Space Shuttle

73

Bizim ingilis dilindən `space shuttle` kimi bildiyimiz və tərcümədə kosmik gəmi olan cisimlərə əvvəla `space transportation system`, yəni kosmik nəqliyyat sistemi deyilir. Bu Amerikan proqramının əsas özəlliyi ondan ibarətdir ki, kosmik gəmilər adi raket və peyk sistemlərindən fərqli olaraq müxtəlif cür yüklərin orbitə daşınıb qayıtması üçün bir neçə dəfə istifadə oluna bilər. Onların əsas vəzifəsi də elə saysız-hesabsız Yer – Kosmos – Yer reyslərinin yerinə yetirməsidir. Ümumən cəmi 6 kosmik gəmi hazırlanmışdır. Bunlardan birincisi 70-ci illərin sonunda düzəldilmiş `Enterprise` məkiyidir. Bu gəmi kosmosa uçuş üçün nəzərdə tutulmamışdı. O, eniş praktikalarının, aerodinamik xarakteristikalarının öyrənilməsi və sükanarxası sistemlərinin test edilməsi üçün nəzərdə tutulan bir sınaq aparatı idi. İlk olaraq onun adını `Konstitusiya` qoymaq istəyirdilər. Lakin o zamanlar Amerikada bir teleserial çox məşhur idi. `Star Trek`( Ulduz yolu ). Məkiyi həmin teleserialdakı uçuş aparatının adı ilə adlandırdılar. `Enterprise`ın kosmik uçuşlar keçirməsi ilə bağlı proyekt hazırlansa da, maliyyə mülahizələri zamanı bu fikirdən imtina etdilər. Sınaq uçuşlarından sonra `Enterprise` hissələrə ayrıldı və onun bəzi detalları digər gəmilərin hazırlanmasında istifadə olundu. Gələcəkdə `Enterprise` muzey eksponatı kimi fəaliyyət göstərdi. Sonralar isə artıq işlək olan aparatlar hazırlandı.`Columbia`, `Challenger`, `Discovery`, `Atlantis` və ailədə ən gənc üzv olan `Endeavour`. İlk dəfə pilotlaşdırılmış çoxsaylı uçuş keçirdə bilən aparat olan `Columbia` 12 aprel 1981-ci ildə Yer orbitinə çıxdı. Maraqlısı ondadır ki, bu uçuş rəsmi olaraq insanın ilk dəfə kosmosa uçmasından düz 20 il sonra eyni gündə baş verdi. Bununla da amerikalılar arada soyuq müharibənin olmasına baxmayaraq Qaqarinə olan hörmətlərini ifadə etdilər. Kosmik gəmilərin adlandırılmasında maraqlı adət-ənənələr mövcud idi. Daha çox burada yelkənli gəmilərin adından istifadə olunurdu.`Columbia` – 1792-ci ildə kapitan Robert Qreyin Britaniya Kolumbiyasının ( hal-hazırda Vaşinqton və Ariqon ştatları ) sularını tədqiq etdiyi gəmidir. `Challenger` – 1870-ci ildə okeanı tədqiq edən gəmi idi.`Discovery` və `Endeavour` məşhur ingilis səyyahı Ceyms Kukun səyahət etdiyi yelkənli gəmilər idi.`Atlantis` isə 1930—1966-cı illər arasında istismarda olan okenoqrafik tədqiqat yelkəni idi. Kosmik gəmilər dəniz səviyyəsində hər birinin çəkisi 170 ton, kosmik vakuumda isə 213 ton olan 3 mühərrikdən ibarət olur. Mühərriklərin gücü 50%-dən 100%-ə qədər dəyişə bilir.Bu, ona orbitə və ya orbitdən çıxdıqda manevretmə qabiliyyətini yüksəldir, ya da qəza şəraitində yəni uçuş və eniş zamanı ona kömək olur. Mühərriklərin resursu 55 uçuşa kifayət edir. Açıq kosmosda məkiyin hərəkəti üçün onun 2 manevr və 44 oriyentasiya mühərriki mövcuddur. Maye mühərriklər olan manevr mühərrikləri gəminin quyruq hissəsində yerləşir. Eyni zamanda oriyentasiya mühərriklərinin də ( onlar da maye mühərriklərdir) bir qismi orada yerləşir. Qalan oriyentasiya mühərrikləri gəminin burun hissəsində yer alıb. Eniş zamanı gəmilər xeyli istilik yüklənməsinə məruz qalır. Gəminin bəzi hissələri ( ön qanadlar, burun ) 500 selsiyə qədər qızır. Məhz burada gəminin sahib olduğu teplomüdafiyəni qeyd etmək lazımdır. İstilik nəticəsində ayrıla biləcək material gəminin aerodinamik xüsusiyyətlərini dəyişə bilər. Bu isə yolverilməzdir. Qoruyucu örtüklər isə buna imkan vermir. Bundan başqa həmin örtüklər həm də gəmini Günəş radiyasiyasından qoruyur. Belə ki atmosferə daxil olduqda məkiyin bir hissəsi az, digər hissəsi çox qızır. Məhz buna görə də gəmilərin hər hissəsi üçün xüsusi qoruyucu örtüklər tərtib olunur. Orbiter – qanadlı orbital aparat hansı ki, məhz elə o, kosmosa çıxır. Məhz elə onu gəmi adlandırırlar. O təxminən 37 metr uzunluğa, 8 metr diametrə malikdir. Qanadlarını açan zaman bu rəqəm 24-ə çatır. Kosmik aparatın kütləsi 80 ton olur. Uçan aparatın kabini ( idarə olunduğu yer ) ümumi həcmi 75 kubmetr olan müstəqil hermetik bir məkandır. Ekipajın ixtiyarında 2 göyərtə mövcuddur. Yuxarı göyərtə və aşağı göyərtə. Yuxarı göyərtə ( deckhouse ) faktiki olaraq məkiyin idarə olunduğu salondur, aşağı göyərtə isə daxili kapsula ( household compartment ). Orbiterin burun nahiyəsində lyuk yerləşir. Bu, astronavtın açıq kosmosa çıxa bilməsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Həmçinin göyərtədə efipajın həyat tələbatı üçün karbon qazının yox edilməsi və tənəffüs üçün lazım olan oksigen və azotun təmin olunması üçün cihazlar yer almışdır. Bununla yanaşı kabində qida məhsulları və içməli su ehtiyatı da mövcuddur ( 75 kq qida, 150 l içməli su ). Bütün bunlar 4 astronavtın 7 gün səyahəti və qəza hallarında əlavə 4 sutkası üçün nəzərdə tutulmuşdur. Faktiki olaraq `Space shuttle` sistemi 3 hissədən ibarətdir. Xarici yanacaq çəni – bütün sistemin əsas elementi. Orbiter – idarəolunan kosmoplan. Və 2 bərkyanacaqlı sürətləndirici, hansı ki xarici yanacaq çəninə yandan bərkidilir.

`Space shuttle` sistemi fəaliyyət göstərən 2 uçuş meydançasından təxmini 6 kilometr aralıda olan bir kompleksdə hazırlanır. Bura çox böyük bina desək heç nə deməmiş kimi oluruq. Hündürlük 160 metr, uzunluq 218 metr, en 158 metr, sahə 3 hektar. Bu, dünyanın ən böyük tikililərindən biridir. Bina özündə dünyanın ən böyük darvazasını cəmləşdirib. Həmin darvaza 45 dəqiqəyə açılır. Binanın böyüklüyünü təsəvvür etmək üçün yalnız bir fakta nəzər salmaq kifayətdir. Binanın damının altına buludlar yer ala bilir və hətta bəzi hallarda yalnız bina daxilində yağış yağmağa başlayır. Şatlın uçuş və eniş anından başqa onun sınaq kompleksindən uçuş meydançasına gətirilməsi də böyük marağa səbəb olur. Aparatın start uçuşundan əlavə bu mənzərəni izləməyə də xeyli adam toplaşır. 6-9 saat ərzində bütün mobilləşmiş platformanı böyük maşın kompleksdən uçuş meydançasına təqribi 6 kilometr məsafə qət etməklə gətirir. Şatlın daşınmasına cavabdeh olan şəxslər qeyd edirlər ki, bu iş ən azından şatlın start uçuşu və enişi qədər çətin və təhlükəli bir prosedurdur.

2400 ton kütləyə və 40 metr uzunluğa malik `yırtıcı`. Bu maşın mobilləşmiş platforma üzərində olan bütün kosmik sistemi daşıyır. Onun adı tırtıllı transporterdir. Onun daşıya bildiyi yükün ümumi kütləsi 5000 tona bərabərdir. Bütün daşınan konstruksia 50×50 metr civarında olur. Bu, mobil start platformasının ölçüləridir. Bu maşını hərəkətə 16 elektromühərrik gətirir. Hansı ki öz növbəsində elektrik cərəyanını hər birinin gücü 1000 KVt olan 4 generatordan alır. 2 ədəd 16 silindrli dizel də bu generatorları işə salmaqla məşğul olur. Bu dizel mühərriklərinin hər birinin gücü isə 2750 at gücünə bərabərdir. Təəccüblüdür ki, bu boyda ölçülərə malik bir maşın çox kiçik bir rulla idarə olunur. Transporter arxada və qabaqda olmaqla 2 idarəetmə kabini ilə təmin olunmuşdur. Yüklənmiş halda maşının maksimal sürəti 1.6 km/saat-a bərabərdir. Yüksüz isə təxminən 2 dəfə çox, yəni 3 km/saat. Bu nəqliyat vasitəsinin ekipajı 30 nəfərdən ibarətdir. Bütün daşınma müddətində onların hər biri çox yüksək psixoloji və fiziki gərginliyə məruz qalırlar. İşin rahatlığı üçün transporterdə içməli su və qida ehtiyatı, mikrodalğalı soba və təbii ki tualet nəzərdə tutulmuşdur. Tırtıllı transporter öz yükünü uçuş meydançasında buraxır. Uçuş platformanın üzərində baş verir. Uçuşdan sonra isə maşın həmin platformanı yenidən digər uçuşlar üçün geri daşıyır. Belə çətin texnologiyaların tədbiqinin səbəbini soruşduqda NASA alimləri cavab verirlər ki, teoriyada məkiyi onların işlək, yəni şaqüli vəziyyətdə aparılması daha məqsədə uyğundur. Bu həm də uçuş meydançasında onun çevirmək kimi problemin qarşısını alır. Hansı ki bu baş tutarsa bir çox sistemlərin sıradan çıxmasına gətirib çıxarda bilər.

Təxmini 22 minə yaxın parametr uçuşun mərkəzi idarəetməsi mütəxəssislərinin idarəsi altında olur. Onların hamısı uçuş direktoruna tabe olur. Uçuş direktoru isə qeyd-şərtsiz geri sayıma tabe olur. Yalnız o, uçuşun baş tutması və ya ləvği haqda qərar verə bilər. Əmrin qəbul olunmadığı müddət 9 dəqiqədir. Yalnız son 9 dəqiqəyə qədər uçuşun baş tutub və ya tutmayacağı barədə qərar vermək olar. Bu müddətdən sonra avtomatika bütün idarəetməni öz üzərinə götürür və qərarı ləvğ etmək mümkün olmur. Əgər şatlın uçuşu barədə qərar verilibsə onun ləvğini yalnız avtomatika təmin edə bilər. Daha sonra `start pəncərəsi` deyilən bir anlayış da mövcuddur. Bu, uçuşun baş tutacağı müddətdir. Şatllar üçün start pəncərəsi, adətən, 5 dəqiqə olur. Əgər bu 5 dəqiqə ərzində uçuş baş tutmazsa onu minimum 1 sutka təxirə salırlar. Bu vaxt özəllikləri həm startın bəzi sistemləri, Yerin və şatlın uçacağı kosmik stansiyanın yerləşdiyi mövqeyi ilə bağlıdır. Avtomatika şatlın platformadan ayrılmasından bir neçə saniyə öncə uçuşu dayandıra bilər. Belə bir hal da müşahidə olunmuşdu. Artıq işlək vəziyyətdə olan mühərriklər startdan bir neçə saniyə öncə avtomatika tərəfindən söndürülmüşdü. Uçuş günü sonun baxış komandası adlanan 7 nəfərdən ibarət qrup uçuş meydançasına baş çəkir. Onlara ice team ( ingiliscədən buz komandası ) da deyilir. Onlar bəlkə də bu adı xarici yanacaq çəninin olan çox aşağı temperatura malik yanacağına görə alıblar. Bu amilə görə hətta kosmik sistemin konstruksiasının bəzi elementləri buz belə bağlayır. Komandanın üzvləri diqqətlə şatlı, xarici yanacaq çənini və 2 ədəd sürətləndiricini müşahidə edirlər. Şəkil və video çəkilişlər edilərək dərhal uçuşun idarəolunma mərkəzinə göndərilir. Yalnız yekun inspeksiyadan ( müayinə ) sonra ekipaja göyərtədə öz yerini almaq barədə əmr verilir. Kosmik sistemdə olan nasazlıqları və ya deffekti aşkar etmək üçün komanda təxmini 2 saata yaxın uçuş meydançasında olur. Axı biz yaxşı bilirik ki, `Columbia`nın start uçuşu zamanı xarici yanacaq çənindən ayrılan hissə orbiterin qanadına toxunaraq onu zədələmiş və hər şeyin faciəvi sonluqla başa çatmasına səbəb olmuşdur. Yanacaq çəni hazırdır, yekun inspeksiya keçirilmişdir. Artıq ekipajın kosmik gəmidə öz yerinin almasının vaxtıdır. Zirehli maşında və cangüdənlərin nəzarəti altında astronavtlar uçuş meydançasına gəlirlər. Ənənəyə görə ilk olaraq kabinə ekipajın komandiri daxil olur. Astronavtlar öz kreslolarında üfüqi vəziyyətdə paraşütlərinin üstə uzandırılırlar. Paraşütlər uçuşun atmosfer etapında baş verə biləcək qəzası üçün nəzərdə tutulmuşdur. Katapult edilə bilən kreslolar kabində mövcud deyil. Daha geniş yer və çəkinin azaldılması üçün onlardan imtina olunmuşdur. Aviatorlar kimi astronavtlara da `sonuncu` sözünü işlətmək qəti qadağan olunmuşdur. Buna görə də məkiyə daxil olarkən onların gördüyü sonuncu yerə `ağ otaq` deyirlər. Sonuncu gördükləri insanlara isə `bağlayıcı komanda` deyilir. Məhz onlar startdan öncə məkiyin lyukunu bağlayırlar. Yeri gəlmişkən, həmin komandanın üzvləri arasında əvvəllər həmin gəmilərdə kosmosda olmuş keçmiş astronavtlar da yer alır.

Və budur 3 mühərrik və 2 sürətləndirici ümumi kütləsi 2000 ton olan kosmik sistemi havaya qaldırır. Səbəb 30 tona yaxın `faydalı yükün` lazım olan yerə çatdırılmasıdır. Bu miqdar Yeri atmosferini tərk edəcək ümumi kütlənin cəmi 1.5%-ni təşkil edir. Uçuşdan 6 saniyə sonra aparat arxası üstə çevirilərək şaqüli istiqaməti pozur. Bu man evr kosmik sistemin uyğun aerodinamik vəziyyətinin alması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Həm də ekipajın yeri görməsinin vacibliyini nəzərə alaraq atılan bir addımdır. Qalxmanın trayektoriyası çox mürəkkəbdir. Aparat qalxdıqca daha da çox üfuqi vəziyyət alır. Orbitə çıxma nöqtəsi kosmik stansiyanın yerləşmə vəziyyətindən asılıdır. Təqribən uçuşun 2-ci dəqiqəsində 43 kilometr hündürlükdə saniyədə 1390 metr sürəti ilə hərəkət etdikdə sürətləndiricilərin xarici yanacaq çəninə birləşdiyi pirotexniki birləşmə aktivləşir və onların ayrılması başlayır. Daha sonra idarə olunmayan sürətləndiricilər ballistik trayektoriya ilə hərəkət edirlər. 7 kilometr hündürlükdə tormozlandırıcı paraşütlər, 5 kilometr hündürlükdə isə əsas paraşütlər açılır. Uçuşun 8-ci dəqiqəsində onlar start nöqtəsindən 256 kilometr aralıda okeana düşürlər. 

Düşmə rayonunda onları artıq 2 NASA gəmisi gözləyir. Freedom Star və Liberty Star. Onların vəzifəsi okeana düşən avadanlığı sahilə gətirməkdən ibarətdir. Sonra isə bu avadanlıqlar təkrar emal olunaraq məkiyin yeni misssiyaları üçün istifadəyə veriləcəkdir. Bu sürətləndiricilər təxmini 20 dəfəyə qədər təkrar istifadə olunur. Sürətləndiricinin korpusunun uzunluğu 45.5 metr, xarici diametr 3.7 metr, ümumi kütlə isə 586.5 tona bərabərdir. Yanacağın miqdarının 504 ton olduğunu nəzərə alsaq, boş bir sürətləndiricinin 44 ton olmasını görə bilərik. Onlar 10 ildən az olmayaraq saxlanılan yanacaqla belə təmin oluna bildiyində bu, ekonomik cəhətdən çox sərfəli sayılır. Sürətləndiricilərin sudan çıxarılması məkiyin ümumi missiyasında ən sadə və ən ucuz başa gələn mühəndis tapşırıqlarındandır. Bərk yanacaq maye yanacaqdan enerji baxımından daha az effektlidir. Buna baxmayaraq, bərkyanacaqlı sürətləndiricilər ən ucuz və etibarlı raket texnologiyasıdır. Lakin 1986-cı ildə bu bərkyanacaqlı sürətləndiricilərin etibarlılığı şübhə altına alındı. Məhz onda bir sürətləndiricisində baş verən nasazlıq nəticəsində `Challenger` qəzaya uğradı. Alov toplusu sürətləndiricinin konstruksiyasının elementləri ilə birlikdə xaricə çıxdı. Bu alov xarici yanacaq çəninə keçdi və maye yanacağa qarışdı. Beləcə partlayış baş verdi. Bərkyanacaqlı sürətləndiricilərin ayrılmasından dərhal sonra mühərriklər dayanır. Daha sonra xarici yanacaq çəni orbiterdən ayrılaraq ballistik trayektoriya ilə Sakit və ya Hind okeanına düşür. Atmosferin qatı təbəqələrində xarici yanacaq çəninin partlayışı baş verir. Bu da uçuş planının bir hissəsidir. Yanacağın qalan hissəsi partlayır. Partlayış yerə yaxınlaşan çəni xırda hissələrə ayırır və onun yerlə toqquşmasını daha təhlükəsiz edir. Lakin orbitə çıxmaq üçün əlavə enerji lazımdır. Bu enerjini 2 orbital manevr mühərrikləri verir. Bu zaman tələb olunan yanacaq isə məkiyin özündə olur. Onlar şatlın dayaq orbitinə çıxması üçün əlavə impuls verir. Şatlın yerdən orbitə çatması üçün cəmi 10 dəqiqə vaxt lazımdır. Şatlın əsas vəzifəsi sputniki orbitə və ya orbitdən çıxartmaqdır. Sonuncu variantın amerikalılar tərəfindən sovet sputniklərinin `qaçırmaq` cəhdlərinin olması ilə bağlı da çoxlu söz-söhbətlər gəzmişdir. Real olaraq sputniklərin Yerə qaytarılmasının tədbiq olunması yalnız bir neçə dəfə baş vermişdir. Teoriyaya görə şatl rahatlıqla `Salyut` kosmik stansiyasını orbitdən çıxararaq Yerə gətirə bilərdi. Məhz bu halların baş verməməsi üçün `Salyut` və `Almaz`da kosmik pulemyotların quraşdırılması haqda belə layihələrə baxılmışdır. Faktiki olaraq bu 23 mm`li aviasiya silahı idi. Digər variantda kosmosda nəzərdə tutulan raketlər də mövcud idi. Adətən uçuşun 3-cü günündə olan MKS ilə görüşdən əvvəl şatl 8 dəqiqəlik `arxaya salto` fəndini yerinə yetirir. Bu çox çətin və təhlükəli bir manevrdir. Çünki şatl MKS-dən cəmi 180 metr aralıda olur. Bu manevrin yerinə yetirilməsində səbəb isə ondan ibarətdir ki, MKS-də olan astronavtlar rahatlıqla şatlın teplomüdəfiyə təbəqəsinin şəklini çəksinlər. Şəkillər Hyustondakı uçuşun idarəolunması mərkəzinə göndərilir. Bu prosedur `Columbia` məkiyinin qəzasından sonra tədbiq olunmağa başladı. Əgər korpusda olunan nasazlığı vaxtında görmək mümkün olsaydı şatlın Yerə dönməsi təxirə salınardı. Şatlda olan nasazlıq elə yerindəcə kosmosda bərpa edilərdi, edilmədiyi halda isə astronavtlar rus aparatları olan`Soyuz`la birlikdə Yerə enərdilər. Şatl isə ekipajsız avtomatik rejimdə orbitdən çıxaraq okeanda batardı. Kosmik stansiyalar kimi şatllar funksional deyillər, çünki nə Günəş batareyaları, nə də əlavə enerji mənbələri yoxdur. Şatlları orbitə sərnişin, hərbi və elmi sputniklər buraxmışdır. Onların siyahısında məşhur Habl teleskopu da var. Qısaca desək şatlın əsas işi manupulyatorla yük yuvasından modulu çıxararaq sputnikə birləşdirmək və yaxud da sputniki orbitdə saxlamaqdır. Şatlın missiyasının orta davamediciliyi 2 həftədir. Bu müddət ərzində o təxminən 230 dəfə Yer ətrafında hərəkət edir və təqribi 10 milyon kilometr məsafə qət edir. Uyğun olaraq Yer ətrafında tam bir dövrə ona 90 dəqiqəyə başa gəlir. Şatlın işləmə orbitinin hündürlüyü 150-650 kilometr arasındadır. Şatl kosmosda təxminən 27000 km/saat və ya demək olar ki, 8 km/san hərəkət edir. Gəmi arxası üstə çevirilir və mühərriklər vasitəsilə qabağa oriyentasiya olur. Orbital manevr sistemi 3 dəqiqə ərzində sürəti azaldıb onu tormozlayıcı impuls verərək onu orbitdən çıxardır. Daha sonra gəmi normal vəziyyətə gələrək burnu üzü hərəkət istiqamətində olur və iti bucaqda hərəkət edir. Şatl atmosferin qatı təbəqələrinə daxil olaraq Yerə yaxınlaşır. Atmosferə daxil olarkən uçuşun trayektoriya idarəetməsi mühərrik sistemindən çıxaraq Kosmoplanın aerodinamik vasitələrinə keçir. Uçuşun atmosfer fazasında mühərriklər işləmir, şatl yalnız eniş zolağını planlaşdırır. Məhz buradan o, kosmosa uçmuşdu. Məkiyin optimal eniş sürəti 322 km/saat-a bərabərdir. 152 metr hündürlükdə şassi açılır. Buradakı eniş zolağı normal aerodromlardan daha enli və uzun olur. Çox təəccüblüdür ki, bu boyda aparat enişi tam səssizliklə yerinə yetirir. Bütün eniş proseduru göyərtə kompüterinə həvalə olunmuşdur, amma ənənəvi olaraq zolağa eniş avtopilotla edilmir, baxmayaraq ki bu mərhələni də onunla etmək mümkündür. İdarəetmənin əllə olunması ideyası ekstra hallar üçün nəzərdə tutulmuşdur. Enişə daxil olma trayektoriyası elə hesablanmışdır ki, ekipaj planlaşdırılmamış vəziyyətlərdə məkiyi köməkçi hərbi aeradromlarda endirsin. Kosmik məkiyin hər uçuşu latın hərfləri olan STS ilə ifadə olunur. Tam olaraq proqramın adı Space Transpartion System. Daha sonra isə uçuşun sıra nömrəsi gəlir. Bəzən gəmilər bu sıranı pozmaqla uçuş keçirdiblər. 1984-cü ildə adlandırmanı dəyişmək qərarına gəldilər. STS olduğu kimi qaldı, sıra nömrəni isə uçuş ili, startın sıra nömrəsi və kosmodromla əvəz etdilər. Əlavə olaraq uçuşların Koliforniyada olan Vanderberq bazasında da keçirilməsi nəzərdə tutulsa da iş o həddə gətirilib çıxarılmadı. Sıra nömrələrinin pozulması `Challenger`in qəzasından sonra da davam etdi. Buna görə də köhnə adlandırma sisteminə keçməyə qərar verildi. STS 135 adlanır sonuncu şatlın missiyası. Bəli, axrıncı yox, sonuncu. Bundan sonra proqram bağlı hesab olunur. Rəqəmdən də göründüyü kimi bu məkiyin 135-ci uçuşu oldu. Yəni 30 illik tarixdə cəmi 135 uçuş baş tutmuşdur. Onu qeyd etmək lazımdır ki, Nasa ilk olaraq ildə 50 uçuş keçirtməyi nəzərdə tutmuşdu. Bu hər həftə bir uçuş demək idi. Hər şatlın resursu 20 ildir. Nəzərdə tutulmuşdu ki, hər şatl ən azı 100 uçuş keçirtsin. Təsəvvür edin ki, ən çox uçuş keçirtmiş gəmi `Discovery` oldu, o da 39 uçuşla. Buna səbəb hər uçuşa sərf olunan maddi xərclərin çox olması idi. Hər uçuşa təxminən 1.3 milyard dollar sərf olunurdu. Bura gəminin proyekt olunub hazırlanması, start və naviqasiya sistemi və başqa şeylər daxil deyil. 60-cı illərin sonunda iqtisadi araşdırmalar apardıqda uçuşların sifarişçinin hesabına keçiriləcəyi qərarına gəlinmişdi. Lakin nə mülki, nə də hərbi sektorda bu strategiya özünü doğrultmadı. Pentaqon cəmi 7 dəfə uçuşları maliyyələşdirmişdi. Digər ölkənin maliyyələşdirməsi isə bir dəfəlik olurdu. Bu `Challenger` idi. 1985-ci ildə Almaniya Federativ Respublikasının pulu ilə özünün sonuncu uğurlu uçuşunu keçirtdi. Və şatlların karyelarında əsas nöqtə baş verən 2 qəza idi. 5 gəmidən 2-sinin məhv olması isə demək olar ABŞ kosmik flotunun yarısının itkisi demək idi. İtirilən canlar, texnika və proqramın prestijinin düşməsi.

Artıq uçuşların keçirilməsi mənasız görünürdü. Xarici yanacaq çəni məhv olur, bərkyanacaqlı sürətləndiriciləri okeandan çıxardaraq bərpa etmək lazım olur, orbiterin bəzi hissələri isə yararsız hala gəlir və qiymətli bərpa proqramını istəyir. Bütün nəticələr qeydə alınaraq qərara gəldilər ki, qalan şatllar özlərinin sonuncu və adsız missiyalarını keçirtsinlər. Avadanlıqlarının sökülməsi və birbaşa olara amerikan müzeylərinə üz tutması. Təqaüdə çıxan şatlları ilk olaraq hər biri 29 milyon dollar olmaqla satmaq istədilər, lakin alıcı tapılmadı. Mühərriklər hətta pulsuz verilirdi, daşınma öz hesabına şərti ilə. Hər şeyə baxmayaraq kosmik şatllar proqramı kosmonavtika tarixinin ən parlaq səhifələrindən biridir. Adətən olduğu kimi proyekt öz zamanını keçən qabaqlayan bir şey idi. İnsanlıq hələ belə irimiqyaslı və çətin problemləri həll etməyə hazır deyil və yəgin ki hələ lazım da deyil. 30 il mövcud olan proqramın xatirəsini yad etmək üçün Kennedi adına kosmik stansiyanın bir neçə min işçisi flaşmob təşkil etmişdi. Flaşmobun adı `şatlın tarixi şəkli` adlanırdı. Bu şəkildə məkiyin bir nöqtəsi olan insanlar üçün kosmik nəqliyyat sistemində işləmək onların həyatı anlamına gəlirdi. Tarixi şəkildə olduğu kimi `Space shutlle` proqramı on minlərlə insanın həyatı idi.

 

 

Mənbə: “Keçmişlə gələcək arasında” sənədli filmindən qeydlər.

73 ŞƏRH

  1. I simply want to say I am just beginner to blogs and actually enjoyed this web blog. Very likely I’m planning to bookmark your blog post . You surely have wonderful writings. Regards for sharing your website.

  2. My husband and i have been so more than happy that John managed to finish up his homework out of the precious recommendations he received through the site. It’s not at all simplistic just to happen to be freely giving tips and tricks some people may have been selling. And we already know we have got the blog owner to give thanks to for this. The most important explanations you have made, the easy site navigation, the friendships your site make it possible to engender – it’s mostly overwhelming, and it’s really helping our son and the family imagine that this subject is interesting, which is wonderfully important. Thanks for the whole lot!

  3. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  4. I really desire to tell you that I am new to blog posting and thoroughly loved your post. More than likely I am inclined to bookmark your blog post . You literally have stunning article material. Admire it for giving out with us the best internet site article

  5. Hello There. I found your blog using msn. This is an extremely well written article. I’ll be sure to bookmark it and return to read more of your useful info. Thanks for the post. I will definitely return.

  6. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  7. you’re truly a just right webmaster. The web site loading pace is incredible. It sort of feels that you are doing any unique trick. Furthermore, The contents are masterpiece. you have performed a excellent activity on this topic!

  8. Hi, Neat post. There is an issue together with your website in internet explorer, might check this… IE still is the marketplace chief and a huge portion of people will miss your magnificent writing because of this problem.

  9. I am just writing to make you understand what a awesome discovery my cousin’s child undergone browsing your web site. She even learned too many issues, most notably what it is like to have a great helping character to get many more really easily fully grasp several extremely tough topics. You really did more than her expectations. I appreciate you for delivering these useful, trusted, revealing and as well as fun guidance on the topic to Lizeth.

  10. You have observed very interesting points ! ps nice website . “I’m going to a special place when I die, but I want to make sure my life is special while I’m here.” by Payne Stewart.

  11. Pretty nice post. I just stumbled upon your blog and wanted to say that I have really enjoyed surfing around your blog posts. After all I’ll be subscribing to your feed and I hope you write again soon!

  12. Thank you for the auspicious writeup. It in fact was a amusement account it. Look advanced to far added agreeable from you! By the way, how can we communicate?

  13. Thanks for sharing excellent informations. Your website is very cool. I am impressed by the details that you have on this site. It reveals how nicely you understand this subject. Bookmarked this website page, will come back for more articles. You, my pal, ROCK! I found simply the info I already searched all over the place and simply could not come across. What a perfect web site.

  14. Simply desire to say your article is as astonishing. The clarity in your post is just cool and i could assume you’re an expert on this subject. Fine with your permission let me to grab your feed to keep up to date with forthcoming post. Thanks a million and please keep up the enjoyable work.

  15. I have recently started a website, the info you provide on this web site has helped me greatly. Thanks for all of your time & work. “One of the greatest pains to human nature is the pain of a new idea.” by Walter Bagehot.

  16. Wow! This can be one particular of the most helpful blogs We have ever arrive across on this subject. Basically Excellent. I’m also an expert in this topic therefore I can understand your effort.

  17. hi!,I like your writing so much! proportion we keep up a correspondence more about your article on AOL? I require an expert in this space to unravel my problem. May be that’s you! Looking ahead to peer you.

  18. I have been absent for some time, but now I remember why I used to love this web site. Thanks, I will try and check back more often. How frequently you update your web site?

  19. Excellent read, I just passed this onto a friend who was doing some research on that. And he just bought me lunch because I found it for him smile So let me rephrase that: Thank you for lunch!

  20. Wow, superb weblog layout! How lengthy have you been running a blog for? you made blogging look easy. The total glance of your web site is magnificent, as neatly as the content!

  21. You actually make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be really something which I think I would never understand. It seems too complicated and extremely broad for me. I am looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

  22. I like this web site very much, Its a rattling nice berth to read and obtain information. “Never contend with a man who has nothing to lose.” by Baltasar Gracian.

  23. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  24. I have been absent for some time, but now I remember why I used to love this web site. Thanks , I¡¦ll try and check back more often. How frequently you update your website?

  25. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  26. I have read some just right stuff here. Certainly worth bookmarking for revisiting. I wonder how so much effort you place to make this sort of wonderful informative website.

  27. Pretty nice post. I just stumbled upon your blog and wished to say that I’ve truly enjoyed browsing your blog posts. In any case I’ll be subscribing to your feed and I hope you write again very soon!

  28. I together with my pals appeared to be analyzing the excellent suggestions from your web blog and then suddenly I got an awful feeling I had not thanked the site owner for those strategies. All the ladies are already absolutely very interested to study all of them and have in effect without a doubt been taking pleasure in them. I appreciate you for simply being quite thoughtful and for opting for variety of excellent subjects millions of individuals are really wanting to be informed on. Our honest apologies for not expressing appreciation to sooner.

  29. Thank you for any other fantastic post. The place else could anyone get that type of information in such an ideal way of writing? I have a presentation next week, and I’m at the look for such information.

  30. I have not checked in here for some time since I thought it was getting boring, but the last several posts are good quality so I guess I will add you back to my everyday bloglist. You deserve it my friend 🙂

  31. I just wanted to jot down a brief comment so as to express gratitude to you for these pleasant secrets you are giving out here. My incredibly long internet lookup has at the end been recognized with beneficial information to share with my great friends. I would suppose that many of us website visitors actually are extremely lucky to live in a great network with so many outstanding individuals with great points. I feel rather blessed to have used your webpage and look forward to plenty of more amazing minutes reading here. Thank you once again for a lot of things.

  32. You really make it seem so easy with your presentation but I find this topic to be actually something which I think I would never understand. It seems too complex and very broad for me. I’m looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

  33. I loved as much as you will receive carried out right here. The sketch is attractive, your authored material stylish. nonetheless, you command get got an edginess over that you wish be delivering the following. unwell unquestionably come more formerly again since exactly the same nearly a lot often inside case you shield this increase.

  34. of course like your website but you have to check the spelling on quite a few of your posts. Several of them are rife with spelling problems and I to find it very troublesome to inform the reality on the other hand I will definitely come again again.

  35. Thanks for the sensible critique. Me & my neighbor were just preparing to do some research on this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more clear from this post. I am very glad to see such magnificent info being shared freely out there.

  36. Somebody necessarily assist to make critically posts I might state. This is the very first time I frequented your web page and so far? I amazed with the analysis you made to create this actual post incredible. Magnificent job!

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin