Müzakirədə hiylə işlətmək, yoxsa həqiqət axtarışı?

62

Əvvəlcə qeyd etmək lazımdır ki, nitq mübahisələrinin əsas 3 növü vardır: Sofistika, eristika və dialektika.

Sofistika yunan dilində-müzakirələri hiyləgərliklə aparmaq bacarığı, Qədim Yunanıstanda sofistlər tərəfindən yaradılmış fəlsəfi cərəyandır. Məntiq qanunlarının qəsdən pozulmasına, yalançı mühakimələrin işlədilməsinə əsaslanan təlim b.e.ə V əsrin ikinci yarısında maarifçi-filosoflar, ümumi təhsil etibarilə ilk peşəkar müəllimlər olan sofistlər məktəbinin nümayəndələri arasında təşəkkül tapmışdır. “Sofistika” termini yunanca “sofist”(müdrik) sözündən əmələ gəlib, o zaman natiqlik sənətinin pullu müəllimlərini belə adlandırırdılar. Sofistlərin əsərlərindən demək olar ki, heç nə qalmamışdır. Ümumiyyətlə sofistlər müəyyən məqsədli biliklər sistemi yaratmağa cəhd etmirdilər. Onların məqsədi tələbələrinə əldə edilmiş bilgilərdən diskusiyya ve polemikada necə istifadə ediləcəyini öyrətmək idi. Buna görə də ritorikanın üzərinə xüsusi vurğu salınırdı.(Şopenhauer “Eristika haqda” əsərindən istinad)

İlk olaraq sofistlər sübutun və təkzibin düzgün üsullarını öyrətmiş məntiqi təfəkkürün bir sıra qaydalarını kəşf etmişdir. Lakin tezliklə onlar təşkilin məntiqi prinsiplərindən uzaqlaşıb bütün diqqəti təzahürlərin zahiri oxşarlığına bənzəyən məntiqi hiylələrin işlənilməsinə, bir hadisənin  ümumi hadisələr zəncirindən qoparılmasına, sözlərin çoxmənalılığına, anlayışların dəyişdirilməsinə və  s. yönəltdilər.

Böyük sofistlər (Protaqor, Qorgi, Hippi,Prodik) siyasət, etika, dövlət, hüquq problemlərini araşdırırdılar. Onlar bütün əvvəlki prinsipləri şübhə altına alaraq bütün həqiqətləri nisbi elan etmişdilər. Kiçik sofistlərdə sofistika(Frazimaks, Kriti, Alkidam ,Hippodam) söz oyununa eyni vaxtda həqiqətin və yalanın “sübutunun” saxta üsullarına çevrilir. Sofistika yunan dilində hiyləgərlik, uydurma mənasını verən “sophisma” sözündən qaynaqlanıb mübahisə və sübut zamanı məntiq qaydalarının şüurlu şəkildə pozulmasına əsaslanan yalançı dəlillərin sofizmlərin, çaşdırıcı söz oyunlarının qəsdən tətbiq edilməsidir. Sofizmlərin aşağıdakı növləri fərqləndirilir:

1) “Terminin dördləşməsi” sofizmi-sadə əqli nəticə. Məsələn: “Oğru heç bir pis sərvət əldə etmək istəmir. Yaxşı sərvət əldə etmək yaxşı əməldir. Deməli oğru yaxşı əməl törədir”.

2) “İcazəsiz proses” sofizmi- sadə kateqorik əqli nəticə. İstinadların birində bölünməmiş (bütün həcmi etibarilə götürülməmiş) termin “bütün quşların qanadları var-bəzi yumurtalıların qanadları var” nəticəsində bölüşdürülə (bütün həcmi etibarilə götürülə) bilməz.

3)” Məcmu orta termin” sofizmi. Orta termin istinadların heç olmasa birində bölüşdürülməlidir. Məsələn,  “bəzi insanlar skripkada çalmağı bacarır-bütün diplomatlar insandır-bütün diplomatlar skripkada çalmağı bacarır. Sofizmin müasir tərifi belədir-“kimisə aldatmaqçün istifadə edilən dolaşdırıcı yaxud qeyri-məntiqi dəlil”.  Qədim Yunanıstanda isə sofistlər fəlsəfə və ritorika müəllimləri qrupu olmuşdur. Bu təlimin tərkib hissəsi olan tavtologiya söz oyunu, nəticəsiz məntiq onun faydasızlığı fikrini doğururdu. Modern fikir dönəmində sofizmlə yanılma arasında bərabərlik işarəsi qoyulur. Belə bir məşhur ifadə də var “Bu xalis sofistikadır”.Bu zaman mənasız fikir, tavtologiya nəzərdə tutulur.

schopenhauer ile ilgili görsel sonucu

Eristika yunanca (eristike-mübahisə sənəti) sofistlər tərəfindən işlənib hazırlanmış mübahisə disput ve polemika sənətidir. Eristik dəlillər həqiqətən haqlı olub-olmamasından asılı olmayaraq mübahisə edənin haqlı olduğuna inandırmaq üzərində qurulur. Eristika sofistikadan fərqləndirilməlidir. O səhvlər və yanıltmalar üzərində deyil, başqalarını özünün haqlı olduğuna inandırma üzərində qurulur. Eristikanın sofistika ilə eyniləşdirilməsi ənənəsi Aristotelden qaynaqlanır. Eristikanın bu mənasını inkişaf etdirən A.Şopenhaur ona yalnızca haqlı çıxmaq məqsədilə mübahisə kimi anlayış vermişdi. O özünün “Eristik Dialektika” adlı əsərində eristika dialektikanın bir çox prinsiplərini vermişdi. Məsələn, sübut etmək, fikrinin rəqibin üzərinə qoyulması faydalıdır. Mübahisədə gözlənilməlik effektindən də istifadə oluna bilər. Belə ki, ən gözlənilməz və mühüm məlumatlar mübahisənin sonunda istifadə olunur. Mübahisədə dürüst olmayan xüsusi üsul məntiqi “müddəanın dəyişdirilməsi” yolu ilə səhvdən yararlanmadır.Həmçinin mübahisə zamanı iddianın mübahisə predmetindən yayındırılaraq qarşı tərəfin şəxsinə yönləndirilməsi kimi prinsip də mövcuddur. Bu “arqumentum ad personam” və ya “arqumentum ad hominim” adlanır.

engels ile ilgili görsel sonucu

Dialektika metodunun müasir mənada məqsədi iki yerə bölünür:

1)Predmeti hər tərəfdən və bütün mümkün mövqelərdən nəzərdən keçirmək.

2)Bu hərtərəfli təhlilə rasional surətdə əsaslanaraq fəlsəfi problemlərin həllinə çalışmaq.

Mübahisələr zamanı dialektik metodun tətbiqi obyektiv həqiqətin əldə olunmasına yönəlir. Dar mənada dialektika “tezis-antitezis-sintez” sxemi üzrə reallaşan qnoseoloji metodun(metodoloji idrak prinsipinin) adıdır. Bu metoda görə əvvəlcə dərk edən subyekt reallıqda müyyən təzahürü fərqləndirir həmin təzahür üçün anlayış yaxud formul(mühakimə) formalaşdıraraq onları tezis kimi nəzərdən keçirir. Sonra idrak prosesi antitezisin-məzmunu tezisə qarşı qoyulan formulun yaxud anlayışın  formalaşdırılması yolu ilə davam edir. Yalnız bundan sonra subyekt tezis və antitezis arasında qarşılıqlı əlaqənin nəzərdən keçirilməsinə və dərkinə-sintezin dərkinə keçir. Proses sintezin daha yüksək səviyyəli tezis kimi nəzərdən keçirildiyi metasəviyyədə təkrarlana bilər. Bu yolla həqiqət dərk olunur. Dialektika əsas etibarilə münasibətlərin dörd tipinin tapılmasına yönəlmişdir:

  1. Eyniyyət(fərq)
  2. Əksliklərin bir-birinə qarşılıqlı surətdə nüfuz etməsi
  3. Kəmiyyət və keyfiyyət
  4. Ziddiyət

XIX əsrdə Qərbi Avropa fəlsəfəsində Hegel dialektika anlayışını yenidən işləmişdir. Belə ki, Hegel tərəfindən  “Dialektikanın üç qanunu” ifadə olunmuşdur. Bunlar aşağıdakılardır:

  1. Kəmiyyət dəyişikliklərindən keyfiyyət dəyişikliklərinə keçid qanunu
  2. Əksliklərin vəhdəti və mübarizəsi qanunu
  3. İnkarın inkarı qanunu

Sofistika Eristika və Dialektikaya ümumilikdə həm həqiqətin obyektiv dərk olunması metodları və həm də nitq mübahisələri kimi yanaşanda qeyd etmək istəyərdim ki, cəmiyyətimizdə bu metodlardan dialektikanın dialektik metodların tətbiqi faydalı olardı. Belə ki, həqiqətin təhrif olunmasına  obyektiv həqiqətin tapılmasına deyil, bir tərəfin haqlı çıxarılmasına yönələn müzakirələr deyil yalnızca obyektiv reallığın dərk olunmasına yönələn metodlar müzakirə tərəfləri üçün faydalı

 

Müəllif: Natiq Əliyev

Redaktor: Lalə Həsənova

62 ŞƏRH

  1. I simply want to mention I am all new to blogging and seriously loved this page. Likely I’m planning to bookmark your blog post . You definitely come with tremendous articles. Thank you for revealing your web page.

  2. I really have to tell you that I am new to wordpress blogging and extremely enjoyed your article. More than likely I am going to save your blog post . You definitely have stunning article information. Acknowledge it for discussing with us your main site write-up

  3. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  4. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  5. Good – I should definitely pronounce, impressed with your website. I had no trouble navigating through all tabs as well as related info ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, website theme . a tones way for your customer to communicate. Nice task.

  6. I simply couldn’t depart your website prior to suggesting that I really enjoyed the standard information an individual supply in your visitors? Is going to be back regularly in order to investigate cross-check new posts.

  7. I wanted to follow up and let you know how , a great deal I loved discovering this blog today. I’d consider it a good honor to work at my company and be able to make use of the tips discussed on your web page and also be a part of visitors’ remarks like this. Should a position associated with guest article writer become available at your end, you should let me know.

  8. Thanks a bunch for sharing this with all people you actually understand what you are speaking approximately! Bookmarked. Kindly also visit my website =). We could have a link alternate arrangement among us!

  9. I do accept as true with all the concepts you’ve introduced to your post. They’re really convincing and will definitely work. Nonetheless, the posts are too quick for starters. May you please prolong them a little from subsequent time? Thank you for the post.

  10. You really make it seem so easy with your presentation but I find this topic to be really something which I think I would never understand. It seems too complicated and very broad for me. I’m looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

  11. I just could not leave your website prior to suggesting that I actually enjoyed the standard information an individual supply for your guests? Is gonna be back ceaselessly to investigate cross-check new posts.

  12. Hiya, I’m really glad I’ve found this info. Today bloggers publish only about gossips and internet and this is actually frustrating. A good site with interesting content, that’s what I need. Thank you for keeping this web-site, I’ll be visiting it. Do you do newsletters? Cant find it.

  13. Wow! This can be one particular of the most useful blogs We’ve ever arrive across on this subject. Actually Fantastic. I’m also a specialist in this topic therefore I can understand your effort.

  14. I enjoy you because of each of your labor on this web site. Gloria delights in getting into internet research and it is simple to grasp why. My spouse and i know all regarding the powerful manner you render powerful tactics through this blog and even foster participation from visitors on the point while our child is without question starting to learn a lot of things. Enjoy the remaining portion of the new year. You have been conducting a really great job.

  15. I wanted to jot down a brief message to be able to appreciate you for the marvelous recommendations you are giving out at this website. My time consuming internet investigation has now been honored with reputable ideas to go over with my colleagues. I would say that most of us visitors are definitely lucky to be in a very good community with so many awesome professionals with useful tactics. I feel somewhat fortunate to have seen the webpages and look forward to some more thrilling minutes reading here. Thank you once again for everything.

  16. Pretty section of content. I just stumbled upon your site and in accession capital to assert that I acquire in fact enjoyed account your blog posts. Any way I will be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently fast.

  17. Wow! This could be one particular of the most helpful blogs We’ve ever arrive across on this subject. Actually Great. I am also an expert in this topic so I can understand your effort.

  18. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  19. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  20. I am so happy to read this. This is the type of manual that needs to be given and not the accidental misinformation that is at the other blogs. Appreciate your sharing this greatest doc.

  21. I do accept as true with all the ideas you’ve presented to your post. They are really convincing and will definitely work. Nonetheless, the posts are very quick for beginners. May you please lengthen them a little from subsequent time? Thank you for the post.

  22. hi!,I like your writing very so much! proportion we be in contact extra approximately your article on AOL? I require a specialist in this space to resolve my problem. May be that’s you! Having a look ahead to look you.

  23. I just have to reveal to you that I am new to wordpress blogging and thoroughly adored your information. Quite possibly I am going to save your blog post . You literally have stunning article content. Be Grateful For it for swapping with us your main site document

  24. What i do not realize is actually how you are no longer actually a lot more well-favored than you may be now. You are so intelligent. You already know thus significantly on the subject of this matter, produced me individually imagine it from so many numerous angles. Its like men and women aren’t fascinated except it is something to do with Woman gaga! Your individual stuffs great. Always maintain it up!

  25. Normally I don’t read post on blogs, however I wish to say that this write-up very compelled me to check out and do so! Your writing taste has been surprised me. Thanks, quite nice post.

  26. Whats Going down i am new to this, I stumbled upon this I’ve found It positively useful and it has aided me out loads. I hope to contribute & help other users like its helped me. Great job.

  27. hello!,I like your writing very so much! percentage we keep up a correspondence extra about your article on AOL? I need an expert on this area to resolve my problem. Maybe that’s you! Having a look ahead to peer you.

  28. I simply wanted to write a comment so as to express gratitude to you for all the superb secrets you are showing on this website. My extensive internet look up has at the end of the day been compensated with wonderful facts and techniques to talk about with my friends and family. I would mention that many of us site visitors are very endowed to be in a useful community with many brilliant professionals with interesting tips. I feel truly blessed to have encountered your entire web site and look forward to tons of more pleasurable moments reading here. Thanks a lot again for everything.

  29. I have been surfing online more than 3 hours today, yet I never found any interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me. In my opinion, if all web owners and bloggers made good content as you did, the web will be a lot more useful than ever before.

  30. I will right away grab your rss as I can’t to find your e-mail subscription link or e-newsletter service. Do you’ve any? Please allow me realize so that I may subscribe. Thanks.

  31. naturally like your website but you have to take a look at the spelling on several of your posts. A number of them are rife with spelling problems and I in finding it very bothersome to tell the truth however I will certainly come back again.

  32. I’m not sure where you’re getting your information, but great topic. I needs to spend some time learning more or understanding more. Thanks for excellent information I was looking for this information for my mission.

  33. Hello very cool site!! Man .. Excellent .. Superb .. I will bookmark your website and take the feeds additionally¡KI’m happy to search out so many helpful info here within the put up, we’d like work out more techniques in this regard, thank you for sharing. . . . . .

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin