İqtisadiyyatın 10 Prinsipi – İnsanların qarşılıqlı təsiri

89

Əvvəli bu keçiddə – İqtisadiyyatın 10 prinsipi

İqtisadi nəzəriyyənin nəzərdən keçirdiyimiz ilk 4 prinsipi fərdin qərarları qəbul etməsinin əsasında durur. Lakin qəbul etdiyimiz bir çox qərarlar təkcə bizim deyil, başqa insanların da həyatına təsir göstərir.  Növbəti 3 prinsip insanların bir-birinə qarşılıqlı təsirinə aiddir.

Prinsip 5. Hər kəsin xeyrinə ticarət

Yəqin ki, yapon kompaniyalarının dünya bazarında ABŞ istehsalçılarının əsas rəqibi olması barədə məlumatları eşitmisiniz. Bəzi hallarda bu, həqiqətən də belədir, axı ABŞ və Yaponiya firmaları çoxlu eyni tipli əmtəələr istehsal edirlər. Ford və Toyota avtomobil bazarında alıcılara görə mübarizə edir,  Compaq və Toshiba isə fərdi kompüterlər bazarında rəqabət aparır.
Lakin ölkələr arasındakı rəqabət çox mürəkkəb bir hadisədir. ABŞ və Yaponiya arasında ticarət bir tərəfin mütləq qalib gələcəyi, digərinin isə labüd olaraq məğlub olacağı idman yarışı deyil. Tamamilə əksinə olaraq, bu,  hər iki tərəfin xeyrinədir.
Bunun niyə belə olduğunu başa düşmək üçün ticarətin ailənizə necə təsir etdiyini nəzərdən keçirək. Bacınız və yaxud qardaşınız iş axtardıqda. onlar digər ailələrin üzvləri ilə rəqabət aparırlar. Ailələr müxtəlif əmtəələr satın aldıqda. öz aralarında rəqabət aparırlar. ona görə ki. hər ailə məhsulu ən aşağı qiymətə almağa cəhd göstərir.

Əgər ailəniz özünü «cəmiyyətin digər özəklərindən» təcrid etməyə cəhd göstərirsə,  bu zaman o, nə qazanacaq? Siz atanızın taxıl əkib, əkinçiliklə məşğul olmasına, ananızın yemək hazırlamasına, bacınızın bütün ailə üçün geyim tikməsinə, özünüzə isə alətlərin hazırlanmasının həvalə olunmasına, bütün ailənizin isə birlikdə evin tikintisində iştirak etməsinə necə baxırsınız? Aydındır ki, məhsul və xidmətlərin digərləri ilə mübadilə olunması baxımından sizin ailəniz qazanmış olur. Əmtəələrin mübadiləsi hər bir insana onun daha yaxşı bacardığı işdə – istər fermer təsərrüfatının idarə olunması, istərsə də dərzilik, yaxud ev inşaatında ixtisaslaşmaga imkan yaradır. Ticarət prosesində iştirak etməklə fərd daha ucuz qiymətlərlə daha çox sayda əmtəə və xidmətləri almaq imkanı əldə edir.

Ailələr kimi ölkələr də bir– biri ilə ticarət etmək imkanından udurlar. Ticarət onlara daha bacarıqlı olduqları sahələrdə ixtisaslaşmağa və mübadilə nəticəsində daha çox əmtəə və xidmətlər əldə etməyə imkan verir. Yaponlar, fransızlar və braziliyalılar dünya iqtisadiyyatında ABŞ–ın həm rəqibləri. həm də əməkdaşlarıdırlar.

Prinsip 6. Adətən bazar – iqtisadi fəaliyyətin təşkilinin əlverişli üsuludur

SSRİ və Şərqi Avropada kommunizmin süqutu bəlkə də son yarım əsr ərzində dünyada baş verən ən əhəmiyyətli dəyişiklikdir. Kommunist ölkələrində dövlət iqtisadi fəaliyyəti idarə edən, hansı əmtəə və xidmətləri istehsal etmək, hansı miqdarda və bu işlə kimin məşğul olacağı barədə qərarlar qəbul edən planlaşdırma mərkəzi kimi çıxış edırdi. Mərkəzləşdirilmiş
planlaşdırma yalnız dövlətin iqtisadi fəaliyyətinin bütövlükdə ölkənin çiçəklənməsini təmin edəcək səviyyədə olması haqda nəzəriyyəyə əsaslanırdı. Burada əsasən dövlətin iqtisadi maraqları daha üstün idi.

Bu gün iqtisadiyyatları mərkəzləşmənin yüksək həddi ilə fərqlənən bir çox ölkələr bu sistemdən imtina etmişlər və bazar təsərrüfatının əsaslarını yaratmağa çalışırlar. Bazar iqtisadiyyatında  planlaşdırma mərkəzinin qərarları milyonlarla firma və təsərrüfatlarının  qərarları ilə əvəz olunur. Kampaniyalar kimi işə götürmək və nəyi istehsal etmək barədə qərarları yalnız özləri qəbul edirlər. Ev təsərrüfatları öz üzvlərinin hansı firmalarda işləməsi və onların gəlirlərindən necə istifadə etmək barədə qərarları  qəbul edirlər. Firma və ev təsərrüfatları  bazarında qarşılıqlı əlaqəli qərarların qəbul olunmasınşn əsasında qiymətlər haqda informasiya və şəxsi maraq durur.
İlk baxışdan bazar iqtisadiyyatımn müvəffəqiyyətləri təəccüb doğurur. Bəzən elə görünə bilər ki, şəxsi maraqları olan milyonlarla ev təsərrüfatları və firmalar tərəfindən qərarların qeyri–mərkəzləşdirilmiş surətdə qəbul olunması mütləq hərc–mərcliyə gətirib çıxaracaqdır. Lakin əslində, bazar iqtisadiyyatının iqtisadi fəaliyyəti səmərəli təşkil etməsi və bunun da iqtisadi çiçəklənməyə gətirib çıxarması üzə çıxdı.

1776–cı ildə məşhur şotlandiyalı Adam Smit «Xalqların sərvəti» kitabında iqtisadi nəzəriyyənin məşhur müddəasını ifadə etmişdir: ev təsərrüfatları və firmalar bazarda qarşılıqlı əlaqədə olaraq sanki «görünməz əl» vasitəsilə idarə olunurlar və bu əl onları arzuolunan bazar nəticələrinə gətirir . Kitabın məqsədlərindən biri də bazarın «görünməz əl» sehrli mexanizmini hissələrə ayırmaqdan ibarət idi.  Qiymət həm əmtəələrin cəmiyyət üçün dəyərini, həm də onların istehsalına çəkilən ictimai xərcləri əks etdirir. Beləliklə,ev təsərrüfatları və firmalar alış və satış barədə qərarlar qəbul etdikdə, ilk növbədə. qiymətlərə istiqamətlənirlər, onlar özləri də bilmədən öz fəaliyyətlərinin sosial fayda və məsrəflərini qiymətləndirirlər. Sonda alınan nəticə bir çox hallarda bütövlükdə cəmiyyətə maksimal fayda gətirmiş olur.

Digər mühüm nəticə aşağıdakından ibarətdir: qiymətlərin tələb və təklifin səviyyəsinə təbii uyğunlaşmasına təsir etməyə cəhd göstərdiyi hallarda dövlət iqtisadiyyatın əsasını təşkil edən milyonlarla ev təsərrüfatları və firmaların qarşılıqlı əlaqəsinin koordinasiyasına mane törətmiş olur. Dövlətin qiymətlərə nəzarət etməsi daha çox zərər gətirir. Yuxarıda göstərilənlərin hamısı kommunizmin süqutunun iqtisadi səbəblərini izah edir. Kommunist ölkələrdə qiymətlər bazarla müəyyən edilmir, mərkəzi plan orqanı tərəfindən diqtə edilirdilər. Sonuncu isə azad bazar qiymətlərini özündə əks etdirmək və təhlil etmək imkanına malik deyildi. Mərkəzləşdirilmiş planlaşdırma ona görə süquta uğradı ki, hökümət iqtisadiyyatı “görünməz əl” siz idarə etməyə çalışırdı.

Prinsip 7. Bəzən dövlət bazara müsbət təsir etmək imkanına malik olur

Adətən, bazar iqtisadi fəaliyyətin təşkilini çox səmərəli koordinasiya edir, lakin bu qaydadan bəzi mühüm kənaraçıxmalar mövcuddur. Dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsi iki səbəbdən məqsədyönlüdür: bu səmərəliliyin və bərabərliyin təmin olunmasına yönəldilirsə, yəni dövlət proqramlarının əsas məqsədi ya «iqtisadi piroqunhəcminin artırılmasından, ya da onun bölüşdürülməsi üsulunun dəyişdirilməsindən ibarət olursa. “Görünməz əl” adətən, bazarı resursların daha səmərəli bölgüsünə gətirib çıxarır. Lakin bəzən müxtəlif səbəblərə görə “görünməz əl” işləmir. Bazarın öz–özünə resursları səmərəli bölüşdürmək iqtidarında olmaması vəziyyətini təsvir edərkən iqtisadçılar «bazarın müvəffəqiyyətsizllyi (iflas)» terminindən istifadə edirlər. Bazarın müvəffəqiyyətsizliyi hallarından biri də xarici effektlərdir.

Xarici effektlər (ekstremal hallar) adı altında bir insanın fəaliyyətinin digərlərinin rifahına təsiri başa düşülür, Xarici məsrəflərə klassik misal ətraf mühitin çirklənməsidir. Əgər kimya zavodu atmosferə buraxılan zəhərli maddələrin təmizlənməsi üzrə xərcləri öz üzərinə götürməkdən imtina etsə o, ətraf mühitə böyük ziyan vurmuş olacaqdır. Bu halda dövlət ekoloji sahədə münasibətləri tənzimləyən qanunvericiliyin köməyilə cəmiyyətin iqtisadi rifahını yaxşılaşdırmaq imkanına malikdir. Xarici faydaya klassik misal biliklərin yaradılmasıdır. Alim mühüm bir kəşf etdiyi zaman bütün insanların istifadə edə biləcəyi mühüm resurs yaradır. Bu halda dövlət elmin maliyyələşdirilməsi vasitəsilə cəmiyyətin iqtisadi rifahının yaxşılaşdırılması imkanını əldə edir.

Redaktə etdi: Ziya Mehdiyev

Mənbə : Qreqori Menkyu – Ekonomiksin Prinsipləri – (ABŞ, 2001) səh. 29-34

89 ŞƏRH

  1. I simply want to say I am all new to blogging and site-building and really liked you’re web site. Almost certainly I’m likely to bookmark your blog . You really have fabulous well written articles. Bless you for sharing with us your blog site.

  2. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  3. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  4. I merely intend to reveal to you that I am new to writing and incredibly cherished your site. Very likely I am likely to bookmark your blog post . You undoubtedly have great article materials. Be Grateful For it for giving out with us your main url document

  5. I have recently started a blog, the info you provide on this website has helped me tremendously. Thanks for all of your time & work. “Patriotism is often an arbitrary veneration of real estate above principles.” by George Jean Nathan.

  6. I haven’t checked in here for a while since I thought it was getting boring, but the last few posts are great quality so I guess I will add you back to my everyday bloglist. You deserve it my friend 🙂

  7. I think this is among the most vital information for me. And i’m glad reading your article. But want to remark on some general things, The web site style is ideal, the articles is really great : D. Good job, cheers

  8. Really wonderful information can be found on blog . “Wealth may be an ancient thing, for it means power, it means leisure, it means liberty.” by James Russell Lowell.

  9. I think this is one of the most vital info for me. And i am glad reading your article. But want to remark on some general things, The site style is great, the articles is really excellent : D. Good job, cheers

  10. you are in reality a good webmaster. The web site loading pace is incredible. It kind of feels that you are doing any distinctive trick. In addition, The contents are masterpiece. you have done a great process on this matter!

  11. Pretty section of content. I just stumbled upon your weblog and in accession capital to assert that I acquire actually enjoyed account your blog posts. Any way I will be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently fast.

  12. I do believe all the ideas you have introduced for your post. They are very convincing and can definitely work. Still, the posts are very brief for newbies. Could you please prolong them a bit from next time? Thanks for the post.

  13. Thank you for sharing superb informations. Your web site is so cool. I am impressed by the details that you’ve on this web site. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this web page, will come back for more articles. You, my pal, ROCK! I found simply the information I already searched everywhere and just couldn’t come across. What an ideal site.

  14. I keep listening to the newscast speak about receiving free online grant applications so I have been looking around for the best site to get one. Could you advise me please, where could i acquire some?

  15. Hey very cool site!! Man .. Beautiful .. Wonderful .. I’ll bookmark your site and take the feeds also…I’m glad to search out numerous helpful information here within the submit, we need work out more strategies in this regard, thank you for sharing.

  16. whoah this weblog is magnificent i love studying your articles. Keep up the great paintings! You already know, a lot of persons are searching around for this info, you can help them greatly.

  17. Fantastic beat ! I wish to apprentice while you amend your site, how could i subscribe for a blog site? The account helped me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast provided bright clear idea

  18. My spouse and i were so fortunate Albert could conclude his investigation through your ideas he made when using the web site. It is now and again perplexing to simply always be giving for free thoughts that the rest might have been selling. Therefore we discover we now have you to be grateful to for that. Most of the illustrations you have made, the easy blog menu, the friendships you can help to instill – it’s got all overwhelming, and it’s helping our son and the family imagine that that article is interesting, and that is truly mandatory. Thanks for the whole lot!

  19. I¡¦ll right away grab your rss as I can’t to find your e-mail subscription hyperlink or e-newsletter service. Do you have any? Kindly allow me recognize in order that I could subscribe. Thanks.

  20. Its like you read my mind! You appear to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with some pics to drive the message home a bit, but other than that, this is magnificent blog. An excellent read. I’ll certainly be back.

  21. I’m also writing to let you be aware of what a brilliant experience my cousin’s child went through reading the blog. She even learned a good number of pieces, with the inclusion of what it’s like to have an amazing teaching spirit to make folks without hassle learn a number of impossible subject areas. You undoubtedly did more than our desires. Thanks for distributing such good, dependable, informative not to mention unique thoughts on your topic to Tanya.

  22. I haven’t checked in here for some time as I thought it was getting boring, but the last several posts are great quality so I guess I’ll add you back to my daily bloglist. You deserve it my friend 🙂

  23. Thanks , I’ve just been looking for information about this subject for a long time and yours is the greatest I’ve found out so far. However, what concerning the bottom line? Are you positive in regards to the supply?

  24. naturally like your web-site but you have to check the spelling on quite a few of your posts. Several of them are rife with spelling issues and I in finding it very bothersome to inform the truth however I will definitely come again again.

  25. Its like you read my mind! You appear to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with some pics to drive the message home a bit, but other than that, this is magnificent blog. A fantastic read. I will definitely be back.

  26. Hi there, I found your site by means of Google even as looking for a related topic, your website got here up, it appears good. I’ve bookmarked it in my google bookmarks.

  27. I enjoy you because of all of the labor on this web page. Kim delights in managing research and it’s really easy to see why. My spouse and i notice all concerning the compelling means you provide informative techniques on the web site and in addition improve response from the others on this area so my princess has been being taught a great deal. Enjoy the rest of the new year. Your carrying out a superb job.

  28. Hello, Neat post. There is an issue along with your site in web explorer, could test this¡K IE nonetheless is the market chief and a big section of people will leave out your fantastic writing because of this problem.

  29. Great article and straight to the point. I am not sure if this is actually the best place to ask but do you people have any thoughts on where to get some professional writers? Thx 🙂

  30. But wanna comment on few general things, The website layout is perfect, the content is real excellent. “Believe those who are seeking the truth. Doubt those who find it.” by Andre Gide.

  31. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  32. Hello here, just turned out to be aware of your blog page through Yahoo and bing, and have found that it is truly interesting. I’ll be grateful for if you maintain this approach.

  33. Hi, Neat post. There’s a problem with your site in web explorer, could test this… IE nonetheless is the marketplace chief and a good element of other people will pass over your wonderful writing due to this problem.

  34. I just need to notify you that I am new to online blogging and genuinely adored your information. Quite possibly I am most likely to remember your blog post . You definitely have excellent article content. Get Pleasure From it for giving out with us your own web document

  35. I am extremely impressed with your writing skills and also with the layout on your weblog. Is this a paid theme or did you customize it yourself? Either way keep up the nice quality writing, it’s rare to see a great blog like this one nowadays..

  36. Great ¡V I should certainly pronounce, impressed with your web site. I had no trouble navigating through all tabs and related info ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or anything, site theme . a tones way for your customer to communicate. Nice task..

  37. Hello, you used to write great, but the last few posts have been kinda boring… I miss your super writings. Past few posts are just a little out of track! come on!

  38. I’m not sure where you’re getting your info, but good topic. I needs to spend some time learning much more or understanding more. Thanks for fantastic information I was looking for this information for my mission.

  39. My spouse and i ended up being thankful that Peter managed to deal with his preliminary research because of the ideas he had out of your weblog. It is now and again perplexing to simply always be releasing techniques which often other folks could have been making money from. And now we fully grasp we have got the writer to give thanks to because of that. The entire explanations you have made, the straightforward blog navigation, the relationships you help instill – it’s everything astonishing, and it’s really aiding our son in addition to our family consider that the content is excellent, which is certainly exceedingly fundamental. Thanks for the whole thing!

  40. I’m also commenting to let you be aware of what a excellent encounter our princess experienced studying your blog. She discovered numerous details, not to mention how it is like to have an amazing giving nature to make other people easily learn about specified grueling subject matter. You undoubtedly exceeded my expectations. Thank you for rendering these interesting, trusted, informative not to mention cool tips on the topic to Evelyn.

  41. I’ve been browsing online more than 3 hours today, yet I never found any interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me. In my opinion, if all webmasters and bloggers made good content as you did, the web will be much more useful than ever before.

  42. You actually make it seem really easy with your presentation but I in finding this matter to be actually one thing that I feel I’d never understand. It sort of feels too complex and very broad for me. I’m looking ahead to your subsequent put up, I will try to get the dangle of it!

  43. Excellent post. I was checking continuously this blog and I’m impressed! Extremely useful information specifically the last part 🙂 I care for such info a lot. I was looking for this particular information for a very long time. Thank you and best of luck.

  44. Hi, Neat post. There’s a problem together with your site in web explorer, may test this¡K IE still is the market leader and a big portion of folks will miss your fantastic writing because of this problem.

  45. hey there and thank you for your information – I have certainly picked up anything new from right here. I did however expertise several technical issues using this website, since I experienced to reload the site lots of times previous to I could get it to load properly. I had been wondering if your web host is OK? Not that I’m complaining, but slow loading instances times will very frequently affect your placement in google and can damage your quality score if advertising and marketing with Adwords. Well I am adding this RSS to my email and could look out for a lot more of your respective interesting content. Ensure that you update this again soon..

  46. Normally I don’t learn post on blogs, however I wish to say that this write-up very pressured me to try and do it! Your writing style has been amazed me. Thanks, quite great article.

  47. Good ¡V I should certainly pronounce, impressed with your web site. I had no trouble navigating through all the tabs and related info ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, website theme . a tones way for your customer to communicate. Nice task..

  48. I was just looking for this information for some time. After six hours of continuous Googleing, finally I got it in your web site. I wonder what is the lack of Google strategy that don’t rank this type of informative websites in top of the list. Usually the top web sites are full of garbage.

  49. Thanks for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do a little research on this. We got a grab a book from our area library but I think I learned more clear from this post. I am very glad to see such wonderful info being shared freely out there.

  50. Good – I should certainly pronounce, impressed with your site. I had no trouble navigating through all tabs and related info ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, site theme . a tones way for your customer to communicate. Excellent task.

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin