Zaman

47
Zaman…
20-ci əsrin əvvəllərinə qədər insanlar mütləq zamana inanırdı.İki hadisə arasındakı zaman  müxtəlif müşahidəçilər tərəfindən  ölçülsə də eyni olmalı idi.Amma işıq sürətinin müşahidəçinin sürətindən asılı olmayaraq eyni olmasının kəşfi,tək bir mütləq zaman olduğu fikrindən uzaqlaşmağa səbəb oldu.Artıq müxtəlif müşahidəçilər zamanı eyni yox,hər biri “özünə aid”zamanı doğru ölçürdü.Zaman artıq mütləq deyildi,şəraitdən asılı olaraq fərqli axa bilirdi.
 
Cazibə qanunu ilə kvant mexanikası birləşdirilməyə çalışılan vaxt,ortaya “virtual zaman”fikri çıxdı.Bu anlayışa görə virtual zamanda irəliyə gedə bilirsinizsə dönüb geriyə də gedə bilərsiniz.Çünki virtual zamanda irəli və geri arasında böyük fərq yoxdur.
Amma “gerçək” zamanımıza baxdıqda irəli və geri arasında çox böyük bir fərqin olduğunu görürük.
 
Niyə keçmişi xatırlayırıq amma gələcəyi yox?
 
 Bəli”gələcəyi xatırlamaq”! Qəribə səslənsə də bu ifadə zərrəciklərin CPT(Charge-zərrəciklərin yükü,paity-spin istiqaməti ,time reversal-zamanın əksinəliyi) simmetriyasına görə məntiqlidir.C simmetriyası maddə və antimaddə zərrəciklərinə təsir edən qanunların,P simmetriyası əks spinli zərrəciklərə təsir edən qanunların eyni olduğunu ifadə edir. T simmetriyasına görə bütün maddə və antimaddə zərrəciklərinin hərəkət istiqamətini  tərsinə çevirdiyimizdə zərrəciklər əvvəlki zamandakı  vəziyyətinə geri qayıtmalı olur.Normal şəraitdə maddənin davranışını idarə edən bütün qanunlar C və P simmetriyalarında dəyişmədən qalır. Yəni antimaddədən əmələ gələn və bizim güzgüdə əksimiz adlandıra biləcəyimiz canlılar üçün həyat tamamilə eyni olacaq.Əslində qanunlar hər üç simmetriyada(yəni CPT)eyni olmalı idi.Amma həyatımızda  zamanın irəli və geri istiqamətləri arasında böyük fərqlər var.Masadan yerə düşüb qırılan stəkanı düşünün.Bunun əksi olan proses yəni,qırılan stəkanın parçalarının birləşib masaya geri qayıtması isə normal həyatımızda mümkün deyil.Səbəbi isə bunun termodinamikanın ikinci qanunu ilə  qadağan olunmasıdır.Bu qanuna görə  sistemdə nizamsızlıq və ya entropiya zaman keçdikcə artır.Başqa sözlə desək məşhur Mörfi qanunu ilə qarşı-qarşıyayıq:İşlər pisə doğru getməyə meyillidir.Masadakı qırılmamış stəkan yüksək nizam ,yerdəki qırılmış stəkan isə yüksək nizamsızlıq halıdır.Keçmişdəki və ya masa üzərindəki stəkandan  gələcəkdəki  və ya yerdəki qırıq stəkana getmək asan olsa da əksi mümkün deyil.
 
Zamana istiqamət verən nədir?
 
Keçmişlə gələcək arasındakı fərq entropiyanın zamana istiqamət verməsi ilə əmələ gəlir.Ən az 3 fərqli zaman oxu vardır.Birincisi termodinamik zaman oxu,hansıki entropiyanın artdığı zaman istiqamətidir.İkincisi psixoloji zaman oxudur ki,bu da zamanın keçdiyini hiss etdiyimiz istiqamətdir.Üçüncüsü isə kosmik oxdur.Bu ox kainatın genişləndiyi istiqamətdədir.Entropiya bu 3 oxa eyni istiqamət verib vahid zaman oxu anlayışını əmələ gətirir.
 
Ortada maraqlı sual yaranır:Niyə psixoloji zaman oxu termodinamik oxla,başqa sözlə desək nizamsızlığın artdığı oxla eyni istiqamətlidir?
 
Çünki psixoloji zaman oxunun formalaşmasında termodinamik ox rol oynayır.Belə ki,beynimizə bir məlumatın həkk olunmasını misal götürək.Milyonlarca  bilgidən birini yaddaşımıza həkk edirik,yəni nizamsızlıqdan nizamlı hala keçirik.Amma bu prosesin gedişində müəyyən qədər kalori enerjini istilik yaymaq və tərləmə yoluyla ətrafa yaydınız və bu entropiyadır.
 
Başqa bir maraqlı sual:Niyə kainatda termodinamik zaman oxu var? və ya  niyə kainatın başlanğıcı nizamlılıq halında olmalıdır? Niyə kainat bütün zamanlarda nizamsızlıq halında olmasın?
Əslində bu versiya da mümkündür. Klassik nisbilik nəzəriyyəsi kainatın necə başladığını təxmin edə bilməyəcəyimizi deyir,çünki bilinən bütün qanunlar Böyük partlayış sinqulyarlığında  çökür.
Amma müşahidələr göstərir ki,getdikcə nizamsızlıq halı artır, bu da güclü termodinamik ox əmələ gətirir və kainatın nizamlılıq halından başladığı fikrini gücləndirir.
 
Bir maraqlı sual daha:Bəs kainat çökməyə başlasa nə baş verər?Termodinamik ox tərsinə çevrilər və nizamsızlıq azalar?Həmin hadisə əsnasında insanlar yerdəki qırıq stəkanın yenidən bütün halda masaya qayıtdığını görəcəklər?
 
Kainat ən az 10 milyard il çökməyəcək,amma nə olacağını tapmağın daha sürətli yollarından biri qara dəliyin içinə tullanmaqdır.
 
Ulduzun çökərək qara dəlik əmələ gətirmə prosesi kainatın çöküşünə bənzəyir.Amma qara dəliyə tullanacaq qədər cəsur astronavt uzanıb spagettiyə çevriləcəyi üçün,həm də qara dəlikdən çıxa bilməyəcəyi üçün  bu məlumatı bizə ötürə bilməyəcək.Amma Penn State Universitetindən Don Page nə olacağı barədə fikir yaratdı.Bəzi alimlər çöküşün  zamanın tərsi olduğunu fikirləşirdilər(qırıq stəkanın masaya qayıtması kimi).Ancaq  D.Page  kainatın çökməsinin və ya büzüşməsinin  genişlənmə prosesinin zamanda tərsi olmasına gərək olmadığı fikrini səsləndirdi.Sonradan Raymond Laflame biraz qarışıq modeldə çöküşün fərqli proses olduğunu tapdı.

 

 
Ümumiləşdirək:Fizika qanunları zamanın iləri və geri istiqaməti arasında fərq qoymur.Amma keçmişi gələcəkdən ayıran 3 ox var:termodinamik,psixoloji,kosmik.Bunlar hamısı eyni istiqamətlidir.Bu oxların əmələ gəlməsinin və eyni istiqamətdə olmasının səbəbi entropiyadır.Psixoloji və termodinamik oxun niyə eyni istiqamətdə olduğunu yuxarda qeyd etdik.Kosmik ox ona görə termodinamik oxla eyni istiqamətdə müşahidə olunur ki,biz genişlənmə dövründə yaşayırıq.Yəni,çöküş zamanı termodinamik ox olmayacağı üçün eyni istiqamət də olmayacaq.
 
 
Vüsal Həsənov
 
 
Mənbə:Zamanın qısa tarixi (S.Hawking)
 

47 ŞƏRH

  1. I just want to mention I’m newbie to weblog and really enjoyed this web blog. Probably I’m planning to bookmark your website . You actually have really good posts. Appreciate it for sharing your web-site.

  2. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  3. I simply wish to share it with you that I am new to having a blog and absolutely liked your post. Very likely I am likely to store your blog post . You truly have lovely article blog posts. Admire it for swapping with us your own internet site article

  4. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  5. hey there and thank you for your information – I’ve definitely picked up something new from right here. I did however expertise a few technical issues using this website, since I experienced to reload the web site lots of times previous to I could get it to load properly. I had been wondering if your web hosting is OK? Not that I’m complaining, but sluggish loading instances times will often affect your placement in google and could damage your high-quality score if advertising and marketing with Adwords. Well I’m adding this RSS to my email and could look out for a lot more of your respective fascinating content. Ensure that you update this again very soon..

  6. What i do not realize is in truth how you’re now not really a lot more well-appreciated than you may be now. You’re very intelligent. You realize therefore considerably relating to this matter, produced me individually imagine it from so many various angles. Its like men and women don’t seem to be interested except it’s one thing to accomplish with Lady gaga! Your individual stuffs outstanding. Always handle it up!

  7. Good site! I really love how it is easy on my eyes and the data are well written. I’m wondering how I might be notified when a new post has been made. I have subscribed to your feed which must do the trick! Have a great day!

  8. I am only writing to let you be aware of of the extraordinary encounter my girl found reading your web site. She noticed such a lot of things, not to mention what it is like to have an amazing teaching mindset to let others without problems fully understand a variety of tricky things. You really did more than visitors’ desires. Thank you for imparting the valuable, healthy, explanatory and unique tips about the topic to Sandra.

  9. of course like your web-site but you have to test the spelling on quite a few of your posts. Several of them are rife with spelling problems and I in finding it very bothersome to inform the reality nevertheless I’ll surely come back again.

  10. I and also my pals happened to be analyzing the excellent information on your site and then all of the sudden I had a terrible suspicion I had not thanked the web blog owner for them. Those boys appeared to be so stimulated to learn them and have extremely been loving these things. Thank you for getting quite helpful and also for opting for this form of superior tips most people are really desirous to be informed on. My personal honest apologies for not expressing appreciation to earlier.

  11. naturally like your website however you have to take a look at the spelling on quite a few of your posts. Several of them are rife with spelling issues and I in finding it very troublesome to tell the truth nevertheless I¡¦ll certainly come back again.

  12. You really make it seem really easy together with your presentation however I in finding this topic to be actually one thing that I feel I would by no means understand. It sort of feels too complicated and extremely vast for me. I am looking ahead to your subsequent post, I¡¦ll attempt to get the cling of it!

  13. Very interesting points you have mentioned , regards for posting . “Great is the art of beginning, but greater is the art of ending.” by Henry Wadsworth Longfellow.

  14. You really make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be really something that I think I would never understand. It seems too complex and extremely broad for me. I’m looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

  15. Thanks for some other great post. The place else may anyone get that kind of info in such a perfect manner of writing? I have a presentation next week, and I am at the search for such information.

  16. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  17. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  18. I have to point out my admiration for your kindness for those people who really want assistance with in this situation. Your special commitment to passing the solution all-around was extraordinarily insightful and has always encouraged guys and women like me to get to their aims. Your useful tutorial denotes so much a person like me and somewhat more to my office workers. Thanks a ton; from everyone of us.

  19. I loved as much as you’ll receive carried out right here. The sketch is tasteful, your authored subject matter stylish. nonetheless, you command get got an shakiness over that you wish be delivering the following. unwell unquestionably come further formerly again since exactly the same nearly a lot often inside case you shield this increase.

  20. I just have to notify you that I am new to blog posting and utterly loved your post. More than likely I am most likely to store your blog post . You truly have memorable article information. Delight In it for swapping with us the best site report

  21. I will immediately grasp your rss as I can’t in finding your email subscription hyperlink or e-newsletter service. Do you’ve any? Kindly allow me recognize in order that I could subscribe. Thanks.

  22. I think this is among the most important info for me. And i’m glad reading your article. But want to remark on some general things, The site style is ideal, the articles is really excellent : D. Good job, cheers

  23. You can definitely see your enthusiasm in the work you write. The sector hopes for even more passionate writers such as you who aren’t afraid to mention how they believe. At all times follow your heart. “If you feel yourself falling, let go and glide.” by Steffen Francisco.

  24. I’m writing to make you understand what a cool experience our daughter undergone going through your blog. She came to understand many pieces, with the inclusion of what it is like to possess an awesome giving character to get many others clearly gain knowledge of specified complex subject matter. You actually exceeded our own expectations. Thank you for supplying such necessary, safe, informative and also easy guidance on that topic to Jane.

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin