Jan Pol Sartrın insan azadlığı haqqında düşüncələri

91

Jan Pol Sartr (fr.: Jean-Paul Charles Aymard Sartre) 21 iyun 1905-ci ildə anadan olmuşdur. Donanmada kapitan olan atası Sartr hələ körpə ikən ölmüş və Sartr anasına son dərəcədə yaxın böyümüşdü. Bu yaxınlıq Sartr 12 yaşında olanda anasına qarşı çıxmasına baxmayaraq anasının yenidən evlənməsinə qədər davam etmişdir. Sartr ömrünün əksər hissəsini Parisdə yaşamışdır. Parisdə tez-tez “Left Bank”dakı kafelərə gedər və “Jardin du Luxemburg”dakı skamyalarda oturardı. Sartrın çəpliyi, maraxlanan baxışları, böyük eynəkləri və özünə məxsus bir geyimi var idi. 1964-cü ildə Nobel Ədəbiyyat Mükafatına layiq görülmüş lakin o mükafatı kapitalist və burjua işi olduğu üçün rədd etmişdir. Sartrın boyu  çox kiçik  idi (1.60 m) və tez-tez özünü çirkin olaraq xarakterizə edərdi. Saçlarını arxaya darayardı. 15 aprel 1980-ci ildə, 74 yaşında öldüyü zaman, tabutuna Paris küçələri boyunca 50 000 adam yoldaşlıq etmişdir.
Sartr Ekzistensializm  fəlsəfi cərəyanın əsas adı olaraq şöhrət qazanmışdı. O, düşünməyi və fəlsəfəni fərqli bir yerə gətirmişdi. Sartr “Varlıq və Heçlik” (eng.: Being and Nothingness) adlandırdığı, anlaşılması  xeyli çətin olan bir kitab nəşr etmişdi. Bu kitabın Sartrın şöhrətinə olan qatqısı, onu oxuyanların onu anlamasından deyil, daha çox onu anlamamasından qaynaqlanmışdır. XX əsrin ikinci yarısında olduqca geniş yayılmış bir arzu var idi – Yazıçının kitabını yüksəltə bilməsi üçün tezisini açıq bir şəkildə təqdim etmək yerinə, oxucuya onun çata bilmədiyi bir sirrə çata bildiyinin təəssüratını verə bilmək idi. Sartr da bu arzuya qapılanlardan biri idi.
Ekzistensializm bir neçə əsas anlayış üzərinə qurulmuşdur.
Bir: Əşyalar, faktlar fikirləşdiyimizdən daha əsrarəngizdir.
Sartr, dünyanın özünü qəbul etdiyimizdən çox daha yad və daha sirli olaraq ortaya qoyduğu hadisələrə; ona təlqin etdiyimiz məntiqliliyin gündən-günə itdiyi, hər şeyin böyük ölçüdə təsadüfi, hətta axmaq və narahatlıq verici olduğunu göstərən hadisələrə qarşı olduqca diqqətlidir.
Sartrın ilk romanı – 1938-ci ildə nəşr olunan Ürəkbulanma (fr.: La Nausèe) – bu cür hadisələrə edilən çağırışlarla doludur. Romanın bir hissəsində, qəhrəman, uydurma bir Fransız qəsəbəsində yaşayan, 30 yaşlarında bir yazıçı olan Roquentin, tramvaydadır. Əlini kreslonun üzərinə qoyar amma birdən geri çəkər. Romanın bu hissəsi fantastikanın təməl və açıq bir parçası olmasına baxmayaraq diqqət çəkməli olduğumuz  bir andır. Kreslo birdən Roquentinə çox qəribə görünər. “Kreslo” sözü mənasını itirər, qarşılıq gəldiyi obyekt çox primitiv bir nümunəsi kimi eləcə gözünün önünə gələr və kreslonun materialı azacıq qabarıq quruluşu olduğundan  ona ölü bir eşşəyin şişmiş göbəyini xatırladır. Roquentin qarşısında duran şeyin insanların oturmaq üçün istifadə etdiyi bir şey olduğunu xatırlamaq üçün özünü məcbur edər. Ancaq bir an üçün, qorxunc bir an, Sartrın “dünyanın axmaq üzü” olaraq xarakterizə etdiyi tərəfini görmüşdür.
Belə anlar, Sartr fəlsəfəsinin əsasını meydana gətirər. Sartrçı olmaq; mövcudluğu, gündəlik həyatımızdan qaynaqlanan sabit qəbul etdiklərimizdən və hər cür ön mühakimədən sıyrılmış olaraq başa düşə bilməkdir. Öz həyatımızda bir çox baxımdan Sartrçı dünyagörüşünü yoxlaya bilərsiz. “Həyat yoldaşınızla bir axşam yeməyi” olaraq bildiyiniz şey haqqında bir az düşünün. Belə ad altında hər şey tamamilə məntiqli görünür. Ancaq bir Sartrçı səthi normallıqlardan sıyrılaraq, səthi anlayışın  altına gizlənmiş incə qəribəliklər göstərməlidir. Axşam yeməyi gerçəkdə bu deməkdir; kainatın səni təşkil edən parçasının uzaqdakı bir helium və hidrogen partlamasından uzaqlaşmış, dizlərini doğranmış bir ağacın dilimləri altında sürüşdürərək ölü heyvan və bitki parçalarını ağzına qoymaq və çeynəmək, dərhal yanında bəzən cinsi orqanına toxunduğun başqa bir məməlinin də eyni şeyi etməsi və ya Sartrçı bir gözlə işini düşün; sən və digər bir çox adam bədənlərini paltar ilə qucaqlayır və bir-birinizə qarşı həyəcanlı səslər çıxartdığınız bir qutunun içində toplaşırsız, kağız parçaları qarşılığında mükəmməl bir ardıcıllığda bir çox plastik düyməni basırsınız. Sonra dayanır və gedirsiniz. Səma təkrar aydınlandıqda isə geri gəlirsiniz.

İki: Biz Azadıq
Bu qəribə anlar həqiqətən baş qarışdırıcı və çox qorxuducudu. Amma Sartr tək bir əsas səbəblə diqqətimizi (bu cür) anlara çəkmək istəyir. Sartrın səbəbi bu anların azadlaşdırıcı ölçüsüdür. Həyat düşündüyümüzdən daha qəribədir (ofisə get, bir dostunla axşam yeməyi ye, valideynlərini ziyarət et. Bunların heç birisi açıq və ya az da olsun normal deyil), amma həyat eyni zamanda ehtimallar cəhətdən olduqca zəngin bir nəticədir. Heç bir şeyin olduğu kimi olması vacib  deyil. Öhdəliklər və öhdəliklər arasında özümüzə xəyal etmə fürsəti tanıdığımıza görə daha azadıq. Yalnız gecə gec saatlarda və ya bəlkə xəstə olanda və ya bilmədiyimiz bir yerdə uzun bir qatar səfərində ikən zehnimizə ənənəvi məhdudiyyətlərdən xilas olaraq xəyal qurma icazəsi verərik. Sartrın diqqətimizi çəkmək istədiyi anlar bax bu nizamı pozaraq zehinimizi azadlaşdırır. Evdən çıxa bilər, əlaqəmizi sonlandıra bilər və birlikdə yaşadığımız adamı bir daha heç vaxt görməyə bilərik. Bu vəziyyətə işimizi də daxil edə bilərik, başqa bir ölkəyə köçüb və tamamilə fərqli bir şəxsiyyətə bürünərək orada yaşaya bilərik. Ümumiyyətlə bunların heç birini həyata keçirə bilməyəcəyimizə dair bir çox səbəbimiz var. Amma bu xəyal qurma ənənəmizi pozan anların təsbit etdiyinə görə  Sartr bizim fərqli düşünməmizi təmin etmək istəyir. O bizi normal olandan uzaqlaşdırmaq və xəyal gücümüzün azad olmasını istəyir: Hər gün işə getmək üçün avtobusa minmək, sevmədiyimiz insanlara qarşı yalançı səmimiyyətə bürünmək və ya özümüzü sözdə etibarlı hiss etmək üçün yaşam enerjimizdən imtina etmək məcburiyyətində deyilik.
Azadlığımızı tam mənasıyla fərqinə varış dönəmində Sartrın var olma “iztirabı” olaraq xarakterizə etdiyi şeylə üzləşəcəyik. ( Üstəlik qorxunc bir şəkildə) Hər şeyehtimal daxilindədir , çünki heç bir şeyin metafizik dəyəri  və ya mesajı yoxdur. İnsanlar var olan nizam içərisində həmişəki kimi  yaşamağa davam edirlər , ancaq istədikləri an bu əasarətdən xilas ola bilərlər. Antropogen amillərdən kənar qalan dünyada iş və ya evlilik kimi heç bir şey yoxdur. Bunlar sadəcə bizim anlayışlara verdiyimiz etiketlerdir və ( əsl ekzistensialist kimi) bu etiketləri  təkrar dağıtmaqda azadıq.
“İztirab” səbəbilə  bu vəziyyət qorxuducudur , ancaq Sartr iztirabı yetkinliyin, tam mənasıyla canlılığın və həqiqətin bir işarəsi olaraq görür.
Üç: Qəflət (mauvaise foi) içində  yaşamamalıyıq
Sartr, insanın azadlığını lazım olduğu kimi əlində tutmadan yaşamağına  mauvaise foi olaraq adlandırır.
Hər nə vaxt özümüzə hadisələrin qəti bir şəkildə reallaşacağını desək və digər variantlara gözlərimizi bağlasaq,o zaman qəflət içində olarıq. Öz-özümüzə bizə xas bir işimizin olması, bizə xas bir insanla həyatımızı paylaşmamız və ya bizə verilən yerdə evimizi qurmağımız lazım olduğunu inad etməyimiz qəflətdir. Sartr, qəfləti  “Varlıq və Heçlik” əsərində sanki azad fərd olmaqdan çox ilk və ya ən əhəmiyyətli xidmətçi kimi  özünü vəzifəsinə həsr etmiş bir ofisiantın simasında təsvir edir: “Hərəkətləri ardıcıl və davamlıdır, çox qəti və çox silsilədir. Müştərilərin yanına gələrkən addımları bir az çox tələsəndir. Müştərinin yanına gəlib yüngülcə əyilməsi belə çoxca həvəs doludur. Səsi və gözləri müştərinin sifarişini alarkən çox arzu doludur. ”
Sartr ofisantın qəflət içində olduğu qənaətindədir. Adam, (bəlkə Saint-German Cafe də Flore’de çalışan bir ofisiantı təsvir edən) özünü əslində bir caz pianisti  və ya  Şimal  Buzlu okeanda üzən bir  gəmidə balıqçı görə biləcək qədər azad  fərd deyil, güman ki özünü bir ofisiant kimi lazım olduğuna razı salmışdır. Eyni sabit, istəksiz hərəkətlərdən ibarət olan münasibət  uşağını məktəbdən çıxardan  istənilən bir işçidə və ya hər hansı bir valideyndə müşahidə edilə bilər. Bu kəslərin hamısı yəqin ki, belə hiss edirlər: Etməkdə olduğum şeyi etmək məcburiyyətindəyəm, başqa bir seçimim yoxdur, mən bu mövzuda azad deyiləm, etməkdə olduğum şeyi mənə etdirən mənim buradakı rolumdur.
Ekzistensialist  yanaşma birinin azadlığını anlamaq, qavramaq (Hər hansı bir şey etmək və ya olmaq üçün, hər hansı bir cəza və ya fədakarlıq lazım olmadan azad olduğumuzu göstərən) Amerikan xeyirxahlığı ilə qarşılaşdırılmamalıdır. Sartr bundan çox daha tutqun və kədərlidir. O yalnız normalda inandığımızdan daha çox variantımız olduğunu göstərmək istəyir. Hətta bəzi vəziyyətlərdə önə çıxan  variant intihar da ola bilər.
Dörd: Kapitalizmi dağıtmaqda azadıq
İnsanların özlərini azad bir şəkildə sınamağının önünü kəsən ən əhəmiyyətli faktor puldur. Bir çoxumuz, qarşımıza çıxan (ölkə xaricinə köçmək, həyat yoldaşımızdan ayrılmaq, yeni bir karyera sınamaq kimi)  variantları, “Pul üçün narahat olmasam, olardı,” deyərək geri çeviririk.
Pulun təsir gücü Sartrı siyasi mənada qəzəbləndirmişdi.  O, kapitalizmi, gerçəkdə heç də lazımlı olmayan şeylərə istək yaratmaq  üçün nəzərdə tutulan nəhəng bir maşın olaraq görür. Kapitalizm sayəsində hər gün  öz-özümüzə hər gün müəyyən bir vaxt ərzində işləmək məcburiyyətində olduğumuzu, xüsusi bir məhsul və ya xidməti pulla satın almaq məcburiyyətində olduğumuzu və işçilərə az maaş ödəməli olduğumuzu təlqin edirik. Lakin  bütün bu düşüncələr  azadlığımızı inkar edir və istədiyimiz kimi yaşama haqqımızı əlimizdən alır. Bu düşüncələri nə görə Sartr (SSRİ və Fransız Kommunist Partiyasını tənqid edən biri olmasına baxmayaraq) həyatı boyunca marksist olmuşdur.
Marksizmi  maddi məsələlərin, pulun və mülkiyyətin insanların həyatlarındakı rolunu azaldaraq, insanların öz azadlıqlarını kəşf etmələrini  təmin edən bir nəzəriyyə olaraq görmüşdür.
Bir çoxlarına görə bunlar utopiya kimi görünür və ardınca suallar verilir:

Azadlığımıza yenidən qovuşmaq üçün siyasi quruluşu dəyişdirə bilərikmi? Sərmayəyə qarşı olan mövqeyimiz necə dəyişdirilə bilər? Bir adam həftədə neçə saat işləməlidir? Televiziya verilişləri, insanların tətillərdə getdikləri yerlər və ya məktəb dərslikləri necə daha yaxşı edilə bilər? Beynimizi zəhərləyən, təbliğat içinə batmış media necə dəyişdirilə bilər?
Çox yazmış olmasına baxmayaraq (yetkin olduqdan sonra təxminən gündə 5 səhifə yazdığı təxmin edilir), Sartr sadəcə bu düşüncələr üzərində dayanmadı. O fürsətlərə gözümüzü açdı, ancaq bizlər üçün vəzifələrlə yüklənmək , azadlıqdan uzaq qalmaq hələ də aktualdır.
Nəticə
Sartr heç bir şeyin düşünüldüyü kimi olmaq məcburiyyətində olmadığına aid düşüncələri ilə insana ilham verir. O,  bir fərd, bir növ olaraq tamamlanmamış potensialımızın tamamilə fərqindədir. Bizə  ekzistensializmin axıcılığını qəbul etməyimizi , yeni vərdişlərə , yeni baxışlara sahiblənməyizi və yeni fikirlər irəli sürməyimizi  tələb edir Həyatın planlı bir mexanizmasının olmadığını və həyatın təbiətən mənasız olmasının  qəbulu, ənənənin və mövcud vəziyyətin ağırlığı ilə təzyiq altında hiss etdiyimiz zamanlarda bizim  rahat olmağımızı təmin edər. Sartr, xüsusilə gənclik çağında – valideynin və cəmiyyətin  bizi əzdiyi zaman, orta yaşın tutqun anlarında, bir şeyləri dəyişdirmək üçün hələ bir az vaxtımız olduğunu fərqinə vardığımız , amma çox da zamanımızın qalmadığını dərk etməyimizin bizim üçün olduqca faydalı olduğunu deyir.

 

Tərcümə : Məhəmməd Ağakişiyev

 

 

Mənbə: The Book of Life 

Leave a Reply

91 Comments on "Jan Pol Sartrın insan azadlığı haqqında düşüncələri"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
Aytac
Guest

Möhtəşəmsiz!

additional info
Guest

I just want to say I am new to blogging and site-building and really enjoyed this web-site. Probably I’m going to bookmark your site . You absolutely have perfect posts. Thank you for sharing with us your web-site.

Fashion
Guest

I like what you guys are up also. Such intelligent work and reporting! Keep up the superb works guys I’ve incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my site :).

John Deere Repair Manuals
Guest

I am impressed with this web site , rattling I am a big fan .

Metroclick+
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

News
Guest
My wife and i were really thankful that Edward managed to carry out his researching with the precious recommendations he came across using your site. It’s not at all simplistic to just continually be giving for free hints that many men and women may have been selling. And we also acknowledge we have you to appreciate because of that. All of the illustrations you have made, the straightforward site navigation, the relationships your site give support to promote – it’s many extraordinary, and it is facilitating our son in addition to our family feel that that idea is thrilling, and… Read more »
#Faytech NorTh America
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

EmEry EPS-
Guest

I merely need to notify you that I am new to writing and certainly loved your information. Very likely I am inclined to remember your blog post . You definitely have great article blog posts. Admire it for swapping with us the best website webpage

News
Guest

You can certainly see your skills within the work you write. The arena hopes for even more passionate writers like you who aren’t afraid to say how they believe. Always go after your heart. “Golf and sex are about the only things you can enjoy without being good at.” by Jimmy Demaret.

Tworzenie Stron WWW
Guest

I dugg some of you post as I cogitated they were extremely helpful invaluable

Pozycjonowanie Stron Gorzow
Guest

Merely a smiling visitor here to share the love (:, btw outstanding style and design .

News
Guest

I have recently started a blog, the information you offer on this site has helped me tremendously. Thanks for all of your time & work. “Her grandmother, as she gets older, is not fading but rather becoming more concentrated.” by Paulette Bates Alden.

John Deere Technical Manuals
Guest

nicotine can really make you an addict, stay away from cigarettes in the first place::

News
Guest

You are my intake , I own few web logs and occasionally run out from to brand.I conceive this website has got some rattling superb info for everyone. “In this world second thoughts, it seems, are best.” by Euripides.

News
Guest

Keep up the great piece of work, I read few posts on this internet site and I believe that your site is real interesting and holds sets of wonderful information.

Kindergeld 2018 Zmiany
Guest

Wow! This can be one particular of the most beneficial blogs We have ever arrive across on this subject. Actually Great. I’m also an expert in this topic so I can understand your hard work.

Fashion
Guest

Its great as your other content : D, thankyou for posting . “So, rather than appear foolish afterward, I renounce seeming clever now.” by William of Baskerville.

airline flights
Guest

You could certainly see your enthusiasm in the work you write. The arena hopes for more passionate writers such as you who aren’t afraid to mention how they believe. Always go after your heart.

News
Guest

you’re truly a just right webmaster. The web site loading speed is incredible. It sort of feels that you’re doing any distinctive trick. In addition, The contents are masterwork. you have performed a magnificent job in this subject!

OLX Maszyny Rolnicze Podkarpackie
Guest

I see something genuinely special in this site.

News
Guest

Nice blog here! Also your website loads up very fast! What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host? I wish my web site loaded up as quickly as yours lol

News
Guest

Only wanna state that this is very beneficial , Thanks for taking your time to write this.

News
Guest

Just wanna input that you have a very nice website , I love the style and design it really stands out.

Fashion
Guest

Wow! This can be one particular of the most useful blogs We’ve ever arrive across on this subject. Actually Wonderful. I am also an expert in this topic therefore I can understand your hard work.

http://blogcabinca.org
Guest

Nice blog here! Also your web site loads up very fast! What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host? I wish my web site loaded up as fast as yours lol

http://aoflibrary.net
Guest

You are a very smart person!

health and fitness
Guest

Thanks a lot for sharing this with all people you really realize what you’re talking about! Bookmarked. Kindly also discuss with my web site =). We can have a hyperlink change agreement among us!

Koszt Strony Internetowej
Guest

Hello, Neat post. There’s an issue along with your site in internet explorer, would test this… IE still is the market chief and a huge component to folks will pass over your excellent writing because of this problem.

Home Improvement
Guest

I think this web site holds some rattling superb information for everyone :D. “This is an age in which one cannot find common sense without a search warrant.” by George Will.

Home Improvement
Guest

I will right away grasp your rss feed as I can’t find your e-mail subscription link or e-newsletter service. Do you’ve any? Please permit me know so that I may just subscribe. Thanks.

Zäune Aus Polen
Guest

Just a smiling visitant here to share the love (:, btw outstanding design and style .

bike hire perth foreshore,
Guest

Many thanks for the data contained and also the photos, we were trying to find specific products today and also managed to find your blog, we are leaving these remarks to make certain that you keep composing even more information similar to this

zgrzewanie rur
Guest

Normally I don’t read article on blogs, but I would like to say that this write-up very compelled me to try and do so! Your writing taste has been amazed me. Thanks, very great post.

outlet shopping
Guest

I am now not certain where you’re getting your information, but great topic. I must spend some time studying more or figuring out more. Thanks for magnificent info I was searching for this information for my mission.

Home Improvement
Guest

Hi, Neat post. There’s a problem with your web site in internet explorer, would check this… IE still is the market leader and a good component to other people will miss your excellent writing because of this problem.

brandsfavor.com
Guest

You completed a number of nice points there. I did a search on the subject and found mainly persons will consent with your blog.

sklepy bhp gorzow
Guest

Utterly written articles, Really enjoyed looking at.

gshguide.com
Guest

Very nice post. I just stumbled upon your blog and wanted to say that I have truly enjoyed surfing around your blog posts. After all I will be subscribing to your rss feed and I hope you write again soon!

healthexpo2015.net
Guest

Its like you read my mind! You appear to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with some pics to drive the message home a little bit, but instead of that, this is magnificent blog. An excellent read. I will certainly be back.

News
Guest

I simply couldn’t leave your site before suggesting that I extremely enjoyed the standard information a person supply for your visitors? Is going to be again incessantly in order to check up on new posts.

BeautySalon
Guest

What i don’t realize is in truth how you’re now not actually a lot more well-appreciated than you may be right now. You’re so intelligent. You understand therefore considerably when it comes to this subject, made me for my part imagine it from a lot of varied angles. Its like men and women are not fascinated unless it¡¦s one thing to accomplish with Lady gaga! Your own stuffs outstanding. Always care for it up!

French Furniture
Guest

Hello there, I found your site by means of Google at the same time as looking for a comparable topic, your web site came up, it appears to be like great. I’ve bookmarked it in my google bookmarks.

SwimmingPools
Guest

Whats Going down i’m new to this, I stumbled upon this I have discovered It positively helpful and it has aided me out loads. I’m hoping to give a contribution & help other customers like its aided me. Good job.

Home Improvement
Guest

Thanks for the sensible critique. Me & my neighbor were just preparing to do a little research about this. We got a grab a book from our area library but I think I learned more from this post. I am very glad to see such wonderful info being shared freely out there.

NewHomes
Guest

Thank you for the sensible critique. Me & my neighbor were just preparing to do some research about this. We got a grab a book from our area library but I think I learned more from this post. I am very glad to see such excellent info being shared freely out there.

Home Improvement
Guest

Some genuinely great content on this website , thankyou for contribution.

FurnitureMarketplace
Guest

I would like to thank you for the efforts you’ve put in writing this site. I’m hoping the same high-grade blog post from you in the upcoming as well. In fact your creative writing skills has inspired me to get my own website now. Really the blogging is spreading its wings fast. Your write up is a good example of it.

HealthLaw
Guest

Wow, wonderful blog layout! How long have you been blogging for? you make blogging look easy. The overall look of your website is excellent, let alone the content!

Buty z Jeansu
Guest

I got what you intend, thanks for putting up.Woh I am glad to find this website through google. “Since the Exodus, freedom has always spoken with a Hebrew accent.” by Heinrich Heine.

Health
Guest

You have noted very interesting points ! ps decent internet site . “I just wish we knew a little less about his urethra and a little more about his arms sales to Iran.” by Andrew A. Rooney.