Milqram təcrübələri

61

1550-ci il: standart hesablamalara görə təqribən Şekspirin anadan olmasından 14, Con Lukun anadan olmasından 80, Baxın anadan olmasından 135 il əvvəl Etiyen de La Botiye adlı fransız bir gənc 20 yaşında irəli sürdüyü, daha sonra Mörri Rozbardın aydınlaşdırdığı, siyasi fəlsəfənin mərkəzi problemləri- mülki cəmiyyətin sirləri. Nə üçün insanlar hər zaman və hər yerdə  cəmiyyətin kiçik bir hissəsini tutan hökümətin əmrlərinə tabe olur?
La Botiyenin görüb qeyd etdiyini Mörri Rozbard təkmilləşdirib yazdı:
– Hər bir zülmkarlıq mütləq ümumi məşhurluqlara əsaslandırılıb qəbul olunmamalıdır. Daha dəqiq desək, insanların böyük bir qismi hansı səbəbdən olmasına baxmayaraq, digərlərinin fikirləri ilə razı olurlar. Əgər burada heç bir vaqiə, heç bir zülm yoxdursa, həqiqətən, heç bir ciddi qayda yoxdursa, səbr etmək mümkündür. Buradan belə nəticəyə gəlmək  olar ki, əgər hökümət böyük bir xalq dəstəyi ilə seçilməyibsə, ümumi xalq dəstəyini yaxın bir zamanda qazanması təbii haldır. Lakin zülmkar biri üçün bu tam əks haldır. Çünki o tək  şəxs olaraq bütün əmrləri verir və digərlərinin onun təqdim etdiyi fikirlərlə razılaşmasalar belə, itaətini gözləyir, bütün ölkənin tabe olmasını tələb edir.

Bu fikir La Botiyenin siyasi teoriyasının mərkəzi problemi olur: nə üçün dünyadakı bütün insanlar öz razılıqları ilə əsarət altında qalır?

Rozbard bu yazını uzun və son dərəcə maraqlı olan Etiyen de La Botiyenin  gənclik illərində yazdığı siyasi fəlsəfə haqqında essenin yenilənmiş formasında giriş kimi təqdim etmişdir. Bu yenilənmiş yazı 1975-ci ildə “The Politics of Obedience: The discourse of Voluntary Servitute” başlığı ilə dərc edilmişdir. Eyni ildə (1975) La Botiyenin kitabının yenilənmiş halına kiçik bir elmi nəşriyyatçı tərəfindən bir rəqib gəldi. Təqdim olunan bu kitab 16-cı əsr fransızca yazılar və 18-ci əsr ingilis tərcüməsi olan mətnlərdən ibarətdir. Bu rəqib yeniləmə “The Will to Bondage” adı altında dərc edilmiş və uzun olmasa da, çox maraqlı tərtib edilmişdi. Onun tərtibatçısı azadlıq tərəfdarı,  tarixçi və redaktor Ceyms Martindir.

Martin düşünürdü ki, o, sualların cavabını bilir. La Botiyenin keçmiş və Rozbardın indiki “nə üçün insanlar bütün vaxt və məkanlarda, hökümət əmrlərinə tabe olurlar, niyə öz razılıqları ilə əsarət altında qalırlar?” fikirlərini çaşdırıcı qəbul edir. Martinin buna cavabı isə belədir: onlar bu yol ilə dünyaya gəlib. Biz özümüz özümüzdən soruşub, cavab ala bilərik. Bütün bunların altında siyasi, etik və fəlsəfi əqidə durur. İnsan təbiəti elədir ki, o, zülmkarlığı görüb ona qarşı əzmkar mübarizə apara bilir.
Məhz bu- C. Martinin qeyd etdiyi siyasi itaətin mənşəyi asılılığa salma, hər hansı bir bölgəni itaətdə görmə istəyidir. Lakin burda başqa səbəblər də var. La Botiyenin siyasi fəlsəfə məzmunlu esselərini digər sinxron görünüşlü 1975-ci il tərcüməsi olan yazılarla müqayisə etdikdə belə nəticəyə gəlinir ki, 70-ci illərə qədər bu ideyalar “havada idi” və bu illərdən sonra mülahizələr yarandı, fikir mübadilələri başlandı.
Bu ideyanın yaradıcısı  1974-cü ildə “Obedience to authority” (Hakimiyyətə itaət) adlı kitabı dərc edilmiş Stenli Milqram  Nyu-York şəhər Universitetində sosial-psixoloq idi. Adı qeyd olunan kitab Milqramın 1961-ci ildən yenidən icrasına başladığı təcrübələrinin xülasəsi idi. Milqram bu psixoloji eksperimentdə iştirak etmək arzusunda olanlara kiçik ödənişi olan belə bir elan verdi – “həyatınızın 1 saatı üçün 4 dollar”. Könüllülər Milqramın laboratoriyasına çatdıqda onlara bildirildi ki, onlar yaddaş və bilginin cəza ilə necə təsirə məruz qaldığını öyrənəcəklər.
Həmçinin, qeyd edildi ki, onların bəzisi bu təcrübədə bir növ müəllim rolunu oynayacaqlar. Belə ki, könüllülər iki-iki qruplaşdırılacaq, onlardan biri “müəllim”, digəri “şagird” rolunda olacaq. Qaydalar çox sadə idi. Şagird ağ ilə örtülmüş  stula  eksperimenter tərəfindən bağlanır və o, elektrodlara qoşulur. Bitişik otaqlarda, bir-birini görəcək və göz kontaktı yaradacaq şəkildə arada güzgü yerləşdirilir. Müəllim qarşısındakı siyahıdan sözləri qarşı otaqdakı şagirdə mikrofonla səsləndirir. Şagird isə müəlliminin səsləndirdiyi sözləri eyni ilə təkrar etməlidir. Əks halda şagirdə müəllimi elektrik şok vermək məcburiyyətində qalır. Hər bir səhv cavabda verilən şok digər əvvəlkindən güclü olur. Bu isə göz kontaktı halında olan şagirdinin əzab çəkməsini görən müəllimin diskomfort hiss etməsinə səbəb olur. Nəticədə hər ikisi psixoloji zərbə alır. İlk təcrübədə müəllimlərin qarşısındakı qurğunun təhlükəli siqnalları artdıqca etiraz etməyə və bunu davam etdirmək istəmədiklərini söyləməyə başladılar. Lakin təcrübəçilər onlara hər şeyin qaydasında olduğunu söylədi.
Bəs qaydasında olan nə idi? Şagirdlər həqiqi könüllülər deyildi, onlar aktyorlar idi və onlara heç bir elektrik şok verilməmişdi. Bunu müəllimlər bilmirdi, aktyor şagirdlər özlərini onlara inandıra bilmişdilər.

40 könüllü müəllimdən yalnız biri qarşısındakı şagirdə 300 volt şok verməkdən imtina etdi.
Bu vaxt, Milqrama görə, şagirdin cavabı yalnız can verərkən qışqırığı ola bilər. Bundan sonra o heç bir səs çıxara bilməz.

Beləliklə Milqramın ilk təcrübəsində heç bir bihuş, ölü “şagird” qeydə alınmadı.

Nəticədə Milqramın təcrübəsinin yaddaş və bilgiyə bir təsirinin olmadığı aşkara çıxdı.
Prosesin davam etmə ardıcıllığını izləyək. Milqramın heç bir müəllimi təcrübəni davam etdirmədi. Onlar durub laboratoriyanı tərk etdilər.

Məhz bu Etiyen de La Botiyenin siyasi tabelik essesində qeyd etdiyi fikir idi. Belə ki, La Botiye yazırdı:

-” İnsanlar hökmdara hər zaman tabe münasibət göstərir, ancaq onlar (hər zaman) müstəqil, “azad” yaşaya bilərlər.”

Milqram inanırdı ki, onun təcrübəsinin nəticəsinin 2 izahı var:
1) psixoloji;
2) sosioloji.

  • Psixoloji cəhətdən o, belə izah edirdi:

“Digər insanı qorumaq üçün bir alət” kimi təsəvvür edilən psixologiya insanı təmamilə dəyişdirir.

  • Sosiloji cəhətdən izah isə belədir:
    Azadlıq hissi və bu hissin digərləri üzərində olan basqısı, azadlığın indi yaşadığı mühit, böyüdüyü mühitlə arasındakı mədəni fərqlilik onların düşüncəsinə təsir edir.
    Bəs hakimiyyət deyilən bu problemin həlli nədir?

Milqram öz fikrində libertarianları mümkünlük kimi nəzərə almışdı, amma o, bunu rədd etdi. O yazırdı:

-“Anarxistlərin siyasət insitutlarının arqumenti hakimiyyət probleminin güclü bir həlli kimi görünə bilər. Amma anarxizm problemləri də eyni cür həll edilməlidir.”

Yenə də Etiyen de Botiyenin açar fikirlərini hakimiyyətin siyasətində daha da qabarıq əks etdirərək qulluq idarəsində, könüllü əsarətə can ataraq əhatə etməsində və sıravi bir individuala təsir etmək üçün mükəmməl testin hazırlanmasında Stenli Milqram liberallıq ənənələrinə vacib töhfə vermişdir.

Redaktorlar:  Kamran Şahverdiyev, Pərvin Məmiyeva

61 ŞƏRH

  1. I just want to mention I am just very new to blogging and really loved this blog. Almost certainly I’m likely to bookmark your blog . You really have beneficial well written articles. Thanks a bunch for revealing your web page.

  2. I simply want to say I’m beginner to blogs and definitely savored you’re blog. Very likely I’m likely to bookmark your blog post . You surely come with awesome stories. Appreciate it for sharing your web-site.

  3. Some genuinely excellent blog posts on this site, thanks for contribution. “The difference between fiction and reality Fiction has to make sense.” by Tom Clancy.

  4. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  5. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  6. This could be the proper weblog for would like to check out this topic. You realize a lot its practically challenging to argue with you (not too When i would want…HaHa). You actually put the latest spin with a topic thats been written about for many years. Fantastic stuff, just wonderful!

  7. Thanks, I have recently been looking for information approximately this subject for a while and yours is the greatest I have came upon so far. However, what concerning the conclusion? Are you positive in regards to the source?

  8. Wonderful beat ! I wish to apprentice while you amend your web site, how can i subscribe for a blog site? The account aided me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast offered bright clear idea

  9. You actually make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be really something which I think I would never understand. It seems too complex and extremely broad for me. I am looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

  10. I have been absent for a while, but now I remember why I used to love this blog. Thank you, I’ll try and check back more frequently. How frequently you update your website?

  11. Excellent read, I just passed this onto a friend who was doing some research on that. And he just bought me lunch because I found it for him smile So let me rephrase that: Thanks for lunch! “A human being has a natural desire to have more of a good thing than he needs.” by Mark Twain.

  12. Wow! This could be one particular of the most useful blogs We have ever arrive across on this subject. Actually Magnificent. I am also a specialist in this topic so I can understand your hard work.

  13. Thank you for sharing excellent informations. Your web site is so cool. I am impressed by the details that you have on this web site. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this web page, will come back for more articles. You, my pal, ROCK! I found simply the info I already searched everywhere and simply couldn’t come across. What a perfect website.

  14. I am very happy to read this. This is the kind of manual that needs to be given and not the accidental misinformation that’s at the other blogs. Appreciate your sharing this best doc.

  15. Thank you for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do a little research about this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more from this post. I’m very glad to see such excellent information being shared freely out there.

  16. Thank you for the sensible critique. Me & my neighbor were just preparing to do some research on this. We got a grab a book from our area library but I think I learned more from this post. I am very glad to see such fantastic information being shared freely out there.

  17. Definitely believe that which you said. Your favorite justification seemed to be on the net the simplest thing to be aware of. I say to you, I definitely get irked while people consider worries that they plainly do not know about. You managed to hit the nail upon the top and defined out the whole thing without having side-effects , people can take a signal. Will likely be back to get more. Thanks

  18. Great ¡V I should definitely pronounce, impressed with your site. I had no trouble navigating through all the tabs and related info ended up being truly easy to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Reasonably unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or anything, web site theme . a tones way for your customer to communicate. Nice task..

  19. Fantastic goods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you are just too magnificent. I actually like what you have acquired here, really like what you are stating and the way in which you say it. You make it enjoyable and you still take care of to keep it smart. I can’t wait to read far more from you. This is actually a tremendous site.

  20. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  21. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  22. Simply want to say your article is as amazing. The clarity in your post is just spectacular and i could assume you’re an expert on this subject. Fine with your permission let me to grab your feed to keep up to date with forthcoming post. Thanks a million and please keep up the rewarding work.

  23. Hello there, I discovered your blog by means of Google at the same time as searching for a comparable topic, your web site came up, it appears to be like great. I have bookmarked it in my google bookmarks.

  24. Hello, Neat post. There is a problem together with your site in internet explorer, could check this¡K IE still is the market chief and a good section of other people will pass over your great writing due to this problem.

  25. I’m writing to make you be aware of of the beneficial encounter my girl gained going through your web page. She came to understand a wide variety of details, which include how it is like to possess a great teaching heart to have other folks very easily learn about some impossible subject areas. You actually did more than her expectations. Thanks for displaying such great, safe, informative as well as fun tips about the topic to Emily.

  26. You really make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be really something that I think I would never understand. It seems too complex and very broad for me. I’m looking forward for your next post, I’ll try to get the hang of it!

  27. Nice blog here! Also your web site loads up very fast! What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host? I wish my website loaded up as quickly as yours lol

  28. Great ¡V I should definitely pronounce, impressed with your website. I had no trouble navigating through all tabs as well as related info ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it at all. Reasonably unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or anything, website theme . a tones way for your customer to communicate. Nice task..

  29. Someone necessarily lend a hand to make critically articles I would state. This is the first time I frequented your website page and to this point? I amazed with the analysis you made to create this actual post amazing. Excellent process!

  30. Simply want to say your article is as astonishing. The clarity in your post is just nice and i can assume you are an expert on this subject. Well with your permission let me to grab your RSS feed to keep up to date with forthcoming post. Thanks a million and please keep up the enjoyable work.

  31. I do trust all the ideas you’ve presented on your post. They’re really convincing and can certainly work. Nonetheless, the posts are very brief for newbies. May just you please prolong them a bit from subsequent time? Thank you for the post.

  32. Thanks for sharing excellent informations. Your site is so cool. I’m impressed by the details that you have on this web site. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this website page, will come back for extra articles. You, my friend, ROCK! I found simply the info I already searched everywhere and simply could not come across. What an ideal web-site.

  33. I loved as much as you’ll receive carried out right here. The sketch is tasteful, your authored subject matter stylish. nonetheless, you command get got an shakiness over that you wish be delivering the following. unwell unquestionably come more formerly again since exactly the same nearly a lot often inside case you shield this increase.

  34. fantastic put up, very informative. I’m wondering why the opposite experts of this sector don’t understand this. You should proceed your writing. I am confident, you have a great readers’ base already!

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin