Kainatın düyün nöqtələri – Qara dəliklər

53

Kainatda günəşdən dəfələrlə böyük  milyardlarla ulduzun mövcudluğu insanoğlunu bu qədər narahat etmədiyi halda niyə məhz qara dəliklər qorxuya çevrilib deyə sual yarana bilər, əlbəttə təkcə  ona görə yox ki , adı tükürpərdici və həyacan vericidir.

Bir çoxumuz gecə ay işığında səmanı seyr edərkən ulduzların sayrışmasından ilhamlanaraq xoş anlarımızı yada salıb rahatlıq tapmağa çalışırıq, bizlərdən fərqli olaraq, beynində yaranan qəribə suallar onu ulduzların sirlərini düşünməyə vadar etdi. O , ulduzlarla dərindən maraqlanan John Wheeler(1911 -2008) idi. İlk dəfə 1968 ci ildə “ulduz sönərsə nə baş verər?”- sualına qara cisim yox, məhz “qara dəlik” adını verdi. Bir ulduz öldükdə artıq maddələr mərkəzə çökür, bir çay qaşığı qədər maddənin kütləsi dağlar qədər ola bilir, bükülmüş sahə mərkəzə doğru kəskin surətdə əyilərək mərkəzində qara cisim olan qara dəlik meydana çıxarır. Cazibə qüvvəsinin hədsiz dərəcədə artması hətta işığı belə özünə doğru çəkirdi. Bu adlandırma rəğbət qazandı, nəzəri olaraq kəşf edildi və ən sonunda da kainatdakı varlıqları təspit olundu. Bütün bunlar kvant fizikasına nəzər salmadan uğurla nəticələndi. Əslində Wheeler, kvant fizikasının dünyanı bir gün  qara dəliklərdən qurtaracağını ümid edirdi. Maddə və enerjinin bir  nöqtəyə sığışa bildiyi bu əcaib varlıqlara inanmaq istəmədiyini vurğulamışdı. Düşünürdü ki,  yaşamının sonuna yaxınlaşan bir nəhəng ulduz qara dəliyə çevrilmədən daha kiçik bir cisim olacaq şəkildə çökə bilərdi. Bütün bunlara baxmayaraq, onun bir qaçış yolu olaraq düşündüyü kvant araşdırmaları  uğursuz nəticələndi. Ən sonunda qara dəliklərin yetərincə böyük kütləyə sahib “soyuq, qaranlıq maddənin” qaçınılmaz  taleyi olduğu nəticəsinə gəldi.

Kvant fizikası, qara dəlik hekayəsinə daha dolayı bir yol izləyərək təkrar daxil oldu. Qara dəliklər ilk dəfə ciddi araşdırmaların mövzusu olduğu zaman, nəzəri  hesablamalar onların çox bəsit varlıqlar olduğlarını iddia edirdi. Bir qara dəlik formalaşdırmaq üçün çökən (və ya sonradan qara dəliyin içinə çəkdiyi) maddənin xassələləri, lepton və baryon nömrəsi, kuark növləri və başqa bu kimi hər nə olarsa olsun yox olurdu.

 

Bu ümumilikdə məlumat itgisi kimi adlandırılır və bugün belə fizikçilər bilginin qara dəlikdə yox olduğunumu, yoxsa gələcəkdə ola biləcək bir geri sıçrayış üçün ehtiyatamı yığıldığı mövzusunda fərqli fikirlərə sahibdirlər. Wheeler çılğıncasına qara dəliklərin görünən qəribə açıq-saçıqlığını “qara dəliklərin saçı yoxdur“ deyərək vurğulamışdı. Richard Feynman(1918-1988) isə  bu ifadəsinə görə Wheeleri sərt tənqid etmişdir. Bir otaq dolusu insan, keçəl olmayıb saçları olsa daha rahatlıqla tanınaraq ayırd edilərdilər. Yenə də Wheeler “saçsız” qara dəliklərin varlığından narahat idi.

Qara dəliklərin ən qaranlıq yanlarından biri  enerji yayması idi (şualanması):Mexanizma necə işləyir?

Bir nəhəng ulduz qara dəliyə çevrilərsə, günəşdən bir neçə dəfə böyük, günəş qara dəliyə çevrilərsə  bir neçə km, yupiter qara dəliyə çevrilərsə bir neçə metr, nəhayət yer kürəsi qara dəliyə çevrilərsə bir neçə sm böyüklükdə (təxminən tenis topu ölçüsündə ) diametrə sahib olacaqları düşünülür. Qara dəliklərin ölçüsü böyük olduqda onların enerjisi(mütləq sıfırdan milyardda bir qədər böyük) və şüalanması çox kiçik olur, şüalanma o qədər kiçik olur ki, hətta kütləsində heç bir azalma baş vermir. Ölçüsü az olduqda enerji və şüalanması artır. Əgər atomaltı dünyada qara dəlik mövcud olsaydı, enerjisi o qədər böyük olardı ki, qısa müddətdə partlayaraq enerji halında kainata yayılardı. Bu suala kvant fizikası, Hawking şüalanması aydınlıq gətirdi. Virtual hissəciklər, qeyri-müəyyənlik pirinsipi və maddələrin dalğa təbiəti nəzərə alındıqda qara dəliklərin sərhədləri bir sərhəd olmaqdan çıxırdı. Qara dəliyin üfüqi yaxınlığındakı sərhədlərdə virtual hissəciklər təsəvvür edin. Normalda bu zərrəciklər kosmosda hər zaman öz-özünə yaranıb anidən yox olurlar(bir-birini yox edirlər, üstəlik əks işarəlidirlər). Üfüqə yaxın yarandıqda isə parçacığın biri qara dəliyin daxilinə çəkilir, digəri isə kosmosun boşluğuna doğru sürgün edilir. Bütün bunları qara dəlikdəki təsəvvür edilməyəcək qədər böyük gücə malik cazibə qüvvəsi edir.

Bir-birindən ayrılan və sürgünə göndərilən bu zərrəciklər nədir? İlk öncə əksəriyyəti fotondur. Qara dəliyin temperatu yalnız sıfır kütləli zərrəciklərin yer ala biləcəyi kiçiklikdədir.Demək olarki Stephen Hawking (1942) şüalanması elektromagnit şüalanmasıdır, ən azından qara dəlik son dərəcə kiçilib enerjisi artanadək. Sonda isə daha ağır kütləli zərrəciklər də virtual zərrəciklərin yaşadığı ayrılıq hekayəsini təkrarlaya bilərlər.Belə bir şüalanmaya görə qara dəliklərin ətrafı parlaq olur. Qalaktikların mərkəzində nəhəng qara dəliklər mövcud ola bilər,  mərkəzin parlaqlığı da buna əsaslanır.

1970 ci illərdə Stephen Hawking və həmkarları tərəfindən qara dəliklər araşdırmasından əldə edilən nəticələr maraqlı olmaqla yanaşı, gündəmin mövzusu olan Bing Bangın (böyük partlayış) mövqeyini daha da möhkəmləndirdi. Bunu sadə izahda desək, Hawkingin həmkarı Roger Pernosun (1931) hesablamaları onu içinə düşdüyü böyük dərdən xilas etdi. Kainatın bir hissəsinin qara dəliyə rast gələrək yox olması, kainatın geri qalanının başlanğıcda ondan yaranma düşüncəsini təsdiqlədi. Hawkingin kainatın kiçik nöqtədən yaranma nəzəriyyəsi  təsdiqlənsədə, səbəbi açıqlana bilmədi və elm dünyasına qaranlıq olaraq qaldı.

Hawkingin də iştirak etdiyi Vatikandakı bir konfransda Roma papası, yaradılışdan sonrakı zamanı araşdıra bilərsiniz, amma kainatın başlanğıcını sorğulaya bilməzsiniz; çünki o yaradılış anıdır, Tanrının işidir dedi. Hawkingin bir seminarında dediyinə görə, onun bəxti gətirmişdi çünki papa, onun konfransa kainatın yaradılışı adlı mövzu ilə qatıldığından xəbərsiz idi.

Kainatı vəsvolunmaz zirvəyə və aydınlığa daşıdığına görə ağılalmaz suallara borcluyuq. Yeniliklər o zaman təzəhür edir ki, cavabsız sualların cavablarına olan ehtiyac hədəfə çevrilsin. Kim bilir gələcəkdə hansı suallar yaranacaq və hədəfləri tez ya da gec bərqərar olacaq. “Çünki,fürsətlər onları görəcək insan sayından dəfələrlə çoxdur”.

 

 

Mənbə; 101 sualda kvant (Kenneth W. Ford)

Hazırladı: Əli Ağacanlı

 

 

Leave a Reply

53 Comments on "Kainatın düyün nöqtələri – Qara dəliklər"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
why not try these out
Guest

I simply want to mention I am all new to blogging and really enjoyed you’re web blog. Almost certainly I’m going to bookmark your blog . You absolutely come with fantastic well written articles. Thanks for sharing your blog.

click to find out more
Guest

I just want to tell you that I’m all new to weblog and absolutely loved your web page. More than likely I’m planning to bookmark your website . You surely come with really good articles. Regards for revealing your blog site.

emery eps!
Guest

I simply intend to advise you that I am new to online blogging and totally admired your information. Probably I am probably to remember your blog post . You really have stunning article material. Like it for share-out with us your main web page

METROCLICK$
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

FayteCh North America*
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

Tractor Workshop Manuals
Guest

Hey, nice post, really well written. You should write more about this.

Pozycjonowanie Stron WWW Wroclaw
Guest

Hello, Neat post. There’s an issue together with your web site in internet explorer, might test this… IE nonetheless is the marketplace chief and a huge part of people will leave out your wonderful writing because of this problem.

Tworzenie Stron Internetowych Gorzow
Guest

I’ve been absent for a while, but now I remember why I used to love this blog. Thank you, I will try and check back more often. How frequently you update your website?

John Deere Service Manuals
Guest

Youre so cool! I dont suppose Ive read anything this way just before. So nice to discover somebody with many original thoughts on this subject. realy appreciation for beginning this up. this web site can be something that is required online, a person with a little originality. beneficial task for bringing something new for the net!

Zwrot Podatku
Guest

You have brought up a very excellent details , appreciate it for the post.

WWW Otomoto Pl Maszyny Rolnicze
Guest

Some truly quality posts on this site, saved to my bookmarks .

http://bestresearchpapers.net
Guest

We’re a group of volunteers and starting a new scheme in our community. Your web site offered us with valuable info to work on. You have done an impressive job and our whole community will be grateful to you.

Ile Kosztuje Pozycjonowanie
Guest

I have recently started a web site, the information you offer on this site has helped me tremendously. Thank you for all of your time & work. “It is a great thing to know our vices.” by Cicero.

Home Improvement
Guest

Very interesting information!Perfect just what I was searching for! “Charity is injurious unless it helps the recipient to become independent of it.” by John Davidson Rockefeller, Sr..

Metallzaun
Guest

I think you have mentioned some very interesting details , appreciate it for the post.

Metallzaun Polen
Guest

Thank you for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do a little research about this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more clear from this post. I am very glad to see such wonderful info being shared freely out there.

zgrzewanie rur pp
Guest

Hello my loved one! I want to say that this post is amazing, great written and include almost all significant infos. I’d like to peer more posts like this.

consultarnumero.com
Guest

I am now not sure where you’re getting your info, however good topic. I must spend a while learning much more or working out more. Thank you for excellent info I was in search of this information for my mission.

brandsfavor.com
Guest

My brother suggested I might like this website. He was totally right. This post actually made my day. You cann’t imagine simply how much time I had spent for this info! Thanks!

sklepy bhp gorzow
Guest

I have recently started a blog, the information you provide on this website has helped me greatly. Thanks for all of your time & work.

SkinCareTips
Guest

Wow, fantastic blog layout! How lengthy have you ever been running a blog for? you make blogging glance easy. The full glance of your website is great, as well as the content!

RealEstateBroker
Guest

You made a number of fine points there. I did a search on the subject matter and found a good number of people will consent with your blog.

LeadershipTraining
Guest

I was recommended this website by my cousin. I am not sure whether this post is written by him as no one else know such detailed about my trouble. You are amazing! Thanks!

ParentingEducation
Guest

Wonderful beat ! I wish to apprentice while you amend your site, how can i subscribe for a blog site? The account helped me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast offered bright clear idea

HealthAnxiety
Guest
hello there and thank you for your information – I’ve certainly picked up anything new from right here. I did however expertise some technical points using this web site, as I experienced to reload the site lots of times previous to I could get it to load properly. I had been wondering if your web host is OK? Not that I am complaining, but sluggish loading instances times will sometimes affect your placement in google and could damage your high quality score if ads and marketing with Adwords. Anyway I am adding this RSS to my e-mail and could look… Read more »
Buty Jeansowe Kozaczki
Guest

Good – I should definitely pronounce, impressed with your website. I had no trouble navigating through all the tabs as well as related information ended up being truly easy to do to access. I recently found what I hoped for before you know it at all. Reasonably unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, web site theme . a tones way for your client to communicate. Excellent task.

signs
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

FlightDeals
Guest

Hello my family member! I want to say that this article is awesome, nice written and come with approximately all important infos. I¡¦d like to see more posts like this .

Mustang Jeans
Guest

Nice read, I just passed this onto a colleague who was doing some research on that. And he just bought me lunch because I found it for him smile Therefore let me rephrase that: Thank you for lunch! “Never let inexperience get in the way of ambition.” by Terry Josephson.

Home Improvement
Guest

Rattling nice layout and excellent subject matter, nothing else we need : D.

industrial
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

Health And Beauty
Guest

You completed several good points there. I did a search on the subject matter and found most persons will consent with your blog.

kenoshanow.com
Guest

Well I truly liked reading it. This tip provided by you is very useful for accurate planning.

www.villathalassa.com
Guest

Heya i’m for the first time here. I came across this board and I find It really useful & it helped me out much. I hope to give something back and aid others like you helped me.

yoghurtplus.com
Guest

Definitely believe that which you said. Your favorite reason appeared to be on the net the easiest thing to be aware of. I say to you, I certainly get annoyed while people think about worries that they just don’t know about. You managed to hit the nail upon the top and also defined out the whole thing without having side effect , people can take a signal. Will likely be back to get more. Thanks

Singapore
Guest

I simply hope to notify you that I am new to posting and absolutely liked your review. More than likely I am likely to remember your blog post . You absolutely have outstanding article materials. Truly Appreciate it for telling with us your internet site report

Denver
Guest

Good morning there, just became familiar with your wordpress bog through Search engine, and have found that it is truly informative. I’ll be grateful should you decide maintain these.

Mustang Obuv
Guest

Some really nice and utilitarian info on this internet site, besides I conceive the layout holds superb features.

Real Estate Owned
Guest

I do believe all of the concepts you’ve introduced in your post. They are really convincing and will certainly work. Nonetheless, the posts are too quick for novices. May just you please prolong them a little from subsequent time? Thanks for the post.

Fp3
Guest

But wanna remark that you have a very decent site, I the design it actually stands out.

http://www.solomon2crm.com
Guest

Its like you read my mind! You seem to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with some pics to drive the message home a bit, but other than that, this is great blog. A great read. I will definitely be back.

Digital Health
Guest

As I web-site possessor I believe the content material here is rattling magnificent , appreciate it for your efforts. You should keep it up forever! Good Luck.

Beauty Care
Guest

I get pleasure from, cause I found exactly what I was having a look for. You’ve ended my 4 day lengthy hunt! God Bless you man. Have a great day. Bye

Fajerwerki
Guest

I love the efforts you have put in this, thanks for all the great blog posts.

Home Improvement
Guest

I would like to get across my respect for your generosity supporting men who really need assistance with this area. Your real commitment to passing the solution around was extraordinarily informative and has without exception permitted girls much like me to attain their pursuits. Your entire invaluable useful information implies a great deal to me and further more to my mates. Best wishes; from each one of us.

Modern Interior
Guest

Definitely, what a great site and enlightening posts, I surely will bookmark your website.All the Best!

Used Car
Guest

Hiya, I’m really glad I have found this information. Nowadays bloggers publish only about gossips and internet and this is really irritating. A good site with interesting content, this is what I need. Thanks for keeping this website, I will be visiting it. Do you do newsletters? Can’t find it.

Pranie Dywanów Cennik Gorzów
Guest

I’ve been absent for some time, but now I remember why I used to love this website. Thanks, I will try and check back more often. How frequently you update your site?

Gorzów Wielkopolski Noclegi
Guest

Excellent web site. Plenty of useful information here. I’m sending it to some buddies ans additionally sharing in delicious. And naturally, thanks to your effort!

Education Jobs
Guest

I keep listening to the news speak about receiving free online grant applications so I have been looking around for the best site to get one. Could you tell me please, where could i acquire some?