu görülən insanların hamısında xəstəliyin yaranma səbəbi eyni çıxmışdır.
2008-ci ildə Hindistanda yaşayan bir uşaqda sindromun əlamətlərinə rast gəlinmişdir ,  qəzet və xəbərlərin mövzusu olaraq bu xəstəliyin gerçəkliyi o illərdə tamamilə sübut olunmuşdur.
Bəzi mütəxəssislərə görə xəstəliyin təməlində androgen hromonlarının sürətli fəaliyyəti və ya tostesteron hormonu dayanır. Buna görə də ,  mütəxəssislər tostesteron hormonu üzərində ciddi araşdırmalar aparmağa davam edir.Bəzən xərçəngdən sonra da bu xəstəlik müşahidə olunur. Eyni şəkildə Hindistanda yaşayan ailənin 3 qızında bu xəstəlik görülmüş və mütəxəssislərin araşdırmalarına görə Hipertrixoz xəstəliyinin genetik olaraq nəsildən-nəslə keçə biləcəyi də qarşıya qoyulmuşdur. Dəridə meydana gələn tüklənmə bəzi şəxslərdə bütün bədənə yayıla bilir.
Ümumiyyətlə , dünya üzrə götürdükdə bu sindroma ən çox Hindistanda rast gəlinir.Sindromun qarşısını almaq üçün hələki yeganə vasitə epilyasiya və lazerlə müalicədir.Bu şəkildə xəstə psixoloji olaraq özünü rahat hiss edir və ictimai mühitlərə çıxa bilir.
Yuxarıda qeyd etdim ki , xəstəliyə yoluxanlar ictimaiyyətdən uzaqlaşırlar , amma fərqli hallara da rast gəlinir.Məsələn , bu xəstəlikdən öz şəxsi mənafeyi üçün istifadə edənlər.Yəni xəstəliyin müşahidə olunduğu şəxslər sırasında sirkdə işləyərək bundan gəlir əldə edənlər də var.Məqaləmin davamında həmin şəxslərdən bir neçəsi haqqında məlumat vermək istəyirəm.

Stefan Bibrovski(Stephan Bibrowski) 1890-cı ildə Polşada  anadan olmuşdur.O bədəni tüklə örtülmüş şəkildə doğulmuşdur.Anası Benedikt(Benedict) bunu rəzillik hesab edirdi.Stefan 4 yaşında olanda anası onu Sedlmayer adlı alman sirk menecerinə verir.

Bibrovski Avropa səyahətinə çıxır. Orada üzündəki tüklərlə aslan kimi göründüyü üçün ona Lion sözündən törəyən Lionel ləqəbi verilmişdir. Lionel bu səyahətlər zamanı 5 dil oyrənməyi də bacarır.

 

Stephan Bibrowski

Alisa Elizabet Doherti(Alice Elizabeth Doherty) Bibrovskidən fərqli olaraq sirk yox , sərgi adamı idi.

Alice Elizabeth Doherty

 

O , Hipertrixoz Lanuginosa ilə doğulmuş yeganə amerikalı kimi bənzərsiz özəlliyini qoruyub saxlamışdır.Vəziyyət son dərəcə qeyri-adi idi.O , üstünlüklərlə və ipək kimi yumşaq sarı saçlarla doğulan bir amerikalı canavar idi.Alisa 1887-ci ildə 14 martda Mineapolisdə orta təbəqəli ailədə anadan olmuşdur.Alisaya məxsus olan tüklü olma xüsusiyyəti onun nəslində heç kəs üçün xarakterik deyildi , bacı və qardaşlarının heç biri bu xüsusiyyətlə dünyaya gəlməmişdir və onun valideynləri izah edə bilmirdilər ki , nəyə görə onların qızı bu vəziyyətə düçar olub , ancaq atası əsas da vəziyyəti dərk etməkdə çətinlik çəkirdi ,  tezliklə başa düşdü ki , insan möcüzəsi olan balaca mavi gözlü Alisaya insanlar şahid olmaq üçün məmnuniyyətlə yaxşı pul ödəyərdilər.Alisa öz kariyerasına 2 yaşında sərgilərdə başlamışdır , hər şeydən önəmlisi o sevimli və köməksevər bir uşaq idi , o ,  hər şeyə maraqla yanaşırdı ,  onun heyranlarından biri  yazıçı Vinconsin(Winconsin)  yazırdı ki , o, sevimli pişik balası kimi yeriyən bir uşaqdır.Onu Miçiqanda “bu günə qədər doğulmuş ən möcüzəvi insan” adlandırırdılar , 5 yaşına çatanda onun saçları artıq üzünü 12.5 sm-ə qədər örtmüşdü və yeniyetməlik illərinin əvvəllərində isə tüklərinin uzunluğu 20 sm-ə qədər idi.Alisa öz dövrünün bir sərgi nümunəsi olmuşdur desəm , yanılmaram. Böyük şəhərin mərkəzində kommersial obyekt üçün kirayə haqqı vermək , sərgini təşkil etmək və başqa şəhərə köçməmişdən əvvəl əhaliyə bilet satmaq Alisanın dəstəkçiləri və ya ailə üzvləri üçün müştərək bir iş idi.Doherti ailəsi öz qeyri-adi qızı vasitəsilə rahat yaşamağın yolunu tapmışdı.Hipertrixozun çox nadir olması faktına baxmayaraq , Alisanın səyahət etdiyi dövrdə- 1800-cü illərin sonlarında çoxqıllı insan olan sehrbazların həmin dövr üçün aktual olan çoxluğu var idi.Lionel (şir üzlü insan) və Jo-jo (itsifətli oğlan) Alisayla müqayisədə şan-şöhrətdə daha uğurlu olduqlarını göstərdilər.Bu fakt onunla əlaqədardır ki , onların arxasında müəyyən ekzotik görünüş kimi keyfiyyətlər var idi. Digər tərəfdən , Alisa yaxşı niyyətli ailə tərəfindən tərbiyə olunmuş sakit bir qız idi.

Burmiz (Burmese) ailəsinin anadangəlmə Hipertrixoz Lanuginosalı olması  maraqlı tarixi hadisə idi.Ailənin ilkin üzvləri Ava məhkəməsində işləyirdilər , ancaq sonrakılar həyatlarını şou – biznesdə keçirməyə başladılar, 1880-ci ildə gəlir məqasədilə özlərini sərgiləyirdilər.Onların qeyri-adi saçları olduqca maraq cəlb edirdi və insanlarla xatirə şəkli çəkdirirdilər.Tüklü Burmiz aiəsi anadangəlmə Hipertrixoz Lanuginosalı 4 nəsil olan yeganə ailə idi, hansı ki , onlarda ardıcıl dominant autosom rejimi mövcud idi.

 

The Burmese family

REDAKTƏ ETDİ: FATİMƏ VƏLİYEVA

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin