Özüm özümü klonlaya bilərəmmi? Genlər və klonlama

63

Tibb sahəsində klonlama mühüm və qlobal maraq doğuran məsələlərdən biridir. Klonlama dedikdə bir çoxunun ağlına fantastik təsvirlər gələ bilər , amma real dünyada məsələ tamam başqadır. O zaman klonlama nədir ? Gəlin ətraflı öyrənək.
Bioloqlar ”klonlama” terminini fərqli mənalarda işlətmələrinə baxmayaraq termin bioloji kopyalamanı əldə etmək mənasını verir. Əsasən daha geniş yayılmış üç mənada cərəyan edir: genlərin kopyalanması, hüceyrələrin kopyalanması, fərdlərin kopyalanması.

Bir fərdin kopyalanması xüsusilə bitkilər və ya heyvanlar kimi çox hüceyrəli bir orqanizmanın klonlanması mümkün deyil. Bir fərdin genləri kopyalana bilər , amma fərdin özü kopyalana bilməz. ”özüm özümü kopyalaya bilərəmmi?” sualının cavabının pik nöqtəsi budur ki , birazdan bu hissəyə yenidən toxunacağıq.

Genlərin klonlanması , ya da ümumi bir ifadə ilə desək  DNT parçalarının klonlanması dünyanın dörd bir tərəfində bir çox genetik laborotoriyalarda mütəmadi olaraq edilir. Klonlama sahəsində daha çox istifadə olunan texnologiyalardan biri 1990-cı illərdə Kary Mullis tərəfindən kəşf edilən ”PCR”-dir (Polymerase chain reaction/polimeraz zəncirvari reaksiya). Mullis bu kəşfi sayəsində Nobel mükafatına layiq görüldü. Bəs tu texnikanın rolu nə idi? Bu texnologiya sayəsində bir genin , ya da DNT parçasının demək olar ki , bir birinin eynisindən milyardlarla kopyasını bir neçə saat ərzində əldə etmək mümkündür. Bir DNT parçasının belə mükəmməl bir üsulda çoxaldılması genetiklərə daha sərfəli imkanlar yaratmışdır.

PCR iş prinsipi

Hüceyrələrin klonlanmasına gəldikdə isə bu sahədə istifadə olunan texnologiya avadanlıqları keçmiş zamandan qalan avadanlıqlar olduğu üçün klonlamada daha mükəmməl nəticələr əldə etmək qeyri-kafi idi. Hüceyrə klonlama iki təbii üsul ilə baş tutan bir prosesdir. Birincisi bakteriya və başqa orqanizmaların klonlama ilə çoxalmasıdır. Yəni tək bir hüceyrənin eyni iki hüceyrəyə ayrılması kimidir. Hüceyrə klonlama , yəni hüceyrənin kopyalanması bitkilər , ya da heyvanlar kimi çox hüceyrəli orqanizmalarda da meydana gəlir. Məsələn dəri, əzələ və ya qırmızı qan hüceyrələrini yaradarkən çoxalırlar.

Fərdlərin klonlanması təbii bir prosesdir. Məsələn tək yumurta əkizləri nümunəsində iki fərd döllənmiş tək bir yumurtadan inkişaf edir. Bu əkizlərə ”tək yumurta əkizləri” deyilir , çünki genetik olaraq bir birilərinin eynisidir. Biraz öncə qeyd edildiyi kimi bu proses təbii proses olduğu qədər də çox nadir bir prosesdir. Tək yumurta əkizlərinin doğulması insanlarda nisbətən nadir baş verir. Ancaq heyvanlarda , məsələn Armadillolarda bu tez-tez rastlanan bir hadisədir. Armadillolarda bir yumurtadan 4 balanın da dünyaya gəlməsi təsadüf edilir.

Dolly və Lan Wilmut

Klonlama sahəsində məşhur ilklərdən biri də Dolly qoyunudur. 1997-ci ildə çox hüceyrəli bir heyvanın ilk uğurlu süni klonlanması olduğu üçün mətbuat və ictimaiyyət tərəfindən müsbət qarşılandı. Dolly qoyunu əslində genotipin mənbəyi olaraq yetkin bir hüceyrənin istifadə edilməsi ilə süni olaraq klonlanmış ilk məməli heyvandır. Bundan başqa təxminən 80 il əvvəl qurbağalar və amfibi canlılarda süni klonlama ilə əldə edilmişdir.
Sual oluna bilər ki , bir heyvanın klonlanması necə olur? İlk olaraq dişinin yumurtalarındakı informasiya alınır , ya da təsirsiz hala gətirilir. Klonlanmaq üçün seçilən fərddən somatik (bədən) hüceyrələr alınır və genetik informasiyanın olduğu hüceyrə nüvəsi , təsirsiz hala gətirilmiş yumurta hüceyrələrinə yerləşdirilir. Daha sonra bu formada döllənmiş yumurta hüceyrələrinin embrional inkişafı başladılır. Beləliklə klonlama üçün seçilən fərdə eynilə bənzər çox sayda fərd yaratmaq mümkün olur. Bir fərd təqribən bir trilyon hüceyrədən meydana gəldiyi halda bir dəri parçasında milyonlarla hüceyrə ola bilər. Nəzəri olaraq kiçik bir dəri parçasından yüzlərlə ya da minlərlə hüceyrənin genetik materialları alınıb , genetik olaraq təsirsizləşdirilmiş yüzlərlə və ya  minlərlə yumurta hüceyrəsinə yerləşdirilə bilər. Bu üsulu bol miqdarda süd verən bir inəyə tətbiq edərək iqtisadi baxımdan bol məhsullu inək sürüsü əldə etmək olar.
Bu üsulu insana tətbiq etmək məsələsi sadecə ağılsızlıq olar. İnsanların klonlanması keşmişdən bugünə qədər səsləndirilmiş , amma ciddiyə alınmamışdır. Bəlkə də , önümüzdəki zamanlarda elm və texnologiya sahəsindəki böyük irəliləyiş və inkişaf belə bir addım atmaq üçün imkan yarada bilər , amma bugün üçün bu prosesin qarşısında duran əngəllər və problemlər bu məsələni qeyri-mümkün edir.

Bəs insan ilə heyvanların klonlanmasında fərqlər nədir? Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi bu mövzuya yenidən qayıdaraq ətraflı məlumat verək.
İnsan klonlana bilərmi? Bu sualın qısa və net cavabı ”XEYR”-dir. Çünki klonlanan genlərdir , fərd deyil. Tibbi terminlə desək , klonlanma zamanı genotip klonlanır , fenotip deyil. Lakin bir insanın genotipinin klonlanmasıda çox mürəkkəb bir proses olduğu kimi bu prosesin qarşısında duran texniki problemlərdə böyükdür. Məsələn 1996-cı ildə məşhur Dolly-nin klonlanması lahiyəsinin rəhbəri Lan Wilmut , 270 sınaqdan sonra müsbət nəticə əldə etmişdi. Məməli klonlamada müvəffəqiyyət nəticəsi heç vaxt 100% olmasa da , illər keçdikcə tarix yazacaq ölçüdə olmuşdur. Lan Wilmut klonlamada bir neçə illik əziyyətdən sonra “Həyatda qalma şansımız 4%-dən daha da aşagıdır və çoxu hamiləlik doğumundan tez bir əvvəl müvəffəqiyyətsizliklə nəticələnir. İnsanlarda bu çox zalımca olardı” deyə bildirmişdi. Klonlama adı altında Eynşteynlər, Linkolnlər kopyalamağa çalışarkən Hitler, Stalin və ya Rasputin yarada bilərsiniz. Nobel mükafatının sahibi, məşhur genetik George Beadle 60-70 il əvvəl belə  qeyd etmişdi:
“Bir çoxumuz Hitlerin genlərinin çoxaldılmasını müdafiə etdik , amma fərqli bir mədəni kontekstdə Hitlerin həqiqətən insanların böyük liderlərindən biri olmayacağını və ya Eynşteynin siyasi bir cani olub çıxmayacağını kim deyə bilərki?”
Bugünə qədər klonlanan heyvanlar arasında siçanlar , keçilər , qoyunlar , inəklər , donuzlar , atlar və başqa məməlilər olub. Lakin nəticə baxımından bütün örnəklərdə doğuş proseslərinin böyük bir qismi öz-özlüyündən abortla nəticələnir. Bundan əlavə Wilmut-un qeyd etdiyi üzrə bir çox örnəklərdə dölün ölümü doğuşdan tez bir əvvəl baş verir. İnsanlarda bunun sağlamlıq ve psixoloji baxımdan dağıdıcı nəticələri olacaqdır.
Məməlilərdə ümumi olaraq məhdud sayda uğurlu doğuşdan sonra , klon balalar böyüyüb sağlam fərdlər halına gələ bilməz. Belə görünür ki , bugünə qədər böyük çoxluqla , bəlkə də , örnəklərin bütün hər birində klonlama ilə yaranan heyvanlar , bir sıra problemlərlə birlikdə erkən ölüm , immunitet sistemi , qaraciyər və böyrək daxil digər orqanların çökməsi kimi ciddi sağlamlıq problemlərinə məruz qalmışdır. Dolly qoyununun belə bir neçə il yaşadıqdan sonra öldürülməsi tələb edilmişdir , çünki sağlamlığı sürətlə pozulurdu. Wilmut bu səbəbdən 2001-ci ildə bunun üzərindən belə bir yazı qeyd etmişdir: ”Həyatda qalanlarda da  tənəffüs və qan dövranında pozulmalar müşahidə edilir. Diqqətə çarpan şəkildə sağlam olub həyatda qalmağı bacaranlar belə qan dövranı sistemində pozulmalar , ya da böyrək və beyin qüsurlarına məruz qala bilər”
Bu kimi qüsurların səbəbləri tam olaraq dəqiq bilinmir. 2002-ci ildə klonlama ilə yaradılan siçanların plasentaları və qaraciyərlərində analiz edilən 10.000 gendən 400-nün pis işlədiyi göstərilmişdir. Klonlamada uğurlu olma şansının aşağı olma problemi gələcək zaman üçün həll olunan bir məsələdir. Lakin insanların klonlanması tibbi problemlərlə yanaşı ictimaiyyət və mətbuatın etirazları ilə qarşılaşacaq bir məsələdir. Qarşı çıxanların çoxluq təşkil etməyi qaçınılmazdır. Digər tərəfdən əslinə baxsaq insanların klonlanması bir çox ölkədə qadağan edilmişdir. 2004-cü ildə qanunvericilik orqanlarının  kök hüceyrə araşdırmalarına dəstək və ya icazə verilməsi məsələsini dəyərləndirən bir neçə ölkədə klonlama məsələsi gündəmə gəlmişdir. Kanada parlamenti 12 mart 2004-cü ildə müəyyən şərtlər altında embrionlardan alınan kök hüceyrələrlə edilən araşdırmalara icazə verən qanunlar qəbul etmiş, lakin insan klonlanması, sperma satışları, yumurta hüceyrə bağışlayanlara və daşıyıcı qadınlara ödəniş edilməsini qadağan etmişdir. 2004-cü ildə 9 iyul tarixində Fransız parlamenti kök hüceyrə araşdırmalarına icazə verdiyi halda insanların klonlanmasını ”insan oğluna qarşı cinayət” kimi dəyərləndirən bir qanun qəbul etmişdir. Əks halda çoxaltma məqsədi altında klonlama prosesinin 20 il həbslə cəzalandırılmasını qeyd etmişdir. 23 iyul 2004-cü ildə Yaponiya Elm və Texnologiya Şurası insan embrionlarının elmi və araşdırılma məqsədi ilə klonlanmasına icazə vermişdir , amma fərdlərin klonlanması qadağan edilmişdir. Nəticə baxımından görünür ki , insanın klonlanması qarşısında tibbi problemlərlə yanaşı bir sıra siyası əngəllər  vardır. Son olaraq qeyd etdiyimiz kimi bir insanın genlərinin klonlanmağı tibbi , o cümlədən genetik mühəndislik baxımdan mümkündür , amma bir fərdin özünün klonlanması mümkün deyil. Anatomik və fizioloji özəllikləri xaricində bir fərdi təşkil edən xarakter ve xasiyyət genotiplə təyin edilə bilməz.

 

Redaktə etdi : ZİYA M.

63 ŞƏRH

  1. I simply want to mention I am all new to blogging and site-building and truly loved your page. Likely I’m going to bookmark your website . You definitely have very good writings. With thanks for revealing your website page.

  2. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  3. I really wish to advise you that I am new to posting and pretty much cherished your article. Likely I am prone to save your blog post . You literally have wonderful article content. Truly Appreciate it for expressing with us the best website information

  4. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  5. I would like to express some thanks to you for bailing me out of this circumstance. Because of surfing around throughout the world wide web and getting suggestions that were not helpful, I figured my life was done. Existing devoid of the answers to the issues you’ve fixed as a result of your good write-up is a crucial case, as well as ones that would have negatively affected my career if I had not come across the blog. Your actual skills and kindness in taking care of the whole lot was useful. I’m not sure what I would’ve done if I had not encountered such a thing like this. I can also at this moment relish my future. Thanks for your time so much for this skilled and results-oriented help. I won’t hesitate to suggest your web sites to any individual who should get guidelines about this topic.

  6. Hi there, You’ve done a fantastic job. I will definitely digg it and personally recommend to my friends. I’m confident they’ll be benefited from this site.

  7. Hello, Neat post. There’s a problem along with your website in internet explorer, may check this… IE still is the marketplace chief and a huge portion of folks will pass over your fantastic writing because of this problem.

  8. Utterly written content, thanks for selective information. “The bravest thing you can do when you are not brave is to profess courage and act accordingly.” by Corra Harris.

  9. Simply wish to say your article is as astounding. The clarity in your post is just spectacular and i could assume you’re an expert on this subject. Well with your permission allow me to grab your feed to keep updated with forthcoming post. Thanks a million and please keep up the gratifying work.

  10. It’s perfect time to make some plans for the future and it’s time to be happy. I have read this post and if I could I wish to suggest you few interesting things or advice. Perhaps you can write next articles referring to this article. I desire to read more things about it!

  11. Thank you for sharing excellent informations. Your site is so cool. I am impressed by the details that you have on this website. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this website page, will come back for extra articles. You, my friend, ROCK! I found just the info I already searched all over the place and just couldn’t come across. What a perfect web-site.

  12. fantastic put up, very informative. I’m wondering why the opposite specialists of this sector don’t notice this. You must continue your writing. I’m confident, you have a huge readers’ base already!

  13. This is very interesting, You’re a very skilled blogger. I have joined your rss feed and look forward to seeking more of your great post. Also, I have shared your website in my social networks!

  14. Whats Happening i am new to this, I stumbled upon this I’ve found It absolutely useful and it has aided me out loads. I’m hoping to contribute & aid different customers like its helped me. Good job.

  15. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  16. I don’t even know how I ended up here, but I thought this post was great. I don’t know who you are but certainly you are going to a famous blogger if you aren’t already 😉 Cheers!

  17. I just could not leave your site before suggesting that I actually loved the standard info an individual supply to your guests? Is gonna be again steadily to check up on new posts

  18. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  19. Wonderful web site. Lots of helpful information here. I am sending it to some buddies ans additionally sharing in delicious. And obviously, thank you to your effort!

  20. Hello my family member! I want to say that this article is awesome, nice written and come with approximately all significant infos. I¡¦d like to look more posts like this .

  21. I just have to advise you that I am new to blog posting and undeniably cherished your report. Most likely I am most likely to bookmark your blog post . You undoubtedly have great article information. Be Grateful For it for telling with us all of your website page

  22. Hey there, just started to be alert to your blog page through Search engines like google, and have found that it’s really educational. I’ll appreciate if you decide to retain this post.

  23. Thanks for sharing superb informations. Your web-site is so cool. I am impressed by the details that you¡¦ve on this website. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this website page, will come back for extra articles. You, my pal, ROCK! I found just the information I already searched all over the place and simply could not come across. What a great website.

  24. I think this is one of the most important info for me. And i am glad reading your article. But should remark on few general things, The website style is great, the articles is really excellent : D. Good job, cheers

  25. I have to show some appreciation to this writer for rescuing me from this issue. Just after searching through the internet and seeing strategies which were not beneficial, I believed my entire life was over. Existing without the presence of solutions to the problems you have resolved as a result of your good write-up is a critical case, as well as the kind that might have in a wrong way affected my entire career if I hadn’t come across your web page. Your primary skills and kindness in handling every part was helpful. I don’t know what I would’ve done if I hadn’t discovered such a thing like this. I am able to at this point look ahead to my future. Thanks so much for this professional and effective help. I won’t hesitate to refer the website to anyone who should get counselling about this subject.

  26. of course like your web site but you need to test the spelling on quite a few of your posts. A number of them are rife with spelling issues and I in finding it very troublesome to tell the truth however I will definitely come back again.

  27. Thank you for helping out, wonderful info. “Job dissatisfaction is the number one factor in whether you survive your first heart attack.” by Anthony Robbins.

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin