Sinir sistemi. 1-ci hissə: Refleks

82

İntibah dövründə dinin nüfuzunun azalmasından sonra və elmin inkişafı ilə Avropa alimləri təbiət hadisələrinə materialist izah verməyə başlamışdılar. Buna misal olaraq,  İohan Keplerin və Qalileo Qalileyin səma cisimlərinin hərəkətini, Uilyam Harveyin qan-damar sistemini təbiət qanunları ilə izah etməsini və s. göstərmək olar. İngilis həkimi olan Harvey qan-damar sistemini kəşv etmiş və insanlara məlum olan mexanizmlərlə: nasos,boru və s. ilə izah etmişdir.

Refleks haqda ilk mülahizilərəi fransız filosofu Rene Dekart irəli sürmüşdür ki, qıcıqlara(məsələn,toxunma,isti əşyaya əl vurma və s.) qarşı orqanizmin verdiyi cavab reaksiyası reflekslərdən ibarətdir, “reflectio” termini də latıncadan “əks etmək,qaytarmaq” mənasına gəlir.

Dekart güman edirdi ki, orqanizmdə qıcıq baş verən yerdə qıcığın görünməz zərrəcikləri sinirlərə daxil olur və beyinə gedirlər-baş və onurğa beyinə gedən sinirlər hissi sinir adlanırlar. Daha sonra, beyində “heyvani ruh” hərəki sinirlərə-baş beyin və onurğa beynindən çıxan sinirlər hərəki sinir adlanır, daxil olur və əzələlərə daşınır,əzələlər isə bunun nəticəsində şişirlər. Dekartda refleks terminin özünün olmamasına baxmayaraq o, refleksin fizioloji mənasını düzgün istiqamətdə qoymuşdur. Təsadüfi deyil ki, sonralar Pavlov refleks anlamının banisini Dekart hesab edirdi. Fransız filosofu ilk dəfə olaraq insanın hərəkətini daxili ruhla deyil, xarici faktorlarla izah etməyə çalışmış və gələcəkdə refleksin bir termin olaraq əmələ gəlməsində məhz onun işləri əvəzedilməz rol oynamışdır.

Rene Dekart. İvan Pavlov

Refleks nəzəriyyəsinin formalaşmasında sonralar Proxasko, Holl, Müller və s. töhvələr versələr də, refleks haqqında təlim elmi nəzəriyyə olaraq Pavlov və Seçenov tərəfindən formalaşmışdır. Seçenova kimi fizioloqlar insanın psixi fəaliyyətinin neyrofizioloji aspektdən izah olunmasından çəkinirdilər.Lakin,  Seçenov beyinin ali mərkəzlərinin məhz reflektor fəaliyyət göstərməsi haqda fikir irəli sürmüşdü. 1862-ci ildə çap olunan “Baş beyin refleksləri” adlı əsərində canlıların bütün həkətlərinin əsasında refleks olduğunu göstərmişdir.

Pavlov iti
Pavlov iti

Sonralar, Seçenovun təlimini Pavlov inkişaf etdirmişdi. Pavlov beyin qabığının tədqiqi metodları tərtib etmiş, ali sinir fəaliyyəti təliminin əsasını qoymuşdur. O,bir çox təcrübələrində itlərdən istifadə edir və buna görə də mütəmadi olaraq it saxlayırdı. Bir müddət sonra Pavlov müşahidə etdi ki, itlərdə ağız suyu artıq qab-qacaq səsi gəldikdə ifraz olunmağa başlayır. O, bunu tədqiq etmək üçün bu yöndə təcrübə aparmağa başladı. Əvvəlcə o, itə sadəcə yemək verirdi və bu zaman ağız suyu sadəcə yeməyi verdikdə ifraz olunurdu. Lakin, sonradan, o, əvvəlcə zəngi tərpədir, daha sonra yemək verməyə başladı. Bu dəfələrlə təkrarlandıqdan sonra Pavlov müşahidə etdi ki, artıq yemək verməsə belə zəng səsindən itdə ağız suyu ifraz olunmağa başlayır.

Beləliklə o, refleksləri iki qrupa: anadangəlmə olan şərtsizsonradan qazanılan şərti reflekslərə böldü. Şərtsiz reflekslərə asqırma,göz bəbəyinin daralıb-genəlməsi, qida gördükdə ağız suyunun axması və s. aiddir. Şərti reflekslərə isə müxtəlif vərdişlər,peşə ilə bağlı fəaliyyət aiddir. Məsələn, velosiped sürməyi öyrəndikdən sonra artıq biz bunu “düşünmədən”,avtomatik edirik. Daha sonra Pavlov müəyyən etdi ki, həmin itdə əgər dəfələrlə lampa yandırıb qida verməsək, bir müddətdən sonra yaradılan şərti refleks sönəcək.

Refleks təlimində yeni kəşf edənlər sırasında daha bir dahi rus fizioloqu Anoxin də olmuşdur. O, bu dövrün klassik refleks nəzəriyyəsini yeni töhvələrilə zənginləşdirmiş və müasir refleks qövsünün sxemini yaratmışdır. Bütün reflekslər zamanı reseptorlar qıcıqlanır, oyanırlar və oyanmanı mərkəzi sinir sisteminə(baş beyin və onurğa beyni) ötürürlər. Daha sonra MSS oyanmanı əzələ,vəzilərə ötürür. Beləliklə, bütün reflekslərin getdiyi “yol” olur. Bu yol bəzən 3, bəzən 5 hissədən təşkil olunur və bötüvlükdə refleks aktında oyanmanın getdiyi yol refleks qövsü adlanır. Refleks qövsünün hissələri aşağıdakılardır:

  1. Qıcıqları(istini,soyuğu,toxunmanı və s.) qəbul edən reseptor
  2. Oyanmanı mərkəzə ötürən hissi sinir
  3. Oyanmanı qəbul edən mərkəz – baş beyin və ya onurğa beyni
  4. Oyanmanı mərkəzdən daşıyan hərəki sinir
  5. Effektor-işçi üzvlər(əzələ, vəzi, dəri və s.)
Refleks qövsü. Mərkəz rolunda onurğa beyin
Refleks qövsü. Mərkəz rolunda onurğa beyin

 

Bundan başqa hal-hazırda qövsün 6-cı hissəsi refleksin baş verməsindən sonra bu haqda beyinə gedən xəbər-qayıdan afferantasiyadır və buna görə bəzən refleks qövsünü refleks halqası da adlandırırlar. Refleks qövsləri iştirak edən elementlərə görə sadə və mürəkkəb olur. Sadə refleks qövsündə 2 sinir hüceyrəsi-neyron iştirak edir.Sadə refleksə misal olaraq diz refleksini göstərmək olar.Mürəkkəb refleks isə 3 və daha çox neyronun iştirakı ilə baş verir.

Diz refleksi
Diz refleksi

Refleks qövsünü təşkil edən hissələrin biri zədələndikdə refleks pozulur. Məsələn, dərinin üzəri kokain ilə sürtüldükdə 1-ci hissə olan dəridəki reseptorların fəaliyyəti pozulur(bunun niyə baş verməsinə bir qədər sonra gələcəyik) və dəri keyləşir, nəticədə dəri refleksi alınmır. Bundan başqa hissi və hərəki sinirləri kəsdikdə refleks itir. Mərkəzin müvafiq hissəsi zədələndikdə də refleks qövsü tamlığını itirir və refleks pozulur. Beləliklə, refleksin baş verməsi üçün qövsün hissələrinin tamlığı vacibdir.

 

 

Mənbə:

 

  1. İ. Cəfərov – İnsan fiziologiyası 2-ci hissə
  2. V. Sudakov, A. M. Məmmədov – Normal fiziologiya 1-ci hissə
  3. https://postnauka.ru/video/68877
  4. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/15210307

Şəkillər:

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/73/Frans_Hals_-_Portret_van_René_Descartes.jpg

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Ivan_Pavlov_NLM3.jpg/267px-Ivan_Pavlov_NLM3.jpg

Neuron Abstraction

https://commons.wikimedia.org/wiki/File%3APavlov’s_dog_conditioning.svg

https://owlcation.com/stem/Here-is-what-happens-when-you-accidentally-touch-a-hot-pot

https://faculty.washington.edu/chudler/chreflex.html

Leave a Reply

82 Comments on "Sinir sistemi. 1-ci hissə: Refleks"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
he has a good point
Guest

I just want to mention I’m all new to blogging and actually savored your page. Almost certainly I’m want to bookmark your website . You definitely have remarkable well written articles. Regards for sharing your web-site.

"Faytech North AMerica
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

metroClick+
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

News
Guest

I’ve been surfing on-line greater than 3 hours nowadays, but I never found any attention-grabbing article like yours. It’s beautiful worth sufficient for me. Personally, if all web owners and bloggers made excellent content as you probably did, the web shall be a lot more useful than ever before. “Truth is not determined by majority vote.” by Doug Gwyn.

*emery eps
Guest

I just want to tell you that I am new to posting and really valued your page. Quite possibly I am probably to save your blog post . You seriously have stunning article materials. Love it for discussing with us your very own site post

News
Guest

Somebody essentially help to make critically articles I might state. That is the first time I frequented your web page and to this point? I amazed with the research you made to make this particular publish extraordinary. Magnificent job!

John Deere Repair Manuals
Guest

I precisely had to thank you so much again. I do not know what I might have handled in the absence of those recommendations shown by you regarding such subject matter. It had been the distressing dilemma in my opinion, however , taking note of your professional style you resolved that took me to weep for gladness. Now i’m grateful for this service and trust you recognize what an amazing job you are always putting in teaching some other people thru your blog post. I know that you haven’t got to know all of us.

Tworzenie Stron Internetowych Gorzow
Guest

Some really superb content on this internet site , regards for contribution.

Modernizacja Stron
Guest

I really appreciate this post. I’ve been looking everywhere for this! Thank goodness I found it on Bing. You’ve made my day! Thank you again!

News
Guest

I really like your writing style, superb info , thanks for posting : D.

News
Guest

Some really excellent info , Glad I discovered this. “Childhood is that wonderful time when all you need to do to lose weight is take a bath.” by Joe Moore.

KDF
Guest

I really enjoy looking at on this site, it holds excellent blog posts. “And all the winds go sighing, For sweet things dying.” by Christina Georgina Rossetti.

Fashion
Guest

Some genuinely superb info , Gladiola I observed this. “I have hardly ever known a mathematician who was capable of reasoning.” by Plato.

John Deere Repair Manuals
Guest

You’re the best, wonderful blog… really enjoy it and put into my social bookmarks. Keep up the good work

economic news
Guest

Wow, awesome blog format! How lengthy have you been blogging for? you make blogging glance easy. The total look of your website is magnificent, let alone the content material!

home repair
Guest

Hey very nice site!! Man .. Beautiful .. Amazing .. I will bookmark your site and take the feeds additionally¡KI am happy to search out so many useful information here within the put up, we’d like develop more techniques in this regard, thanks for sharing. . . . . .

News
Guest

You can definitely see your expertise in the work you write. The sector hopes for even more passionate writers such as you who aren’t afraid to mention how they believe. Always go after your heart. “If the grass is greener in the other fellow’s yard – let him worry about cutting it.” by Fred Allen.

News
Guest

This is really interesting, You are a very skilled blogger. I’ve joined your rss feed and look forward to seeking more of your fantastic post. Also, I’ve shared your web site in my social networks!

Maszyny Rolnicze Lubelskie
Guest

I gotta favorite this website it seems very useful very useful

News
Guest

I must get across my affection for your kindness supporting persons that must have guidance on this particular question. Your personal dedication to getting the solution all-around came to be rather invaluable and have truly enabled guys like me to achieve their objectives. Your new invaluable instruction implies much a person like me and even further to my fellow workers. Warm regards; from all of us.

5aswiss.com
Guest

Well I sincerely liked reading it. This post provided by you is very effective for correct planning.

http://blogcabinca.org
Guest

Pretty section of content. I just stumbled upon your web site and in accession capital to assert that I get actually enjoyed account your blog posts. Any way I’ll be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently rapidly.

http://bestresearchpapers.net
Guest

I’ve been surfing online more than 3 hours today, but I by no means found any interesting article like yours. It is pretty worth sufficient for me. In my opinion, if all website owners and bloggers made just right content material as you did, the net will likely be much more useful than ever before.

Fashion
Guest

Only a smiling visitant here to share the love (:, btw great style .

health magazine
Guest

Hello, Neat post. There’s a problem with your website in web explorer, might test this¡K IE still is the market chief and a good element of folks will omit your great writing because of this problem.

Bezpieczne Pozycjonowanie
Guest

I was studying some of your articles on this website and I believe this web site is real instructive! Keep posting .

Home Improvement
Guest

Thank you for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do some research about this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more clear from this post. I’m very glad to see such magnificent info being shared freely out there.

Metallzäune
Guest

I really like your writing style, great info, thanks for putting up :D. “All words are pegs to hang ideas on.” by Henry Ward Beecher.

camera
Guest

I happen to be commenting to make you know what a cool encounter my friend’s child found visiting the blog. She mastered several details, which include what it’s like to have an excellent giving style to make folks without difficulty fully understand specific problematic topics. You truly exceeded visitors’ expected results. Many thanks for supplying such practical, dependable, informative and as well as easy guidance on that topic to Mary.

jaka zgrzewarka do rur pp
Guest

F*ckin’ amazing issues here. I’m very satisfied to look your post. Thanks so much and i am having a look ahead to touch you. Will you kindly drop me a mail?

brandsfavor.com
Guest

I savor, cause I found exactly what I used to be having a look for. You have ended my four day lengthy hunt! God Bless you man. Have a great day. Bye

Home Improvement
Guest

excellent issues altogether, you simply gained a emblem new reader. What would you suggest in regards to your post that you made some days in the past? Any positive?

odziez robocza uzywana gorzow
Guest

I dugg some of you post as I thought they were very helpful handy

http://gshguide.com
Guest

I think other website proprietors should take this site as an model, very clean and excellent user genial style and design, as well as the content. You’re an expert in this topic!

http://historicdowntownmocksville.com
Guest

you are in reality a just right webmaster. The website loading speed is amazing. It kind of feels that you are doing any unique trick. Furthermore, The contents are masterwork. you have performed a great process in this subject!

News
Guest

Hello my friend! I want to say that this post is amazing, great written and include almost all important infos. I would like to see more posts like this.

BeautySalon
Guest

Hiya, I am really glad I’ve found this information. Today bloggers publish only about gossips and internet and this is actually irritating. A good blog with interesting content, this is what I need. Thanks for keeping this web site, I will be visiting it. Do you do newsletters? Can’t find it.

MarketingJobs
Guest

A person necessarily lend a hand to make critically articles I might state. This is the first time I frequented your web page and up to now? I surprised with the analysis you made to create this particular put up amazing. Great task!

Dining Room Furniture
Guest

Nice post. I was checking continuously this blog and I’m impressed! Very helpful information specially the last part 🙂 I care for such information much. I was looking for this particular info for a very long time. Thank you and best of luck.

Home Improvement
Guest

Wonderful goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you’re just extremely great. I really like what you have acquired here, certainly like what you are saying and the way in which you say it. You make it entertaining and you still take care of to keep it sensible. I cant wait to read much more from you. This is really a great website.

Home Improvement
Guest

I’ll right away take hold of your rss feed as I can not to find your email subscription link or newsletter service. Do you have any? Please allow me recognise in order that I may just subscribe. Thanks.

CarpetTiles
Guest

This is very interesting, You are a very skilled blogger. I have joined your rss feed and look forward to seeking more of your excellent post. Also, I have shared your web site in my social networks!

FinanceCompanies
Guest

Definitely believe that which you said. Your favorite justification seemed to be on the web the easiest thing to be aware of. I say to you, I certainly get irked while people think about worries that they plainly don’t know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side-effects , people could take a signal. Will likely be back to get more. Thanks

Buty Jeansowe
Guest

Great – I should definitely pronounce, impressed with your web site. I had no trouble navigating through all tabs and related info ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Reasonably unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, website theme . a tones way for your customer to communicate. Excellent task.

resistive
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

Health
Guest

I was suggested this website by my cousin. I’m not sure whether this post is written by him as nobody else know such detailed about my problem. You are amazing! Thanks!

Buty Lanqier
Guest

As soon as I detected this internet site I went on reddit to share some of the love with them.

PropertyLaw
Guest

Its like you read my mind! You appear to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with some pics to drive the message home a bit, but instead of that, this is great blog. A fantastic read. I will certainly be back.

Mustang Jeans
Guest

I will right away grab your rss as I can’t find your email subscription hyperlink or e-newsletter service. Do you have any? Please let me know so that I may subscribe. Thanks.

Home Improvement
Guest

I really like your writing style, good information, appreciate it for posting :D. “He wrapped himself in quotations- as a beggar would enfold himself in the purple of Emperors.” by Rudyard Kipling.