İradə azadlığı mövcuddurmu? Bu abstrakt fəlsəfi anlayışa olan inam insanların qərarlarına necə təsir edir?

89

İradə azadlığı  ( latınca liberum arbitrium) — insanın vəziyyətdən asılı olmadan seçim etmə imkanıdır. Əsrlər boyu iradə azadlığının mövcudluğu, təbiəti və mahiyyəti barədə mübahisələr gedir. Bu mövzuda 2 pozisiya var:

  1. Metafizik libertarianizm-  determinizmin doğru olmadığını  və azad iradənin mövcud olduğunu və ya heç olmasa mümkün olduğunu iddia edən mühakimə.
  2.  Sərt determinizm- determinizmin doğru olduğunu və azad iradənin mövcud olmadığını  iddia edən mühakimə.

İradə azadlığı anlayışı fəlsəfi anlayış olsa da, elmi əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, onun araşdırılması insanların davranışını proqnozlaşdırmağa yardım edə bilər.

İradə azadlığının mövcudluğunu araşdıran alimlərdən biri neyrofizioloq Benjamin Libetdir. Onun apardığı təcrübə yəqin ki, neyrobiologiyanın ən məşhur təcrübələrindən biridir. 1983-cü ildə Benjamin Libet azad iradənin bəlkə də yalan olduğunu göstərərək çox böyük müzakirələrə səbəb olmuşdur.

 

Benjamin Libetin təcrübəsi

Libetin təcrübəsi üç önəmli faktora malik idi: seçim, beyin aktivliyinin ölçülməsi və saat.

Seçim təcrübə iştirakçılarının sağ və ya sol biləklərini hərəkət etdirmələrindən ibarət idi. Təcrübənin sonrakı versiyalarında sağ və ya sol əlin barmağını hərəkət etdirmək lazım idi.  Libet təcrübə iştirakçılarına ”  əlinizi tərpətmə istəyi planlaşdırılmamalıdır, spontan olmalıdır” təlimatın vermişdi. Həmçinin onlar edəcəkləri hərəkəti və onun nə vaxt icra ediləcəyini də planlaşdırmamalı idilər. Biləyin hərəkətinin dəqiq anı ələ bərkidilmiş sensorlar vasitəsi ilə ölçülürdü. Sensorlar əzələlərin gərilməsinə həssas idi. Beyinin aktivliyi isə beyin qabığının hərəki nahiyəsində kəlləyə birləşdirilmiş  elektrodların köməyi ilə ölçülür. İnsan hərəkət etməyə qərar verərkən beyində elektrik siqnalları- hazırlıq potensialı yaranır. Siqnallar sağ və sol yarımkürədə fərqli şəkildə yaranır. Saat isə zamanı 36 millisaniyəyə qədər dəqiqliklə təyin etməyə imkan verirdi.

Libet təcrübəsinə başqa bir faktor da əlavə etmişdi. O, təcrübə iştirakçılarından qərar verdikləri anı təcrübə saatı ilə dəqiqliklə bildirməyi xahiş etmişdi.

Təcrübə iştirakçılarının beyninin aktivliyinin analizi göstərdi ki, biləyi tərpətmə qərarı onların hərəkət etdiklərini dərk etmələrindən əvvəl verilirdi. Fizioloqlar onsuz da bilirdilərki, hazırlıq potensialı hərəkətdən əvvəl meydana çıxır. Eyni nəticəni Libet də əldə etdi- hazırlıq potensialı bilək hərəkətindən daha əvvəl yaranır.

Lakin təcrübənin nəticəsi bununla bitmir. Əvvəldə də qeyd etmişdim ki, Libet tərcübə iştirakçılarından qərar verdikləri anı tam dəqiqliklə deməyi xahiş etmişdi.  Və nəticədə 6 dəfə hər birində 5 iştirakçı olmaqla aparılan təcrübənin iştirakçılarının dediyi zaman hazırlıq potensialından orta hesabla 200 millisaniyə gec idi.

Başqa sözlə desək, verilən qərarın subyektiv hiss olunması beyinin hazırlıq potensialı ilə hərəkətin icrası arasında idi.Hansısa mənada qərar bu qərarın dərk edilməsindən əvvəl verilmişdi.

Əgər Libetin təcrübəsi doğrudursa və iradə azadlığı yoxdursa, insanların iradə azadlığının olmadığını öyrənmələri nəyə səbəb olar? Bununla bağlı digər təcrübə var. İradə azadlığına olan inamın itməsi insan davranışına necə təsir edir?

2002-ci ildə 2 psixoloq- Kathleen Vohs və Jonathan Schooler sadə, amma çox yaxşı bir fikir irəli sürdülər: İradə azadlığına olan inamını itirən insanın necə davranacağını fərz etmək əvəzinə təcrübə yolu ilə bunu tapmağa qərar verdilər. Onlar bir qrup insana azad iradənin illüziya olduğunu iddia edən məqalə verdilər. Digər qrupa isə bu mövzuya neytral münasibətdə yazılmış məqalə verdilər. Sonra isə müxtəlif situasiyalar yaratmaqla bu qrupların üzvlərinin davranışını analiz etməyə başladılar.   Abstrakt fəlsəfi anlayışa olan inam insanların qərarlarına təsir edə bilərmi?

Bəli, edə bilirmiş. İlk öncə iştirakçılara riyazi test verildi. Testin özəlliyi onda idi ki, cavablara baxmağa şərait yaradılmışdı. Nəticədə azad iradənin illüziya olduğu haqqında məlumatlandırılan qrup daha çox  cavablara baxırdı. Sonra hər iki qrupa bir bağlı qutudan müəyyən miqdarda pul götürməyi dedikdə həmin qrupun üzvləri yenə də lazım olan miqdardan daha çox götürdü- yəni oğurluğa əl atdılar. Bu iki halı araşdırdıqdan sonra hər iki psixoloq belə nəticəyə gəldilər ki,  iradə azadlığının varlığına daha az inanan insanlar daha amoral davranmağa başlayırlar.

Belə görünür ki, insanlar  seçimlərinin azadlığına inanmadıqda , özlərinin davranışlarına görə məsuliyyət daşımadıqlarını düşünməyə başlayırlar. Ona görə də onlar daha az məsuliyyətlə davranaraq başlanğıc instinktlərinə önəm verirlər.

Digər bir araşdırmada Vohs və əməkdaşları müəyyən qrup gündəlik işləyən insanın iradə azadlığına hansı dərəcədə inandıqlarını öyrənirlər. Sonra  bu işçilərin vəzifə icrasını onların nəzarətçilərinin verdiyi qiymətlərlə müqayisə edirlər. Nəticədə seçimlərinin azad olduğuna və davranışlarını idarə etdiklərinə  daha çox inanan işçilər işdə daha tez-tez görünürdülər və nəzarətçilər tərəfindən daha yaxşı qiymətləndirilmişdilər. Faktiki olaraq iradə azadlığına olan inam əmək qabiliyyəti haqqında məlumat verən faktordur.

Digər bir araşdırmanı da qeyd etmək lazımdır. Roy Baumeister yuxarıda qeyd etdiyimiz təcrübələrin nəticələrini genişləndirib. Məsələn, o və əməkdaşları aşkar ediblər ki, iradə azadlığına daha az inanan tələbələr öz yoldaşlarına hər hansı bir mövzunu izah etməyə daha az razılaşırlar. Həmçinin “Elm isbat edib ki, iradə azadlığı illüziyadır” tipli sitatlar oxuyaraq determinist baxışlara malik olan insanlar dilənçilərə daha nadir hallarda pul verirlər və ümumiyyətlə daha az yardım edirlər.

Siyahını daha da uzatmaq olar: Azad iradənin yalan olduğunu düşünmək insanları daha az kreativ, səhvlərindən daha az nəticə çıxaran  və digərlərinə daha az mərhəmətli edir. Beləliklə demək olar ki, determinizmi qəbullanarkən insanlar qaranlıq tərəfə meyl edirlər.

Mənbə:

  1. http://www.bbc.com
  2. www.theatlantic.com
  3. Libet B.; Wright E.; W., Gleason (1983). “Readiness potentials preceding unrestricted spontaneous pre-planned voluntary acts”

 

89 ŞƏRH

  1. I simply want to say I am just newbie to blogging and actually loved this web blog. Most likely I’m going to bookmark your site . You amazingly have wonderful stories. Thank you for sharing your blog site.

  2. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  3. Great beat ! I would like to apprentice while you amend your website, how could i subscribe for a blog web site? The account aided me a acceptable deal. I had been a little bit acquainted of this your broadcast provided bright clear concept

  4. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  5. I simply hope to inform you that I am new to having a blog and absolutely liked your information. More than likely I am probably to save your blog post . You seriously have impressive article content. Like it for share-out with us your main internet report

  6. hi!,I really like your writing so a lot! proportion we keep up a correspondence more approximately your article on AOL? I require an expert on this space to resolve my problem. May be that is you! Having a look forward to look you.

  7. Thanks for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do a little research on this. We got a grab a book from our area library but I think I learned more from this post. I’m very glad to see such excellent info being shared freely out there.

  8. It’s really a nice and helpful piece of info. I am glad that you just shared this useful information with us. Please stay us up to date like this. Thank you for sharing.

  9. Thanks for the a new challenge you have exposed in your blog post. One thing I’d like to comment on is that FSBO relationships are built as time passes. By presenting yourself to owners the first weekend their FSBO will be announced, prior to masses get started calling on Monday, you develop a good interconnection. By sending them tools, educational elements, free records, and forms, you become the ally. By using a personal interest in them and their predicament, you generate a solid connection that, oftentimes, pays off if the owners decide to go with a realtor they know plus trust — preferably you.

  10. Thank you so much for giving everyone remarkably splendid chance to read in detail from here. It’s usually very amazing and jam-packed with a great time for me personally and my office colleagues to search your site particularly thrice in 7 days to see the newest items you will have. And of course, I am just usually fascinated with the wonderful tips and hints you serve. Selected 1 areas in this posting are surely the most impressive we have all ever had.

  11. Somebody essentially assist to make severely posts I’d state. This is the very first time I frequented your web page and up to now? I amazed with the research you made to create this actual submit incredible. Wonderful task!

  12. I just could not leave your site before suggesting that I actually enjoyed the standard info a person provide for your visitors? Is going to be again continuously in order to inspect new posts.

  13. of course like your web site but you need to test the spelling on quite a few of your posts. A number of them are rife with spelling problems and I in finding it very bothersome to inform the reality on the other hand I will definitely come back again.

  14. Keep up the good work , I read few posts on this website and I conceive that your web blog is rattling interesting and has got bands of good information.

  15. Thank you for the auspicious writeup. It in fact was a amusement account it. Look advanced to more added agreeable from you! However, how could we communicate?

  16. Thank you a lot for giving everyone remarkably wonderful chance to read critical reviews from this blog. It’s usually very lovely and also full of a great time for me and my office acquaintances to search your site more than three times weekly to study the fresh tips you have. And lastly, I am just at all times happy with all the very good thoughts served by you. Some 1 facts in this post are without a doubt the simplest we have all ever had.

  17. I truly enjoy looking at on this internet site , it holds wonderful blog posts. “One doesn’t discover new lands without consenting to lose sight of the shore for a very long time.” by Andre Gide.

  18. Many thanks for the information and the images, we were searching for particular things today and also took care of to discover your blog, we are leaving these remarks to make sure that you maintain writing even more info such as this

  19. I want to point out my admiration for your generosity in support of all those that really need help with this topic. Your personal commitment to getting the solution around appeared to be definitely good and have always made folks much like me to realize their goals. Your new insightful useful information entails a whole lot to me and far more to my colleagues. Regards; from everyone of us.

  20. Attractive section of content. I just stumbled upon your weblog and in accession capital to assert that I get in fact enjoyed account your blog posts. Any way I will be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently rapidly.

  21. I’ve been browsing online more than three hours today, yet I never found any interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me. In my view, if all webmasters and bloggers made good content as you did, the web will be much more useful than ever before.

  22. I like what you guys are up also. Such intelligent work and reporting! Carry on the excellent works guys I have incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my web site :).

  23. Excellent weblog right here! Additionally your website a lot up fast! What host are you the use of? Can I get your associate hyperlink on your host? I desire my site loaded up as quickly as yours lol

  24. Great article and right to the point. I am not sure if this is really the best place to ask but do you people have any thoughts on where to employ some professional writers? Thank you 🙂

  25. Thanks , I have recently been looking for info about this subject for a long time and yours is the best I have discovered so far. However, what about the bottom line? Are you certain about the source?

  26. naturally like your web site but you have to take a look at the spelling on several of your posts. Many of them are rife with spelling issues and I in finding it very troublesome to inform the reality however I’ll definitely come again again.

  27. Generally I don’t learn article on blogs, but I would like to say that this write-up very forced me to take a look at and do so! Your writing taste has been amazed me. Thank you, very great article.

  28. fantastic publish, very informative. I ponder why the opposite experts of this sector do not understand this. You should continue your writing. I am confident, you have a huge readers’ base already!

  29. hello!,I love your writing so much! percentage we be in contact more about your article on AOL? I need an expert on this area to unravel my problem. May be that is you! Taking a look forward to look you.

  30. You could definitely see your enthusiasm in the work you write. The world hopes for more passionate writers like you who are not afraid to mention how they believe. At all times go after your heart.

  31. certainly like your web-site however you need to check the spelling on quite a few of your posts. A number of them are rife with spelling issues and I in finding it very troublesome to inform the reality nevertheless I will definitely come back again.

  32. Thanks for sharing superb informations. Your website is so cool. I’m impressed by the details that you’ve on this blog. It reveals how nicely you understand this subject. Bookmarked this website page, will come back for extra articles. You, my friend, ROCK! I found just the info I already searched all over the place and just could not come across. What an ideal web-site.

  33. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  34. Hey There. I found your blog using msn. This is an extremely well written article. I’ll make sure to bookmark it and return to read more of your useful info. Thanks for the post. I’ll definitely comeback.

  35. Undeniably believe that which you stated. Your favorite justification appeared to be on the net the easiest thing to be aware of. I say to you, I certainly get irked while people consider worries that they plainly don’t know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side-effects , people can take a signal. Will probably be back to get more. Thanks

  36. Good morning here, just turned out to be familiar with your website through Bing, and realized that it’s quite informative. I’ll like if you decide to persist these.

  37. I have recently started a website, the info you provide on this web site has helped me tremendously. Thank you for all of your time & work. “Her grandmother, as she gets older, is not fading but rather becoming more concentrated.” by Paulette Bates Alden.

  38. I simply hope to advise you that I am new to putting up a blog and completely valued your information. Very likely I am probably to remember your blog post . You seriously have fantastic article blog posts. Delight In it for sharing with us your web webpage

  39. Thank you for some other excellent post. The place else may just anybody get that kind of information in such a perfect method of writing? I have a presentation subsequent week, and I’m at the search for such info.

  40. I’m extremely impressed with your writing skills as well as with the layout on your blog. Is this a paid theme or did you modify it yourself? Anyway keep up the excellent quality writing, it’s rare to see a great blog like this one today..

  41. I’ve been absent for some time, but now I remember why I used to love this web site. Thanks, I’ll try and check back more often. How frequently you update your site?

  42. magnificent issues altogether, you just gained a brand new reader. What would you suggest in regards to your post that you just made some days ago? Any sure?

  43. I just couldn’t go away your web site prior to suggesting that I extremely loved the usual information a person provide in your guests? Is going to be back ceaselessly in order to check up on new posts.

  44. What i do not realize is in truth how you’re no longer really much more well-preferred than you might be right now. You are very intelligent. You recognize thus significantly on the subject of this topic, made me in my view imagine it from so many numerous angles. Its like women and men aren’t fascinated until it¡¦s one thing to accomplish with Lady gaga! Your individual stuffs nice. All the time deal with it up!

  45. Hi there very nice blog!! Man .. Excellent .. Superb .. I will bookmark your site and take the feeds additionally…I’m happy to find so many helpful information here within the submit, we need develop extra techniques on this regard, thank you for sharing.

  46. I precisely wished to appreciate you once again. I am not sure the things I might have made to happen without the creative ideas contributed by you about that area of interest. Certainly was a very hard issue in my view, but being able to see a expert way you resolved the issue forced me to weep with happiness. Now i’m happy for your information as well as expect you realize what a great job that you are accomplishing educating the rest thru your blog. I know that you’ve never got to know any of us.

  47. I like what you guys are up also. Such intelligent work and reporting! Carry on the excellent works guys I have incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my web site :).

  48. I just could not leave your website prior to suggesting that I really loved the standard info an individual supply for your visitors? Is gonna be again continuously to check up on new posts.

  49. you’re actually a excellent webmaster. The web site loading velocity is incredible. It seems that you’re doing any distinctive trick. Furthermore, The contents are masterwork. you have done a fantastic task on this subject!

  50. I simply could not depart your site before suggesting that I actually enjoyed the standard information an individual provide for your visitors? Is going to be back steadily to investigate cross-check new posts

  51. I do believe all of the ideas you have offered for your post. They’re really convincing and can definitely work. Still, the posts are too short for novices. May you please prolong them a bit from subsequent time? Thanks for the post.

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin