Astronomiya nədir? (Birinci hissə)

168

Astronomiya (yunan. ἀστρο «ulduz» və νόμος «qanun») – göy cisimlərinin və sistemlərin yerləşməsini, hərəkətini, quruluşunu, yaranmasını və inkişafını öyrənən kainat haqda olan elmdir.

Astronomiya, əsasən, Günəş və digər ulduzları, Günəş sisteminin planetlərini və onların peyklərini, ekzoplanetləri, asteroidləri, kometləri, meteoritləri, planetlərarası və ulduzlararası maddələri, pulsarları (kosmik mənşəli radio, optik,rentgen və qamma şüalarının Yerə periodik impulslar şəklində düşən forması), qara dəlikləri, dumanlıqları, qalaktikaları və onların toplularını, kvazarları (ingilis. quasar. Özlərində supermassiv qara dəliklər birləşdirən güclü qalaktika nüvələri) və başqa predmetləri öyrənir.

Astronomiya ən qədim elmlərdən biridir. Antik dövrün mədəniyyəti və qədim sivilizasiyalar özlərindən sonra göy cisimlərinin hərəkəti ilə bağlı qanunauyğunluqları mənimsəmək haqqında çoxsaylı astronomik artefaktlar saxlamışlar. Misal olaraq, qədim Misir monumentlərini, Stounhenci (Stonehenge) göstərmək olar. İlk dəfə babillərin, yunanların, çinlilərin, hindlilərin, mayyalıların, inklərin (the Incas) metodik olaraq səmanı müşahidə etməsini də bilirik. Lakin, yalnız teleskopun ixtirası astronomiyanın müasir elmə çevirilməsinə şərait yaratmışdır. Qədim astronomiya özündə astrometriyanı, ulduzlara görə naviqasiyanı, müşahidəçi astronomiyanı, təqvimlərin hazırlanmasını və hətta astrologiyanı birləşdirirdi. Bizim günlərimizdə isə professional astronomiya astrofizika sözünün sinonimi kimi göstərilir.

20-ci əsrdə astronomiya 2 yerə ayrıldı: müşahidəçi və nəzəri. Müşahidəçi astronomiya – sonradan analiz olunacaq göy cisimlərinin müşahidə zamanı alınan məlumatlarıdır. Nəzəri astronomiya isə astronomik obyektləri və hadisələri izah edəcək kompüterlərin, riyazi və ya analitik modellərin inkişafına əsaslanmışdır. Bu iki bölgü bir-birini tamamlayır: nəzəri astronomiya müşahidələrin nəticələrinin izahını axtarır, müşahidəçi astronomiya isə nəzəri nəticələr və hipotezlər və onların yoxlanılması üçün material verir. Astronomiya nadir elmlərdən biridir ki, qeyri-peşəkarlar belə burada aktiv rol ala bilirlər. Həvəskar astronomiya bir sıra astronomik kəşflərə öz qatqısını əlavə edə bilmişdir.

 

Etimologiya.

“Astronomiya” termini (qədim yunan.ἀστρονομία) qədim yunan sözləri olan ἀστήρ, ἄστρον (aster, astron), “ulduz” və νόμος (nomos), “qanun” sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır.

Astronomiyanın elmi intizam kimi strukturu.

Müasir astronomiya bir-biri ilə çox sıx əlaqədə olan bölgülərə bölünmüşdür. Buna görə də bu bölgü bir çox hallarda şərti hesab olunur. Astronomiyanın əsas tərkib hissələri bunlardır:

*Astrometriya – ulduzların görünən hərəkətlərini öyrənir. Əvvəllər astrometriya ulduzların hərəkəti ilə geoqrafik koordinatların və zamanın ölçülməsində böyük rol oynayırdı (hal-hazırda başqa üsullar tədbiq olunur). Müasir astrometriya özü də bunlardan ibarətdir:

Fundamental astrometriya göy cisimlərinin müşahidələrlə koordinatlarının hesablanması, ulduzların yerləşmə kataloqlarının tərtib olunması və astronomik parametrlərinin (ulduzların koordinatlarında müntəzəm dəyişikliklərin nəzərə alınmasına imkan verən parametrlər) ədədi qiymətinin tapılmasına xidmət edir;

Sferik astronomiya (mövqe astronomiyası) dedikdə isə göy cisimlərinin görünən mövqelərinin və hərəkətinin müxtəlif sistem koordinatlarının, habelə, ulduzların koordinatlarında mütəmadi dəyişikliklər nəzəriyyəsinin köməyi ilə riyazi metodlarının hazırlanması nəzərdə tutulur.

*Nəzəri astronomiya göy cisimlərinin orbitlərinin görünən mövqeləri və onların efemeridlərinin (görünən mövqe) həmin göy cisimlərinin orbitlərinin məlum olan elementləri (tərs tapşırıq) ilə tapılması metodları ilə hesablanması üçün üsullar verir.

*Səma mexanikası göy cisimlərinin qravitasiya təsiri ilə  hərəkəti qanunlarını, onların çəki və formalarını, sistemlərinin davamlılığını öyrənir.

Bu 3 bölgü astronomiyanın ilk məsələsini (göy cisimlərinin hərəkətini tədqiq etmək) həll edir və adətən, klassik astronomiya adlanır.

*Astrofizika səma obyektlərinin kimyəvi tərkibini, fiziki xassələrini və quruluşunu öyrənir. O, özü də a) cihazların, ləvazimatların və praktiki üsulların tədbiq olunduğu astrofiziki tədqiqatlarının aparıldığı  praktik (müşahidəçi) astrofizikaya; b) fiziki hadisələrin izahında istifadə olunan fizika qanunlarından ibarət olan nəzəri astrofizikaya bölünür.

Astrofizikanın bölgüləri spesifik tədqiqat üsullarına əsaslanmışdır.

*Ulduz astonomiyası ulduzların fiziki özəlliklərini nəzərə alaraq hərəkətini və məkanda yerləşmə qanunauyğunluqlarını, ulduz sistemlərini və ulduzlararası materiyanı öyrənir.

*Kosmokimya göy cisimlərin kimyəvi tərkiblərini, kainatda kimyəvi elementlərin ayrılmasını və yayılmasını, kosmik maddənin yaranması zamanı atomların birləşməsini və miqrasiyasını öyrənir. Bəzən göy cisimlərinin izotop tərkibini və radioaktiv parçalanması proseslərini öyrənən nüvə kosmokimyası xüsusilə qeyd olunur.

Bu 2 bölgüdə isə astronomiyanın 2-ci məsələsi (göy cisimlərin strukturu) öz həllini tapır.

*Kosmoqoniya göy cisimlərinin, o cümlədən, Yerin mənşəyini və təkamülünü öyrənir.

*Kosmologiya kainatın yaranmasının və inkişafının ümumi qanunauyğunluqlarını öyrənir.

Son 2 bölgüdə olan göy cisimləri haqda bütün məlumatların əsasında astronomiyanın 3-cü vəzifəsi (göy cisimlərinin mənşəyi və təkamülü) həll olunur.

Ümumi astronomiya kursu astronomiyanın müxtəlif bölgülərindən olan əsas nəticələrin və əsas metodların sistematik ekspozisiyasını özündə birləşdirir.

Yalnız, 20-ci əsrin ikinci yarısında yaranan arxeoastronomiya qədim insanların astronomik bilgilərini öyrənir və onların qədim tikililər vasitəsilə Yerin pretsessiyasının (Pretsessiya – cismin impuls anında məkanda istiqamətini dəyişməsi hadisəsidir.) təməlini öyrənməsini araşdırır.

Ulduz astronomiyası.

Kainat haqda fundamental anlayış olan ulduz və onların təkamülünü öyrənir. Astronomlar ulduzları müşahidə və nəzəri modellər vasitəsilə öyrənirlər. İndi isə artıq ədədi kompüter modelləşdirməsindən də istifadə olunur.

Ulduzların formalaşması tozlu qaz dumanlarından başlayır. Dumanlığın kifayət qədər qatı olan hissəsi potensial enerjinin hesabına qızaraq qravitasiyanın təsiri ilə sıxılmağa başlayır. Temperatur kifayət qədər qalxdıqda isə protoulduzların (formalaşmanın sonuncu etapında olan ulduzlar) nüvələrində nüvə reaksiyaları gedir və o, ulduza çevirilir.

Demək olar, hidrogen və heliumdan daha ağır olan bütün elementlər ulduzlarda formalaşır.

Astronomiyanın əsas mövzuları:

  • •Astrometriya

Bürclər

Səma sferası

Səma koordinatlarının sistemi

Zaman

  • •Səma mexanikası
  • •Astrofizika

Ulduzların təkamülü

Neytron ulduzlar və qara dəliklər

Astrofiziki hidrodinamika

  • •Qalaktikalar

Samanyolu

Qalaktikaların quruluşu

Qalaktikaların təkamülü

Qalaktikaların aktiv nüvələri

  • •Kosmologiya

Qırmızı yerdəyişmə

Relik şüalanma

Böyük partlayış nəzəriyyəsi

Qaranlıq maddə

Qaranlıq enerji

  • •Astronomiya tarixi
  • •Həvəskar astronomiya
  • •Astronomik ləvazimatlar
  • •Astronomik rəsədxanalar
  • •Astronomik simvollar
  • •Kosmosun öyrənilməsi
  • •Planetologiya
  • •Kosmonavtika

Astronomiyanın vəzifələri.

  1. Səma cisimlərinin həqiqi və vizual mövqelərinin, hərəkətinin və onların ölçülərini, formalarını tədqiq etmək.
  2. Səma cisimlərinin strukturunu, özündə birləşdirdiyi maddələrin kimyəvi tərkibini və fiziki xassələrini (sıxlıq, temperatur və s.) tədqiq etmək.
  3. Fərdi göy cisimlərinin və onların meydana gətirdiyi sistemlərin mənşəyi və inkişaf problemlərini həll etmək.
  4. Kainatın ən ümumi xüsusiyyətlərini öyrənmək, kainatın müşahidə oluna bilən hissəsinin nəzəriyyəsi – Metaqalaktikalar

 

Bu problemlərin həlli həm nəzəri, həm də praktiki effektiv tədqiqat metodlarının yaradılmasını tələb edir. İlk problem qədim zamanlarda başlayan və təxminən 300 ildir tanınan mexanika qanunlarına əsasən uzun müşahidələrlə həll olunur. Buna görə astronomiyanın bu sahəsindəki məlumatlarımız xeyli çoxdur, xüsusilə Yerə nisbətən yaxın olan göy cisimləri üçün: Ay, Günəş, planetlər, asteroidlər və s. İkinci problemin həlli spektral analiz və fotoqrafiya görünüşü ilə əlaqədar mümkün oldu. Səma cisimlərinin fiziki xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi XIX əsrin ikinci yarısında başladı və əsas problemlər yalnız son illərdə həll olundu.Üçüncü vəzifə müşahidə olunan materialların yığılmasını tələb edir. Hal-hazırda bu məlumatlar göy cisimlərinin və onların sistemlərinin mənşə və inkişaf prosesinin dəqiq təsviri üçün hələ də kifayət deyil. Buna görə də, bu sahədə bilik yalnız ümumi mülahizələrlə və az-çox inandırıcı hipotezlərlə məhdudlaşır. Dördüncü vəzifə ən iddialı və ən mürəkkəbdir.Təcrübə onu göstərir ki, bu problemi həll etmək üçün kifayət qədər mövcud fiziki nəzəriyyələr yoxdur. Sıxlıq, temperatur və təzyiqin məhdud qiymətlərində maddənin və fiziki proseslərin vəziyyətini təsvir edən daha ümumi fiziki nəzəriyyə yaratmaq lazımdır. Bu problemi həll etmək üçün bir neçə milyard işıq ili olan məsafədə yerləşən kainatın bölgələrində müşahidə məlumatları tələb olunur. Müasir texniki imkanlar bu sahələrin ətraflı araşdırılmasına imkan vermir. Buna baxmayaraq, bu məsələ indi də aktual hesab olunur və bir sıra ölkələrin astronomları tərəfindən uğurla həll olunmaqdadır.

 

Davamı 2-ci hissədə…

Leave a Reply

168 Comments on "Astronomiya nədir? (Birinci hissə)"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
Homepage
Guest

I just want to tell you that I am just very new to blogging and site-building and definitely enjoyed your blog site. Likely I’m want to bookmark your site . You definitely come with tremendous articles. Bless you for sharing with us your blog.

internet
Guest

I simply want to mention I’m new to blogging and really savored your web site. Likely I’m planning to bookmark your website . You definitely come with tremendous well written articles. Thanks a bunch for sharing your blog site.

More hints
Guest

I just want to say I’m all new to blogs and certainly liked this blog. Likely I’m want to bookmark your blog post . You actually come with terrific well written articles. Appreciate it for sharing with us your web-site.

Fashion
Guest

I’ve been surfing online greater than 3 hours lately, yet I never discovered any interesting article like yours. It is beautiful value enough for me. In my opinion, if all web owners and bloggers made good content as you did, the internet can be much more helpful than ever before. “Dreams have as much influence as actions.” by Stephane Mallarme.

Fashion
Guest

I’ve been surfing online more than 3 hours today, yet I never found any interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me. In my view, if all site owners and bloggers made good content as you did, the internet will be a lot more useful than ever before.

FayTech North America
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

@metroclick
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

Emery EPS)
Guest

I just intend to inform you you that I am new to having a blog and genuinely enjoyed your report. Very possible I am inclined to bookmark your blog post . You certainly have fabulous article content. Acknowledge it for swapping with us your current web page

News
Guest

I really like your writing style, good info , thanks for putting up : D.

$Metroclick
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

News
Guest

I’ve been absent for a while, but now I remember why I used to love this web site. Thank you, I’ll try and check back more often. How frequently you update your website?

EmerY EPS@
Guest

I really have to tell you that I am new to putting up a blog and pretty much enjoyed your information. Most likely I am prone to remember your blog post . You indeed have fantastic article material. Get Pleasure From it for telling with us your very own blog article

News
Guest

I haven’t checked in here for a while since I thought it was getting boring, but the last few posts are great quality so I guess I will add you back to my everyday bloglist. You deserve it my friend 🙂

John Deere Diagnostic and Test Manuals
Guest

gucci and prada also makes beautifully styled ladies shoes but are expensive-

News
Guest

Thank you for the auspicious writeup. It in fact was a amusement account it. Look advanced to far added agreeable from you! However, how could we communicate?

Projektowanie Stron Internetowych Krakow
Guest

I have not checked in here for a while as I thought it was getting boring, but the last few posts are great quality so I guess I’ll add you back to my daily bloglist. You deserve it my friend 🙂

John Deere Service Manuals
Guest

Your blog is one of a kind, i love the way you organize the topics.”:*,,

Stron
Guest

I just couldn’t go away your site before suggesting that I really loved the usual information a person provide for your guests? Is gonna be again incessantly to inspect new posts.

Gorzow Tworzenie
Guest

Very interesting subject, appreciate it for posting.

Tworzenie Stron WWW Gorzow
Guest

you’re actually a good webmaster. The website loading pace is amazing. It seems that you are doing any distinctive trick. In addition, The contents are masterpiece. you’ve performed a fantastic activity in this matter!

News
Guest

I have been absent for some time, but now I remember why I used to love this web site. Thanks, I will try and check back more often. How frequently you update your web site?

News
Guest

F*ckin’ awesome things here. I’m very happy to peer your post. Thanks a lot and i am looking ahead to contact you. Will you please drop me a e-mail?

News
Guest

I’ve been absent for a while, but now I remember why I used to love this website. Thank you, I’ll try and check back more often. How frequently you update your site?

News
Guest

I have been absent for a while, but now I remember why I used to love this website. Thank you, I will try and check back more frequently. How frequently you update your web site?

News
Guest

I went over this internet site and I conceive you have a lot of great info, bookmarked (:.

John Deere Repair Manuals
Guest

I like what you guys are up also. Such intelligent work and reporting! Carry on the excellent works guys I have incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my website

Zwrot Podatku z Niemiec
Guest

Some truly nice and useful information on this internet site, likewise I believe the style has excellent features.

Fashion
Guest

We’re a group of volunteers and opening a new scheme in our community. Your website offered us with valuable info to work on. You have done an impressive job and our whole community will be grateful to you.

Kindergeld Zmiany
Guest

hi!,I like your writing so a lot! proportion we communicate more approximately your article on AOL? I need an expert in this house to unravel my problem. Maybe that is you! Looking forward to see you.

Fashion
Guest

Very interesting points you have observed , appreciate it for putting up. “The best time to do a thing is when it can be done.” by William Pickens.

home improvement cast
Guest

Hi there very nice web site!! Man .. Excellent .. Superb .. I’ll bookmark your site and take the feeds additionally¡KI am happy to find numerous useful info right here within the publish, we want work out more strategies in this regard, thank you for sharing. . . . . .

News
Guest

Wow! This can be one particular of the most useful blogs We have ever arrive across on this subject. Basically Fantastic. I am also a specialist in this topic so I can understand your hard work.

home shopping network
Guest

Whats Happening i’m new to this, I stumbled upon this I’ve discovered It absolutely useful and it has helped me out loads. I hope to contribute & assist different customers like its aided me. Good job.

News
Guest

I dugg some of you post as I cerebrated they were very useful very useful

News
Guest

Some truly fantastic articles on this site, appreciate it for contribution.

Maszyny Rolnicze OLX
Guest

Only wanna remark that you have a very decent website , I enjoy the layout it really stands out.

News
Guest

I think you have mentioned some very interesting points , thankyou for the post.

Rolnicze
Guest

Dead written articles, thank you for selective information. “Necessity is the mother of taking chances.” by Mark Twain.

News
Guest

you’re in reality a good webmaster. The website loading speed is amazing. It kind of feels that you are doing any distinctive trick. Furthermore, The contents are masterwork. you have done a fantastic job on this matter!

News
Guest

I like what you guys are up too. Such clever work and reporting! Keep up the superb works guys I’ve incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my site :).

blogcabinca.org
Guest

I think this is one of the most important information for me. And i’m glad reading your article. But wanna remark on some general things, The site style is wonderful, the articles is really nice : D. Good job, cheers

http://aoflibrary.net
Guest

I’ve been surfing on-line more than 3 hours nowadays, yet I by no means discovered any fascinating article like yours. It¡¦s lovely price enough for me. In my view, if all webmasters and bloggers made good content as you probably did, the web shall be much more helpful than ever before.

http://aoflibrary.net
Guest

You actually make it seem so easy with your presentation but I find this topic to be really something which I think I would never understand. It seems too complicated and very broad for me. I’m looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

Fashion
Guest

But wanna input that you have a very nice site, I like the design and style it actually stands out.

blogcabinca.org
Guest

Attractive section of content. I just stumbled upon your blog and in accession capital to assert that I get actually enjoyed account your blog posts. Anyway I will be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently fast.

http://bestresearchpapers.net
Guest

Normally I don’t learn article on blogs, but I would like to say that this write-up very compelled me to try and do so! Your writing style has been surprised me. Thank you, very nice post.

News
Guest

Great website. Plenty of helpful info here. I’m sending it to a few friends ans also sharing in delicious. And naturally, thanks to your sweat!

health news
Guest

Excellent read, I just passed this onto a friend who was doing a little research on that. And he just bought me lunch since I found it for him smile So let me rephrase that: Thank you for lunch!

tech
Guest

I relish, lead to I found exactly what I used to be looking for. You’ve ended my 4 day lengthy hunt! God Bless you man. Have a great day. Bye

Home Improvement
Guest

Its great as your other content : D, appreciate it for putting up. “What makes something special is not just what you have to gain, but what you feel there is to lose.” by Andre Agassi.