İqtisadiyyatın 10 Prinsipi – İnsanların qarşılıqlı təsiri

89

Əvvəli bu keçiddə – İqtisadiyyatın 10 prinsipi

İqtisadi nəzəriyyənin nəzərdən keçirdiyimiz ilk 4 prinsipi fərdin qərarları qəbul etməsinin əsasında durur. Lakin qəbul etdiyimiz bir çox qərarlar təkcə bizim deyil, başqa insanların da həyatına təsir göstərir.  Növbəti 3 prinsip insanların bir-birinə qarşılıqlı təsirinə aiddir.

Prinsip 5. Hər kəsin xeyrinə ticarət

Yəqin ki, yapon kompaniyalarının dünya bazarında ABŞ istehsalçılarının əsas rəqibi olması barədə məlumatları eşitmisiniz. Bəzi hallarda bu, həqiqətən də belədir, axı ABŞ və Yaponiya firmaları çoxlu eyni tipli əmtəələr istehsal edirlər. Ford və Toyota avtomobil bazarında alıcılara görə mübarizə edir,  Compaq və Toshiba isə fərdi kompüterlər bazarında rəqabət aparır.
Lakin ölkələr arasındakı rəqabət çox mürəkkəb bir hadisədir. ABŞ və Yaponiya arasında ticarət bir tərəfin mütləq qalib gələcəyi, digərinin isə labüd olaraq məğlub olacağı idman yarışı deyil. Tamamilə əksinə olaraq, bu,  hər iki tərəfin xeyrinədir.
Bunun niyə belə olduğunu başa düşmək üçün ticarətin ailənizə necə təsir etdiyini nəzərdən keçirək. Bacınız və yaxud qardaşınız iş axtardıqda. onlar digər ailələrin üzvləri ilə rəqabət aparırlar. Ailələr müxtəlif əmtəələr satın aldıqda. öz aralarında rəqabət aparırlar. ona görə ki. hər ailə məhsulu ən aşağı qiymətə almağa cəhd göstərir.

Əgər ailəniz özünü «cəmiyyətin digər özəklərindən» təcrid etməyə cəhd göstərirsə,  bu zaman o, nə qazanacaq? Siz atanızın taxıl əkib, əkinçiliklə məşğul olmasına, ananızın yemək hazırlamasına, bacınızın bütün ailə üçün geyim tikməsinə, özünüzə isə alətlərin hazırlanmasının həvalə olunmasına, bütün ailənizin isə birlikdə evin tikintisində iştirak etməsinə necə baxırsınız? Aydındır ki, məhsul və xidmətlərin digərləri ilə mübadilə olunması baxımından sizin ailəniz qazanmış olur. Əmtəələrin mübadiləsi hər bir insana onun daha yaxşı bacardığı işdə – istər fermer təsərrüfatının idarə olunması, istərsə də dərzilik, yaxud ev inşaatında ixtisaslaşmaga imkan yaradır. Ticarət prosesində iştirak etməklə fərd daha ucuz qiymətlərlə daha çox sayda əmtəə və xidmətləri almaq imkanı əldə edir.

Ailələr kimi ölkələr də bir– biri ilə ticarət etmək imkanından udurlar. Ticarət onlara daha bacarıqlı olduqları sahələrdə ixtisaslaşmağa və mübadilə nəticəsində daha çox əmtəə və xidmətlər əldə etməyə imkan verir. Yaponlar, fransızlar və braziliyalılar dünya iqtisadiyyatında ABŞ–ın həm rəqibləri. həm də əməkdaşlarıdırlar.

Prinsip 6. Adətən bazar – iqtisadi fəaliyyətin təşkilinin əlverişli üsuludur

SSRİ və Şərqi Avropada kommunizmin süqutu bəlkə də son yarım əsr ərzində dünyada baş verən ən əhəmiyyətli dəyişiklikdir. Kommunist ölkələrində dövlət iqtisadi fəaliyyəti idarə edən, hansı əmtəə və xidmətləri istehsal etmək, hansı miqdarda və bu işlə kimin məşğul olacağı barədə qərarlar qəbul edən planlaşdırma mərkəzi kimi çıxış edırdi. Mərkəzləşdirilmiş
planlaşdırma yalnız dövlətin iqtisadi fəaliyyətinin bütövlükdə ölkənin çiçəklənməsini təmin edəcək səviyyədə olması haqda nəzəriyyəyə əsaslanırdı. Burada əsasən dövlətin iqtisadi maraqları daha üstün idi.

Bu gün iqtisadiyyatları mərkəzləşmənin yüksək həddi ilə fərqlənən bir çox ölkələr bu sistemdən imtina etmişlər və bazar təsərrüfatının əsaslarını yaratmağa çalışırlar. Bazar iqtisadiyyatında  planlaşdırma mərkəzinin qərarları milyonlarla firma və təsərrüfatlarının  qərarları ilə əvəz olunur. Kampaniyalar kimi işə götürmək və nəyi istehsal etmək barədə qərarları yalnız özləri qəbul edirlər. Ev təsərrüfatları öz üzvlərinin hansı firmalarda işləməsi və onların gəlirlərindən necə istifadə etmək barədə qərarları  qəbul edirlər. Firma və ev təsərrüfatları  bazarında qarşılıqlı əlaqəli qərarların qəbul olunmasınşn əsasında qiymətlər haqda informasiya və şəxsi maraq durur.
İlk baxışdan bazar iqtisadiyyatımn müvəffəqiyyətləri təəccüb doğurur. Bəzən elə görünə bilər ki, şəxsi maraqları olan milyonlarla ev təsərrüfatları və firmalar tərəfindən qərarların qeyri–mərkəzləşdirilmiş surətdə qəbul olunması mütləq hərc–mərcliyə gətirib çıxaracaqdır. Lakin əslində, bazar iqtisadiyyatının iqtisadi fəaliyyəti səmərəli təşkil etməsi və bunun da iqtisadi çiçəklənməyə gətirib çıxarması üzə çıxdı.

1776–cı ildə məşhur şotlandiyalı Adam Smit «Xalqların sərvəti» kitabında iqtisadi nəzəriyyənin məşhur müddəasını ifadə etmişdir: ev təsərrüfatları və firmalar bazarda qarşılıqlı əlaqədə olaraq sanki «görünməz əl» vasitəsilə idarə olunurlar və bu əl onları arzuolunan bazar nəticələrinə gətirir . Kitabın məqsədlərindən biri də bazarın «görünməz əl» sehrli mexanizmini hissələrə ayırmaqdan ibarət idi.  Qiymət həm əmtəələrin cəmiyyət üçün dəyərini, həm də onların istehsalına çəkilən ictimai xərcləri əks etdirir. Beləliklə,ev təsərrüfatları və firmalar alış və satış barədə qərarlar qəbul etdikdə, ilk növbədə. qiymətlərə istiqamətlənirlər, onlar özləri də bilmədən öz fəaliyyətlərinin sosial fayda və məsrəflərini qiymətləndirirlər. Sonda alınan nəticə bir çox hallarda bütövlükdə cəmiyyətə maksimal fayda gətirmiş olur.

Digər mühüm nəticə aşağıdakından ibarətdir: qiymətlərin tələb və təklifin səviyyəsinə təbii uyğunlaşmasına təsir etməyə cəhd göstərdiyi hallarda dövlət iqtisadiyyatın əsasını təşkil edən milyonlarla ev təsərrüfatları və firmaların qarşılıqlı əlaqəsinin koordinasiyasına mane törətmiş olur. Dövlətin qiymətlərə nəzarət etməsi daha çox zərər gətirir. Yuxarıda göstərilənlərin hamısı kommunizmin süqutunun iqtisadi səbəblərini izah edir. Kommunist ölkələrdə qiymətlər bazarla müəyyən edilmir, mərkəzi plan orqanı tərəfindən diqtə edilirdilər. Sonuncu isə azad bazar qiymətlərini özündə əks etdirmək və təhlil etmək imkanına malik deyildi. Mərkəzləşdirilmiş planlaşdırma ona görə süquta uğradı ki, hökümət iqtisadiyyatı “görünməz əl” siz idarə etməyə çalışırdı.

Prinsip 7. Bəzən dövlət bazara müsbət təsir etmək imkanına malik olur

Adətən, bazar iqtisadi fəaliyyətin təşkilini çox səmərəli koordinasiya edir, lakin bu qaydadan bəzi mühüm kənaraçıxmalar mövcuddur. Dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsi iki səbəbdən məqsədyönlüdür: bu səmərəliliyin və bərabərliyin təmin olunmasına yönəldilirsə, yəni dövlət proqramlarının əsas məqsədi ya «iqtisadi piroqunhəcminin artırılmasından, ya da onun bölüşdürülməsi üsulunun dəyişdirilməsindən ibarət olursa. “Görünməz əl” adətən, bazarı resursların daha səmərəli bölgüsünə gətirib çıxarır. Lakin bəzən müxtəlif səbəblərə görə “görünməz əl” işləmir. Bazarın öz–özünə resursları səmərəli bölüşdürmək iqtidarında olmaması vəziyyətini təsvir edərkən iqtisadçılar «bazarın müvəffəqiyyətsizllyi (iflas)» terminindən istifadə edirlər. Bazarın müvəffəqiyyətsizliyi hallarından biri də xarici effektlərdir.

Xarici effektlər (ekstremal hallar) adı altında bir insanın fəaliyyətinin digərlərinin rifahına təsiri başa düşülür, Xarici məsrəflərə klassik misal ətraf mühitin çirklənməsidir. Əgər kimya zavodu atmosferə buraxılan zəhərli maddələrin təmizlənməsi üzrə xərcləri öz üzərinə götürməkdən imtina etsə o, ətraf mühitə böyük ziyan vurmuş olacaqdır. Bu halda dövlət ekoloji sahədə münasibətləri tənzimləyən qanunvericiliyin köməyilə cəmiyyətin iqtisadi rifahını yaxşılaşdırmaq imkanına malikdir. Xarici faydaya klassik misal biliklərin yaradılmasıdır. Alim mühüm bir kəşf etdiyi zaman bütün insanların istifadə edə biləcəyi mühüm resurs yaradır. Bu halda dövlət elmin maliyyələşdirilməsi vasitəsilə cəmiyyətin iqtisadi rifahının yaxşılaşdırılması imkanını əldə edir.

Redaktə etdi: Ziya Mehdiyev

Mənbə : Qreqori Menkyu – Ekonomiksin Prinsipləri – (ABŞ, 2001) səh. 29-34

Leave a Reply

89 Comments on "İqtisadiyyatın 10 Prinsipi – İnsanların qarşılıqlı təsiri"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
hop over to this website
Guest

I simply want to say I am all new to blogging and site-building and really liked you’re web site. Almost certainly I’m likely to bookmark your blog . You really have fabulous well written articles. Bless you for sharing with us your blog site.

:Faytech North America
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

metroclicK#
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

Fashion
Guest

Very nice style and superb subject material , nothing at all else we need : D.

~Emery EPS
Guest

I merely intend to reveal to you that I am new to writing and incredibly cherished your site. Very likely I am likely to bookmark your blog post . You undoubtedly have great article materials. Be Grateful For it for giving out with us your main url document

News
Guest

I have recently started a blog, the info you provide on this website has helped me tremendously. Thanks for all of your time & work. “Patriotism is often an arbitrary veneration of real estate above principles.” by George Jean Nathan.

News
Guest

I haven’t checked in here for a while since I thought it was getting boring, but the last few posts are great quality so I guess I will add you back to my everyday bloglist. You deserve it my friend 🙂

Pozycjonowanie Stron Internetowych Wroclaw
Guest

Hi, Neat post. There is a problem together with your web site in web explorer, may check this… IE nonetheless is the marketplace leader and a huge component of other people will miss your excellent writing because of this problem.

Pozycjonowanie Stron Internetowych Warszawa
Guest

But a smiling visitant here to share the love (:, btw great layout.

Pozycjonowanie Stron
Guest

I got what you intend, regards for putting up.Woh I am lucky to find this website through google. “You must pray that the way be long, full of adventures and experiences.” by Constantine Peter Cavafy.

Tworzenie Stron Internetowych Gorzow
Guest

Thanks for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do some research about this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more from this post. I am very glad to see such great info being shared freely out there.

News
Guest

I think this is among the most vital information for me. And i’m glad reading your article. But want to remark on some general things, The web site style is ideal, the articles is really great : D. Good job, cheers

News
Guest

Really wonderful information can be found on blog . “Wealth may be an ancient thing, for it means power, it means leisure, it means liberty.” by James Russell Lowell.

News
Guest

I think this is one of the most vital info for me. And i am glad reading your article. But want to remark on some general things, The site style is great, the articles is really excellent : D. Good job, cheers

Fashion
Guest

you are in reality a good webmaster. The web site loading pace is incredible. It kind of feels that you are doing any distinctive trick. In addition, The contents are masterpiece. you have done a great process on this matter!

Zwrot Podatku z Zagranicy Rzeszow
Guest

I’ll immediately snatch your rss as I can’t find your email subscription link or newsletter service. Do you’ve any? Kindly let me understand in order that I could subscribe. Thanks.

best online shopping
Guest

Thanks a bunch for sharing this with all of us you really know what you’re talking about! Bookmarked. Kindly additionally consult with my website =). We will have a link change contract between us!

contractions
Guest

Pretty section of content. I just stumbled upon your weblog and in accession capital to assert that I acquire actually enjoyed account your blog posts. Any way I will be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently fast.

News
Guest

I do believe all the ideas you have introduced for your post. They are very convincing and can definitely work. Still, the posts are very brief for newbies. Could you please prolong them a bit from next time? Thanks for the post.

John Deere Repair Manuals
Guest

I don’t normally check out these kinds of sites (I’m a pretty shy person) – but even though I was a bit shocked as I was reading, I was definitely a bit excited as well. Thanks for giving me a big smile for the day

News
Guest

I like this post, enjoyed this one appreciate it for posting .

Maszyny Rolnicze Firmy
Guest

You have brought up a very great points , regards for the post.

News
Guest

Thank you for sharing superb informations. Your web site is so cool. I am impressed by the details that you’ve on this web site. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this web page, will come back for more articles. You, my pal, ROCK! I found simply the information I already searched everywhere and just couldn’t come across. What an ideal site.

http://aoflibrary.net
Guest

Wow! Thank you! I constantly needed to write on my site something like that. Can I include a part of your post to my blog?

5aswiss.com
Guest

I keep listening to the newscast speak about receiving free online grant applications so I have been looking around for the best site to get one. Could you advise me please, where could i acquire some?

News
Guest

Hey very cool site!! Man .. Beautiful .. Wonderful .. I’ll bookmark your site and take the feeds also…I’m glad to search out numerous helpful information here within the submit, we need work out more strategies in this regard, thank you for sharing.

mental health
Guest

whoah this weblog is magnificent i love studying your articles. Keep up the great paintings! You already know, a lot of persons are searching around for this info, you can help them greatly.

Home Improvement
Guest

Some genuinely nice and utilitarian info on this site, likewise I conceive the pattern has got wonderful features.

Pozycjonowanie Strony Wordpress
Guest

Hello, you used to write great, but the last several posts have been kinda boring… I miss your tremendous writings. Past few posts are just a little out of track! come on!

Home Improvement
Guest

Fantastic beat ! I wish to apprentice while you amend your site, how could i subscribe for a blog site? The account helped me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast provided bright clear idea

Gartentore Aus Polen
Guest

You are my breathing in, I own few web logs and very sporadically run out from to post .

shop homes
Guest
My spouse and i were so fortunate Albert could conclude his investigation through your ideas he made when using the web site. It is now and again perplexing to simply always be giving for free thoughts that the rest might have been selling. Therefore we discover we now have you to be grateful to for that. Most of the illustrations you have made, the easy blog menu, the friendships you can help to instill – it’s got all overwhelming, and it’s helping our son and the family imagine that that article is interesting, and that is truly mandatory. Thanks for… Read more »
chanelpascher.com
Guest

I¡¦ll right away grab your rss as I can’t to find your e-mail subscription hyperlink or e-newsletter service. Do you have any? Kindly allow me recognize in order that I could subscribe. Thanks.

zgrzewanie rur pp
Guest

Hello my loved one! I want to say that this article is amazing, nice written and come with almost all important infos. I’d like to see extra posts like this.

Home Improvement
Guest

Regards for helping out, good info .

gshguide.com
Guest

Its like you read my mind! You appear to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with some pics to drive the message home a bit, but other than that, this is magnificent blog. An excellent read. I’ll certainly be back.

www.crammonduk.com
Guest

I¡¦ve recently started a web site, the info you offer on this web site has helped me greatly. Thanks for all of your time & work.

News
Guest

I’m also writing to let you be aware of what a brilliant experience my cousin’s child went through reading the blog. She even learned a good number of pieces, with the inclusion of what it’s like to have an amazing teaching spirit to make folks without hassle learn a number of impossible subject areas. You undoubtedly did more than our desires. Thanks for distributing such good, dependable, informative not to mention unique thoughts on your topic to Tanya.

artykuly bhp
Guest

I haven’t checked in here for some time as I thought it was getting boring, but the last several posts are great quality so I guess I’ll add you back to my daily bloglist. You deserve it my friend 🙂

RecreationTherapy
Guest

Useful information. Fortunate me I discovered your website accidentally, and I’m surprised why this coincidence didn’t took place earlier! I bookmarked it.

FashionMerchandising
Guest

Thanks , I’ve just been looking for information about this subject for a long time and yours is the greatest I’ve found out so far. However, what concerning the bottom line? Are you positive in regards to the supply?

Home Improvement
Guest

naturally like your web-site but you have to check the spelling on quite a few of your posts. Several of them are rife with spelling issues and I in finding it very bothersome to inform the truth however I will definitely come again again.

Home Improvement
Guest

Its like you read my mind! You appear to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with some pics to drive the message home a bit, but other than that, this is magnificent blog. A fantastic read. I will definitely be back.

HealthTips
Guest

Hi there, I found your site by means of Google even as looking for a related topic, your website got here up, it appears good. I’ve bookmarked it in my google bookmarks.

CommercialMarketing
Guest

I enjoy you because of all of the labor on this web page. Kim delights in managing research and it’s really easy to see why. My spouse and i notice all concerning the compelling means you provide informative techniques on the web site and in addition improve response from the others on this area so my princess has been being taught a great deal. Enjoy the rest of the new year. Your carrying out a superb job.

Kozaki Lanqier 39a801
Guest

Simply wanna remark that you have a very nice website , I the design and style it actually stands out.

Health
Guest

I really appreciate this post. I have been looking everywhere for this! Thank goodness I found it on Bing. You have made my day! Thx again!

BusinessPartnership
Guest

I truly appreciate this post. I have been looking all over for this! Thank goodness I found it on Bing. You have made my day! Thank you again

LawBooks
Guest

Hello, Neat post. There is an issue along with your site in web explorer, could test this¡K IE nonetheless is the market chief and a big section of people will leave out your fantastic writing because of this problem.

CruiseAgency
Guest

Great article and straight to the point. I am not sure if this is actually the best place to ask but do you people have any thoughts on where to get some professional writers? Thx 🙂