Neytron ulduzları

80

         İnsanlardan fərqli olaraq ulduzların necə “biri” olacaqları doğulduqları gündən bəlli olur. Bunu onların kütlələri müəyyən edir. Kosmosda dumanlıqlarda (nebulalarda) maddələr sıxlaşır və zaman keçdikcə vahid mərkəz ətrafında toplanmağa başlayır. Sıxlaşma nəticəsində maddə plazma halına keçir və hidrogen (H) atomları istilik-nüvə reaksiyasına girir. Nəticədə külli miqdarda enerji əmələ gəlir. Beləliklə iki qüvvə arasında mübarizə başlanır: ulduzu sıxmağa çalışan qravitasiya və genişləndirməyə çalışan istilik-nüvə. Baş ardıcıllıq deyilən ən uzunmüddətli dövrdə bu iki qüvvə tarazlıqda olur və ulduz stabil qalır. Amma zaman ulduzun xeyrinə işləmir və ulduzun mərkəzində H ehtiyatı tükənir. Ulduz qravitasiyanın hesabına sıxılır. Mərkəzdə hidrogendən əmələ gəlmiş qeyri-aktiv helium (He) ( Heliumdan reaksiya nəticəsində daha çox enerji ayrılır) və ətraf qatlardakı az miqdarda hidrogen bu enerjini hesabına aktivləşərək istilik-nüvə reaksiyasına girir. Nəticədə iki enerji mənbəyilə istilik- nüvə reaksiyaları nəticəsində külli miqdarda enerji ayrılır. Ulduz genişlənir və daha böyük həcmi əhatə edərək qırmızı nəhəng adlanan mərhələyə girir. Günəş bu mərhələyə gəldikdə sistemdən ilk 2 və ya 3 planeti udacaq. Ulduzun bundan sonrakı taleyi isə tamamilə kütləsindən asılıdır.


Kütləsi 1.35-2.1 Günəş kütləsi olan ulduzlarda He neona (Ne) sonra isə karbona (C), digər elementlərə və nəhayət mərkəzdə dəmirə çevrilir. Özək dəmirə çevrildikdə proses dayanır və indiyə qədər səbr etmiş qravitasiya qüvvəsi sayəsində 100 millisaniyə ərzində ulduz öz içinə çökür . Sürətli çökmə nəticəsində üst-üstə yığılan qatlardan neytrinolar şüalanır ( yüksüz hissəciklərdir) və ətraf qatlar ifrat dərəcədə enerji ilə yüklənir. Beləliklə ulduz supernova adlanan partlayışla ətraf qatları fəzaya yüksək sürətlə atır və massiv everji şüalandırır. Yerdə qalan kütlə isə neytron ulduzudur. Güclü qravitasiya qüvvəsi ilə sıxılma nəticəsində hər bir elektron və proton bir-biri ilə toqquşaraq neytronlara çevrilir. Ulduzun adı da məhz bununla əlaqədardır. Amma ulduz tamamilə neytronlardan təşkil olunmayıb belə ki, neyrton ulduzun səthində qüvvə nisbətən zəif olduğuna görə bəzi neytronlar təzədən proton və elektronlara parçalana bilir. Daha bir nəzəriyyəyə görə isə ulduzun mərkəzində neytronların kvarklara (proton, neytron, elektronların tərkib hissələri, yükləri kəsr ədədləri ilə ifadə olunur) qədər ayrıldığı və sərbəst kvarklar şəklində olduğu düşünülür
Neytron ulduzları inanılmaz dərəcədə sıx cisimlərdir. Günəşin 1.5 qatı kütlənin 10-20 km diametrlik, bu orta ölçülü bir şəhərə uyğundur, bir həcmdə toplandığını fikirləşin. Bu təsəvvürlərin belə daha üstündədir. Bu bir qənd böyüklüyündə maddənin 1 trliyon kiloqram olması deməkdir. Belə kütlənin uyğun olaraq cazibə sahəsi də inanılmaz dərəcədə qüvvətli olur və bundan işıq da öz payını alır. Əgər neytron ulduzuna bilavasitə baxa bilsəydik onun bizə dönmüş olan yarısından daha çox sahəsini görərdik. Bu işıq şüalarının onun cazibə sahəsində əyilməsi nəticəsində yaranan illüziyadır. Netron ulduzunun daha çox çökməməsinin səbəbi isə Pauli prinsipi ilə açıqlanır. Bu prinsipə görə fermiyon ( elektron, proton və s.) qrupu olan iki hissəcik fəzada eyni mövqədədirsə onların bütün kvant ədədləri eyni ola bilməz. Məhz bu prinsipə görə eyni orbitaldakı iki elektronun spin ədədlərinin bir-birinin əksi olması açıqlanır (hansı ki, kimya dərsində əks tərəflərə istiqamətlənmiş oxlarla təsvir edilir). Neytron ulduzlarının bir çoxunun fəzada təyin olunması çətindir.

Çünki, bir çox neytron ulduzu onları rahat şəkildə təyin edə biləcək miqdarda elektromaqnit dalğası şüalandırmır. Yalnız pulsar və maqnetarlar kimi müəyyən qrup neytron ulduzları qalıqlarından əmələ gəlmiş nebulaların mərkəzində davamlı olaraq elektromaqnit dalğaları şüalandırır.

         Neytron ulduzu onun yaranması zamanı baş verən partlayışdan sağ çıxa bilmiş ulduzla binar (ikili) sistem əmələ gətirirsə işlər daha maraqlı hal alır. Nisbilik nəzəriyyəsinə görə bu sistem qravitasiya dalğaları yayır və zaman keçdikcə aralarındakı məsafə azalır ki, bu da nəzəriyyənin təklif olunmasından orta hesabla 100 il sonra yaxın zamanda iabat olundu. Əgər digər ulduzun kütləsi Günəşin kütləsinə qədərdirsə neytron ulduzu onun kütləsini mənimsəyir və orbitində şarabənzər bulud şəklində toplayır. 1-10 Günəş kütləsi qədər olan ulduzdursa eyni şey baş verir lakin stabil olmayan şəkildə. Digər ulduz 10 Günəş kütləsindən böyük olduqda isə material ulduz küləyi( ulduzların cəzibə sahəsindən çıxmış yüklü zərrəciklər seli) şəklində qütblərdən fəzaya səpilir.

         Hərəkət miqdarı momentinin saxlanmasına görə neytron ulduzunun radiusu kiçildikcə öz oxu ətrafında fırlanma sürəti artır və periodu saniyənin yüzdə, hətta minda birinə qədər azala bilir. Səthi qatlardan elektronlar səpələnərək maqnit xətləri istiqamətində hərəkət edərək ulduzun maqnit qütblərindən dəstə şəklində radiodalğalar şüalandırır. Bu şüalar ulduzun maqnit qütblərindən çıxsa da ulduzun maqnit oxu ilə fırlanma oxu üst-üstə düşmədiyinə görə yerdəki müşahidəçi radiodalğaları aralıqlarla qeydə alır və buna Mayak effekti deyilir. Bu tip neytron ulduzlar pulsar yəni “döyünən” adlandırılsa da göründüyü kimi pulsasiya etmir (döyünmür) sadəcə yerdəki müşahidəçi onu elə görür.

         Hər bir neytron ulduzunun maqnit sahəsi Yerinkindən trilyon dəfələrlə güclü olur. Maqnetar adlanan xüsusi qrup neytron ulduzların maqnit sahəsi isə normal neytron uldunkundan 1000 dəfə güclü olur. Bütün neytron ulduzlarında qabıq ilə maqnit sahəsi bir-birinə bağlanmış olur. Ona görə birində olan dəyişiklik digərinə təsir edir. Qabıq qat yüksək gərginlikdə olur və hər hansı bir hərəkət dağıdıcı ola bilər. Qabıq və maqnit sahəsi bağlı olduqlarından bu enerji magnetarlarda normaldan 1000 qat daha güclü maqnit sahəsi vasitasilə dalğalar şəklində şüalanır. Bu gücü təsəvvür etmək üçün belə bir misal göstərmək olar. SGR 1806-20 adlı maqnetarın bir təkan nəticəsində saniyənin onda birində maqnit sahəsi vasitəsilə şüalandırdığı enerji Günəşin son 100000 ildə şüalandırdığı enerjidən daha çoxdur.

Mənbələr:
https//imagine.gsfc.nasa.gov/science/objects/neutron_stars1.html
http://www.symmetrymagazine.org/article/five-extreme-facts-about-neutron-stars
http://amp.space.com/22180-neutron-stars.html
https://supernovacondensate.net/2009/04/19/8-neutron-star-facts/amp/

80 ŞƏRH

  1. I simply want to tell you that I am very new to blogging and seriously enjoyed your blog site. Very likely I’m likely to bookmark your blog . You amazingly come with exceptional articles. Thanks a lot for sharing with us your website page.

  2. Its like you read my mind! You appear to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with a few pics to drive the message home a bit, but instead of that, this is magnificent blog. A great read. I’ll certainly be back.

  3. I do believe all the concepts you have offered to your post. They are very convincing and will definitely work. Still, the posts are too short for beginners. May you please extend them a little from subsequent time? Thanks for the post.

  4. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  5. I simply need to tell you that I am new to writing a blog and incredibly cherished your review. More than likely I am probably to store your blog post . You seriously have memorable article content. Value it for discussing with us all of your domain report

  6. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  7. Empathetic for your monstrous inspect, in addition I’m just seriously good as an alternative to Zune, and consequently optimism them, together with the very good critical reviews some other players have documented, will let you determine whether it does not take right choice for you.

  8. Hello There. I found your blog using msn. This is a very well written article. I will make sure to bookmark it and return to read more of your useful information. Thanks for the post. I will certainly comeback.

  9. I like the valuable information you provide in your articles. I’ll bookmark your blog and check again here regularly. I am quite sure I’ll learn lots of new stuff right here! Good luck for the next!

  10. Great – I should certainly pronounce, impressed with your website. I had no trouble navigating through all tabs as well as related info ended up being truly easy to do to access. I recently found what I hoped for before you know it at all. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, website theme . a tones way for your customer to communicate. Excellent task.

  11. Thank you for sharing superb informations. Your web site is very cool. I am impressed by the details that you’ve on this website. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this website page, will come back for extra articles. You, my pal, ROCK! I found just the info I already searched everywhere and simply could not come across. What a perfect website.

  12. Magnificent website. A lot of useful information here. I am sending it to several friends ans also sharing in delicious. And obviously, thanks to your effort!

  13. Pretty nice post. I just stumbled upon your weblog and wished to say that I’ve truly enjoyed surfing around your blog posts. After all I will be subscribing to your feed and I hope you write again soon!

  14. Thank you so much for providing individuals with such a spectacular possiblity to check tips from this blog. It is always so lovely and full of fun for me personally and my office friends to search your website nearly three times a week to read through the latest guidance you have. And lastly, I am at all times motivated concerning the beautiful points you give. Certain 2 ideas on this page are really the very best we’ve had.

  15. I’m extremely impressed with your writing skills and also with the layout on your blog. Is this a paid theme or did you customize it yourself? Anyway keep up the nice quality writing, it is rare to see a great blog like this one nowadays..

  16. Thank you for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do a little research on this. We got a grab a book from our area library but I think I learned more from this post. I am very glad to see such excellent information being shared freely out there.

  17. Excellent goods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you are just too wonderful. I actually like what you’ve acquired here, certainly like what you’re saying and the way in which you say it. You make it entertaining and you still take care of to keep it wise. I can not wait to read far more from you. This is actually a terrific website.

  18. You can definitely see your expertise in the paintings you write. The arena hopes for even more passionate writers like you who are not afraid to say how they believe. All the time follow your heart. “We may pass violets looking for roses. We may pass contentment looking for victory.” by Bern Williams.

  19. of course like your web-site however you have to check the spelling on several of your posts. A number of them are rife with spelling issues and I in finding it very bothersome to inform the reality nevertheless I’ll surely come back again.

  20. I have been surfing online more than three hours today, yet I never found any interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me. Personally, if all website owners and bloggers made good content as you did, the net will be much more useful than ever before.

  21. Hello, Neat post. There is an issue with your web site in internet explorer, may test this… IE still is the marketplace leader and a huge section of other folks will pass over your great writing because of this problem.

  22. whoah this blog is wonderful i love reading your articles. Keep up the great work! You already know, many persons are hunting round for this information, you can aid them greatly.

  23. I together with my guys were viewing the excellent ideas located on the blog and then all of the sudden I had a terrible feeling I never expressed respect to the web site owner for those strategies. All the women are already absolutely excited to study them and have really been taking advantage of those things. We appreciate you indeed being well considerate as well as for opting for certain amazing issues millions of individuals are really needing to be aware of. Our honest apologies for not expressing appreciation to you earlier.

  24. Wow, superb weblog layout! How lengthy have you ever been blogging for? you make blogging look easy. The whole look of your web site is magnificent, let alone the content material!

  25. Thank you, I’ve just been looking for info approximately this topic for a long time and yours is the greatest I have found out till now. However, what in regards to the conclusion? Are you sure concerning the source?

  26. hi!,I really like your writing very so much! proportion we keep up a correspondence more approximately your article on AOL? I need an expert on this area to unravel my problem. Maybe that is you! Looking ahead to look you.

  27. It¡¦s truly a nice and useful piece of info. I am satisfied that you simply shared this useful information with us. Please keep us up to date like this. Thank you for sharing.

  28. Hi, Neat post. There is a problem with your website in internet explorer, might test this… IE still is the market chief and a huge element of folks will leave out your great writing because of this problem.

  29. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  30. I got what you mean , thanks for putting up.Woh I am lucky to find this website through google. “Those who corrupt the public mind are just as evil as those who steal from the public.” by Theodor Wiesengrund Adorno.

  31. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  32. I just desire to inform you that I am new to writing and pretty much cherished your work. Most likely I am going to save your blog post . You literally have excellent article material. Admire it for share-out with us all of your domain webpage

  33. Hiya here, just became familiar with your post through Search engine, and have found that it’s genuinely informative. I will truly appreciate if you continue such.

  34. hey there and thank you for your information – I have definitely picked up something new from right here. I did however expertise some technical issues using this website, as I experienced to reload the web site many times previous to I could get it to load properly. I had been wondering if your web hosting is OK? Not that I’m complaining, but slow loading instances times will sometimes affect your placement in google and can damage your high quality score if advertising and marketing with Adwords. Anyway I’m adding this RSS to my email and could look out for a lot more of your respective fascinating content. Ensure that you update this again soon..

  35. This is really interesting, You’re a very skilled blogger. I’ve joined your rss feed and look forward to seeking more of your fantastic post. Also, I’ve shared your website in my social networks!

  36. I truly wanted to develop a quick comment so as to express gratitude to you for all the awesome techniques you are giving on this website. My time consuming internet search has now been rewarded with useful know-how to talk about with my classmates and friends. I ‘d assert that most of us visitors are very endowed to exist in a fantastic site with so many lovely professionals with valuable methods. I feel pretty privileged to have used your webpage and look forward to tons of more thrilling minutes reading here. Thanks again for all the details.

  37. We are a group of volunteers and opening a new scheme in our community. Your website provided us with valuable info to work on. You have done a formidable job and our entire community will be grateful to you.

  38. It’s the best time to make some plans for the future and it’s time to be happy. I’ve read this post and if I could I wish to suggest you some interesting things or tips. Perhaps you could write next articles referring to this article. I desire to read more things about it!

  39. I wanted to write a note so as to say thanks to you for those magnificent concepts you are posting on this site. My particularly long internet investigation has at the end been honored with reasonable insight to talk about with my two friends. I ‘d say that many of us site visitors actually are undeniably fortunate to exist in a fine site with many special individuals with insightful things. I feel somewhat grateful to have used the web page and look forward to plenty of more fabulous times reading here. Thanks once more for all the details.

  40. F*ckin’ remarkable things here. I am very satisfied to peer your article. Thanks a lot and i’m having a look forward to contact you. Will you kindly drop me a mail?

  41. Fantastic beat ! I would like to apprentice while you amend your site, how can i subscribe for a blog web site? The account helped me a acceptable deal. I had been a little bit acquainted of this your broadcast offered bright clear idea

  42. I am not sure where you’re getting your info, but good topic. I needs to spend some time learning more or understanding more. Thanks for wonderful information I was looking for this info for my mission.

  43. I do agree with all of the concepts you’ve offered for your post. They’re really convincing and can certainly work. Still, the posts are too quick for novices. May just you please lengthen them a little from subsequent time? Thank you for the post.

  44. Good day very nice web site!! Guy .. Beautiful .. Superb .. I’ll bookmark your blog and take the feeds also…I’m satisfied to search out so many useful information here within the put up, we need work out more strategies on this regard, thank you for sharing.

  45. I am not sure where you are getting your info, but good topic. I needs to spend some time learning much more or understanding more. Thanks for magnificent information I was looking for this info for my mission.

  46. A person essentially assist to make critically posts I might state. That is the first time I frequented your web page and so far? I surprised with the analysis you made to make this particular post amazing. Excellent activity!

  47. You could certainly see your expertise within the work you write. The world hopes for even more passionate writers like you who aren’t afraid to mention how they believe. Always follow your heart. “Billy Almon has all of his inlaw and outlaws here this afternoon.” by Jerry Coleman.

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin