Stenford həbsxanası eksperimenti. Məhbus sindromu

86

“Stenford həbsxanası eksperimenti” 1971-ci ildə Stenford universitetində amerikan psixoloqu Filipp Zimbardo tərəfindən keçilrilmiş psixoloji eksperimentdir. Eksperiment azadlığı əlindən alınmış, hərəkətlərinə məhdudiyyət qoyulmuş, həbsxana həyatının şəraitindən təsirlənmiş insanın psixoloji vəziyyətini öyrənir.

Məhbus və mühafizəçi rolunda oynayan könüllülər psixologiya kafedrasının zirzəmisinə yerləşdirilirlər. Məhbuslar və mühafizəçilər öz rollarına, gözlənilənlərin əksinə olaraq, tez uyğunlaşırlar və əsl təhlükəli vəziyyət yaranmağa başlayır. Hər üçüncü mühafizəçidə sadist vərdişlərin üzə çıxdığı aşkar olunur. Məhbuslar isə ciddi mənəvi travma almış, hətta onlardan ikisi eksperimenti vaxtından tez tərk etmək məcburiyyətində qalmışdır.

Etika baxımından bu təcrübəni Stenli Milgramın 1963-cü ildə Yel Universitetində keçirdiyi təcrübə ilə müqasiyə edirlər.

Təcrübənin məqsədi və vasitələri

Araşdırma ABŞ Hərbi Dəniz qüvvələri tərəfindən cəzaçəkmə müəssisələrində və dəniz piyada qoşununda münaqişələrin səbəbini aydınlaşdırmaq üçün sifariş verilmişdir.

Eksperiment iştirakçılarını qəzetə elan verərək toplamışdılar. Onlara “həbsxana həyatı” yaşamağın qarşılığında gününə 15 dollar (inflyasiyanı nəzərə alsaq, məbləğ 2006-cı ildə 76 dollara ekvivalentdir) təklif edilmişdi. 70 könüllü arasından 24 nəfər Zimbardo və onun komandası tərəfindən daha sağlam və psixoloji cəhətdən daha davamlı qiymətləndirilərək seçilmişdi. İştirakçılar əsasən ağdərili, orta təbəqədən olan kişilər idilər.

İyirmi dörd gənc kişidən ibarət olan qrupu, təsadüfi şəkildə “məhbus” və “mühafizəçi” rollarına bölmüşdülər. Şərti həbsxana Stenford universitetinin psixologiya kafedrasının əsasında təşkil edilmişdir. Yuxarı kursdan bir neçə laborant “nəzarətçi”, Zimbardo özünü isə idarəçi təyin etmişdi. Zimbardo iştikarçılar üçün onların reallıq hissinin itirməsi və çaşqınlıq yaradacaq xüsusi şərait yaratmışdı.

Mühafizəçilərə özlərinin mağazadan seçdiyi xaki rəngdə (torpaq rəngində) hərbi uniforma və taxta dəyənəklər verilmişdi. Bundan əlavə onlara gözlərinin görünməməsi üçün günəş eynəyi də təqdim olunmuşdu. Məhbuslardan fərqli olaraq onlara istirahət günlərində evə qayıda biləcəkləri deyilsə də, bir çoxları plandan kənar qalmağı üstün tutmuşdurlar.

Məhbuslara qəsdən alt paltarsız, bərbad görünüşdə olan xalat və rezin səndəllar geyindirilmişdi. Zimbardo iddia edirdi ki, belə paltar məhbuslara öyrəşmədikləri qamətdə durmağa məcbur edəcək, onlar özlərini diskomfort hiss edəcəklər və bu onların çaşqınlığına səbəb olacaq. Məhbusları adları əvəzinə nömrələrlə adlandırırdılar. Bu nömrələr onların uniformalarının üzərinə tikilmişdi. Əsl ibtidai hərbi hazırlıq keçən məsbuslara oxşamaları üçün onların başına hətta corab taxmışdılar. Bu onların başlarının daz olduğunu hiss etməkləri üçün idi. Üstəlik onların topuqlarına zəncir bağlanmışdı ki, bu da məhbuslara həbs həyatını xatırladırdı.

Eksperimentdən bir gün əvvəl mühafizəçilərlə qısa iclas olmuş, lakin onlara hər hansı fiziki zorakılığın yolverilməzliyindən başqa, heç bir göstəriş verilməmişdi. Bildirilmişdi ki, onların vəzifəsi həbsxanada istədikləri kimi idarəçilik etməkdir.

Zimbardo iclasda mühafizəçilərə belə müraciət edir:

“Məhkumlarda qorxu, həsrət hissi, özbaşınalıq duyğusu yaradın ki, onlar həyatlarının tamamilə bizim, sizin, sistemin nəzarəti altında olduğunu hiss etsinlər. Biz müxtəlif yollarla onların şəxsiyyətini əllərindən alacıyıq. Bunların hamısı birlikdə onlarda gücsüzlük hissi yaradacaq. Deməli bu vəziyyətdə bizim əlimizdə bütün hakimiyyət olacaq, onların isə heçnə.”

 Gedişat

Eksperiment nəzarətdən tez çıxdı. Məhbuslar mühafizəçilər tərəfindən vəhşicəsinə və təhqiramiz münasibət gördükləri üçün bir çoxunda eksperimentin sonuna qədər güclü emosional pozğunluq müşahidə edildi.

Birinci gün nisbətən sakit keçsə də, ikinci gün əsl qiyam baş verdi. Mühafizəçilər rəhbərliyin nəzarəti olmadan üsaynı məhbuslara yanğınsöndürənlərlə hücum edərək yatırtmağa başladılar. Hadisədən sonra mühafizəçilər məhbusların arasında ayrıseçkilik yaradaraq onları “yaxşı” və “pis” kameralara böldülər və onlara aralarında “xəbərçi” olduğuna inandırdılar. Bu tədbirlər ciddi effekt yaratdı və gələcəkdə iri miqyaslı üsyanlar baş vermədi. Zimbardonun məsləhətçilərinin (keçmiş məhbusların) sözlərinə əsasən, bu taktika əsil amerika həbsxanalarında istifadə olunan metod kimi idi.

Həbsxana tez bir zamanda çirkli və qaranlıq oldu. Yuyunmaq hüququndan tez-tez imtina edilirdi. Bəzi məhbusları yalın əllə tualet təmizləməyə məcbur edirdilər. “Pis” kameralardan döşəklər yığışdırılmışdı. Məhbuslar beton döşəmənin üzərində yatırdılar. Cəza olaraq yeməkdən imtina edirdilər. Zimbardonun eksprimentə artan marağından, özü də artıq fəal iştirak etməyə başladı. Dördüncü gün qaçış planından xəbər tuttuqda, o, eksperimenti istifadə olunmayan həbsxana korpusuna keçirmək istədi. Lakin polis departamenti təhlükəsizlik cəhətdən buna yolverə bilməyəcəyindən etiraz etdi.

Eksperiment zamanı bir neçə mühafizəçi xüsuilə gecə vaxtı nəzarət kameralarının söndürüldüyünü düşünərək əsl sadistlərə çevrilirdilər. Eksperiment nəzarətçiləri deyirdilər ki, hər üç mühafizəçidən birində əsl sadizmə meyillilik müşahidə olunurdu. Hətta bir çox mühafizəçilər eksprimentin vaxtından əvvəl dayandırıldığında məyus olmuşdular.

Sonradan məhbuslara verilən ödənişdən imtina qarşılığında türməni tərk edə biləcəkləri təklif olundu. Məhbusların əksəriyyəti təklifi qəbul etdilər. Zimbardo bununla iştirakçıların rola necə alışdıqları göstərdi. Lakin sonra məhkumlara etiraz edildi və heç kim həbsxananı tərk etmədi.

Təklifin geri çevrildiyini öyrənən iştirakçıların birinin bədənidə psixosomatik səpkilər əmələ gəlməyə başladı (Zimbardo onun çıxmaq istəyini biclik kimi qəbul edir və bu səbəbdən rədd edir). Fikirlər qarışmağa, həqiqətlə eksperiment arasındakı sərhədlər silinməyə başlamışdı. Məhkumların göz yaşları artıq adi hal kimi qəbul edilirdi. Hətta onlardan ikisi elə güclü şok keçirmişdilər ki, onları digər könüllülərlə əvəz etmişdilər.

416 saylı məhbusun əvəzinə gələn yeni könüllü mühafizəçilərin münasibətindən dəhşətə gələrək aclıq etmişdi. Buna görə mühafizəçilər onu üç saatlıq kiçik bir anbara qapatmışdılar və yeməyə etiraz etdiyi sosisləri əlində tutmağa məcbur etmişdilər. Digər məhbuslar “yeniyə” qarşı nifrət hiss edirdilər. Bundan istifadə edən mühafizəçilər məhbusalara iki təklif irəli sürürlər: Ya onlar öz yorğanlarından imtina edəcəklər, ya da ki, 416 gecəni kamerada tək keçirəcək. Bütün məhbuslar yorğan altında yatmağa üstünlük verdilər. Daha sonra Zimbardo hadisəyə qarışaraq, 416-nı buraxdı.

Zimbardo eksperimenti vaxtından tez dayandırmaq qərarına gəldi. Buna səbəb onun nişanlısı, eyni zamanda eksperimentdə aspirant kimi fəaliyyət göstərən Kristina Maslakın etirazı olmuşdur. Zimbardo qeyd edir ki, əlli şahidin arasından yalnız o eksperimentin etikliyi haqqında məsələni qaldırmışdı. Baxmayaraq ki, eksperiment iki həftə ərizində nəzərdə tutulmuşdu, altı gündən sonra o dayandırıldı.

Zimbardo öz eksperimentinin nəticəsinin ətraflı izahını 2009-cu ildə işıq üzü görmüş “İblis Effekti” (The Lucifer Effect: Understanding How Good People Turn Evil) kitabında təsvir etmişdir.

Nəticə

Eksperimentin nəticələri insanların həssaslığını və itaətkarlığını nümayiş edir. Əgər sizin hərəkətlərinizə cəmiyyət və dövlət tərəfindən bəraət qazandıran ideologiya varsa, etdiyiniz hər şey qəbulolunandır. Avtoritetlərin hakimiyyətinin təsirini göstərmək üçün bu ekspriment ən danılmaz faktlardan biridir. Psixologiyada bu nəticələr insanın situasiyadan asılı olan davranışının onun şəxsiyyəti ilə zidd olduğunu nümayiş etdirmək üçün istifadə olunur. Başqa sözlə desək, insanın düşdüyü vəziyyət onun hərəkətlərinə daha çox təsir göstərir, nəinki onun şəxsi davranışları. Bununla eksperiment məhşur Milgram eksperimentinə çox bənzəyir, hansında sadə insanlar öz istəklərinə rəğmən əmrlərə tabe olurlar və beləliklə eksperimentatorun müttəfiqlərinə çevrilirlər.

Tezliklə araşdırmalar başa çatdıqdan sonra təsadüfi olaraq San-Kventin və Attika həbsxanalarında qanlı qiyamlar baş vermişdir. Bu səbəblə Zimbardo öz eksperimenti haqqında ABŞ Ədiyyə Nazirliyinə bildirmişdir.

Əbu-Qreyb ilə müqayisə

2004-cü ilin martında Əbu-Qreybdə (İraqda yerləşən Amerika hərbi həbsxanalarında məhbuslara verilən işgəncələr) qalmaqal baş verdikdə, bir çox ekspertlər bu hadisənin Stenford həbsxanası eksperimenti ilə oxşarlığını sezmişdirlər. Ekspertlər arasında Filipp Zimbardo da iştirak etmiş və münaqişənin təfərrüatları ilə maraqlanmışdır. Onu narahat edən səbəblərdən biri hökümətin səyləri sistemin əlində oyuncaq olan hərbiçilərə qarşı olması idi. Baxmayaraq ki, hadisəyə səbəb cəzaların rəsmi icrası sistemində olan problemlər idi.

Zimbardo Əbu-Qreyb həbsxanasının nəzarətçilərindən biri olan qərargəh-serjantı Ayven “Çip” Frederiki qoruyan hüquqşunas komandasına daxil olur. Zimbarbo bütün istintaq sənədlərini, qadağan olunmuş sənədləri əldə edərək, hərbi tribunalda səkkiz il (oktyabr 2004) azadlıqdan məhrum edilmiş Frederikin şahid-eksperti kimi iştirak etmişdir.

Zimbardo bu hadisə ilə bağlı da “İblis Effekti” (The Lucifer Effect: Understanding How Good People Turn Evil) kitabında ətraflı məlumat vermişdir.

Redaktə : Lalə Həsənova

Mənbə:  Stanford Prison Experiment website

Leave a Reply

86 Comments on "Stenford həbsxanası eksperimenti. Məhbus sindromu"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
check these guys out
Guest

I just want to tell you that I am just beginner to blogging and absolutely savored you’re web blog. More than likely I’m going to bookmark your blog . You really come with fantastic well written articles. With thanks for revealing your website.

Faytech North AmeriCa
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

Fashion
Guest

I truly appreciate this post. I’ve been looking everywhere for this! Thank goodness I found it on Bing. You have made my day! Thank you again!

News
Guest

Enjoyed studying this, very good stuff, thanks . “Success doesn’t come to you…you go to it.” by Marva Collins.

:EmEry EPS
Guest

I merely intend to inform you you that I am new to blogging and absolutely admired your report. Probably I am probably to remember your blog post . You absolutely have magnificent article information. Love it for sharing with us the best url information

John Deere Repair Manuals
Guest

mobile devices are always great because they always come in a handy package*

News
Guest

Simply wanna input on few general things, The website style and design is perfect, the articles is rattling wonderful : D.

"meTroclick
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

Tworzenie Stron WWW Za Darmo
Guest

I really like your writing style, good information, regards for posting : D.

Stron
Guest

I really appreciate this post. I’ve been looking everywhere for this! Thank goodness I found it on Bing. You’ve made my day! Thanks again!

News
Guest

I have been absent for a while, but now I remember why I used to love this site. Thanks, I will try and check back more often. How frequently you update your website?

News
Guest

Excellent website. Plenty of useful info here. I’m sending it to some pals ans also sharing in delicious. And of course, thank you on your sweat!

Tractor Workshop Manuals
Guest

There are some interesting points in time in this article but I don’t know if I see all of them center to heart. There is some validity but I will take hold opinion until I look into it further. Good article , thanks and we want more! Added to FeedBurner as well

News
Guest

Wonderful beat ! I wish to apprentice while you amend your website, how could i subscribe for a blog website? The account helped me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast provided bright clear concept

Euro Tax
Guest

Very interesting subject, appreciate it for putting up.

Fashion
Guest

of course like your web site but you have to take a look at the spelling on quite a few of your posts. A number of them are rife with spelling problems and I find it very troublesome to inform the reality then again I will definitely come again again.

flight discount
Guest

I must voice my love for your kindness for persons that have the need for assistance with in this topic. Your very own commitment to getting the solution along had become extraordinarily advantageous and have truly permitted ladies much like me to arrive at their desired goals. Your new useful guide implies a great deal to me and even more to my peers. Many thanks; from everyone of us.

News
Guest

I will immediately grasp your rss as I can’t find your e-mail subscription hyperlink or e-newsletter service. Do you’ve any? Kindly let me recognize in order that I could subscribe. Thanks.

News
Guest

I simply couldn’t depart your website prior to suggesting that I actually loved the standard info a person supply on your guests? Is gonna be back frequently to check out new posts.

Sprzedam Maszyny Rolnicze Malopolska
Guest

I truly appreciate this post. I’ve been looking all over for this! Thank goodness I found it on Bing. You have made my day! Thx again!

News
Guest

I have recently started a web site, the info you provide on this site has helped me greatly. Thanks for all of your time & work.

aoflibrary.net
Guest

I do not even know how I ended up here, but I thought this post was great. I do not know who you are but certainly you are going to a famous blogger if you are not already 😉 Cheers!

News
Guest

I like this site very much, Its a rattling nice spot to read and incur info . “Do pleasant things yourself, but unpleasant things through others.” by Baltasar Gracian.

science
Guest

Great blog here! Also your website loads up very fast! What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host? I wish my web site loaded up as fast as yours lol

Home Improvement
Guest

You really make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be really something which I think I would never understand. It seems too complicated and very broad for me. I am looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

Pozycjonowanie Stron Kurs
Guest

I like what you guys are up also. Such clever work and reporting! Carry on the excellent works guys I’ve incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my web site :).

Home Improvement
Guest

of course like your web-site but you have to check the spelling on several of your posts. A number of them are rife with spelling issues and I in finding it very troublesome to inform the truth then again I will surely come back again.

Metallzaun Polen
Guest

Real nice pattern and superb subject matter, nothing else we require : D.

zgrzewanie rur pex
Guest

As soon as I discovered this website I went on reddit to share some of the love with them.

fashion designer
Guest

I have been browsing online more than 3 hours today, yet I never found any interesting article like yours. It is pretty worth enough for me. In my view, if all website owners and bloggers made good content as you did, the web will be a lot more useful than ever before.

www.columbusgis.com
Guest

I like the helpful info you provide in your articles. I’ll bookmark your blog and check again here frequently. I am quite certain I will learn many new stuff right here! Good luck for the next!

http://consultarnumero.com
Guest

I am continuously browsing online for ideas that can benefit me. Thx!

http://www.chanelpascher.com
Guest

Wow, incredible blog layout! How long have you been blogging for? you made blogging look easy. The overall look of your site is fantastic, let alone the content!

Home Improvement
Guest

I really enjoy examining on this web site, it has got good blog posts. “A short saying oft contains much wisdom.” by Sophocles.

http://brandsfavor.com
Guest

Thanks , I have recently been searching for info approximately this topic for a long time and yours is the greatest I’ve came upon so far. However, what about the bottom line? Are you sure in regards to the source?

zgrzewarka do rur wypozyczalnia
Guest

Some truly nice and utilitarian information on this site, too I conceive the pattern has got good features.

sklep z odzieza robocza
Guest

Enjoyed reading this, very good stuff, thanks . “Whenever you want to marry someone, go have lunch with his ex-wife.” by Francis William Bourdillon.

zgrzewarka do rur pp
Guest

Generally I don’t learn post on blogs, however I wish to say that this write-up very compelled me to try and do it! Your writing taste has been amazed me. Thank you, quite great article.

crammonduk.com
Guest

I appreciate, result in I found exactly what I used to be looking for. You have ended my four day long hunt! God Bless you man. Have a nice day. Bye

News
Guest

I see something really interesting about your web site so I saved to my bookmarks .

HotelReviews
Guest

Very nice post and straight to the point. I don’t know if this is in fact the best place to ask but do you people have any ideea where to get some professional writers? Thx 🙂

MakeupReviews
Guest

Of course, what a splendid website and instructive posts, I surely will bookmark your blog.Best Regards!

Garden Ideas
Guest

I carry on listening to the news bulletin talk about receiving boundless online grant applications so I have been looking around for the best site to get one. Could you tell me please, where could i find some?

SwimmingGoggles
Guest

Hiya, I’m really glad I’ve found this info. Nowadays bloggers publish just about gossips and web and this is really irritating. A good blog with exciting content, this is what I need. Thank you for keeping this web site, I will be visiting it. Do you do newsletters? Cant find it.

Home Improvement
Guest

I really like your writing style, excellent information, thankyou for putting up : D.

Home Improvement
Guest

fantastic issues altogether, you just won a new reader. What may you suggest about your put up that you simply made some days in the past? Any positive?

SellMyHouse
Guest

Good ¡V I should certainly pronounce, impressed with your site. I had no trouble navigating through all tabs and related information ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it at all. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, web site theme . a tones way for your customer to communicate. Excellent task..

HomeImprovement
Guest

I have been checking out many of your stories and i must say pretty nice stuff. I will definitely bookmark your website.

LeadershipTraining
Guest

I am always invstigating online for ideas that can facilitate me. Thank you!

EducationalStudent
Guest

You could definitely see your expertise in the work you write. The world hopes for more passionate writers such as you who are not afraid to say how they believe. All the time go after your heart.