Peripatetik fəlsəfədə “Tanrı” anlayışı

82

“Tanrı” mövzusu hər zaman insanların zehin dünyasını ciddi şəkildə məşğul edən həssas mövzulardan biridir. Düşünən insanlar tarix boyu bu mövzu barəsində fərqli nəzəriyyələr, görüşlər, həll yolları irəli sürüblər. Mövzunu çox uzatmadan bu qısa yazımda sadəcə olaraq iki nümunə üzərində dayanmaq istəyirəm: Aristotel (Aristoteles) və İbn Sina! Bu iki filosofun ilk səbəbin isbatı mövzusunda istifadə etdikləri arqumentlərə nəzər saldıqda ortada bir-birindən fərqli iki metodun olduğunu rahat şəkildə görə bilərik. İlk öncə Aristoteldən başlayaq. Aristotelin düşüncə dünyasında “ilk səbəb”in varlığının isbatında fizikanın rolu müstəsnadır. Yəni, Aristotel materiyadan hərəkət edərək metafizik həqiqət olan ilk səbəbin varlığına doğru istiqamət alır. Buna görədir ki, onun fəlsəfi sistemində fizika metafizikadan öndə dayanır. Aristotelə görə kainat başdan-ayağa maddə və formadan ibarətdir. Maddə potensiallıq (qüvvə), forma isə aktuallıq (feliyyət) halıdır. Maddə özü etibarilə yalnızca potensiallıqdan ibarətdir, heç bir formaya sahib deyil. Sadəcə olaraq onda olan bu potensiallıq, onun fərqli formalara düşməsi üçün zəmin yaradır. Yaxşı, burada sual yaranır ki, əgər maddə özlüyündə heç bir formaya sahib deyilsə və sadəcə olaraq potensiallıqdan ibarətdirsə, bəs o zaman maddənin müəyyən formalara düşməsi necə baş verir?. Məlum məsələdir ki, bu iş özbaşına olmur. Yəni, istənilən maddə forma qazanmaq üçün müəyyən proseslərdən keçməlidir. Aristotel (Aristoteles) məhz bu məqamda “hərəkət” prinsipini ortaya atır. Deyir, bir şeyin maddə halından forma halına düşməsi üçün ortada mütləq şəkildə hərəkət olmalıdır. Әlbəttə, hərəkət dedikdə burada bizim səthi formada anladığımız məna nəzərdə tutulmur. Ümumi kütlə hərəkət deyən zaman bunu bir yerdən başqa bir yerə istiqamət almaq mənasında başa düşürlər. Halbuki, fəlsəfədə hərəkət deyilərkən daha geniş məna nəzərdə tutulur. Fəlsəfi mənada hərəkətin qarşılığı olaraq “təkamül” məfhumunu göstərmək olar. Aristotelə görə maddə hərəkət sayəsində potensial haldan çıxaraq forma qazanmağa başlayır. Məsələn, toxum kimi. Toxum hələ ki, heç bir formaya sahib deyil, amma, fərqli formalara düşə bilmək potensialına sahibdir. Yəni, toxum- hərəkət (təkamül) sayəsində ağac, bitki, ot, meyvə-tərəvəz və s. kimi formalar qazana bilər. Deməli ortada olan bu proseslər hərəkətin hesabına baş tutur. Aristotelə görə bu hərəkət bir nöqtədə son tapmalıdır. Yəni, bu hərəkətin sonsuza dək davam etdiyini qəbul edə bilmərik. Belə olarsa o zaman “sonsuzluq” (təsəlsül) problemiylə üzləşəcəyik. Çünki, sonsuzluq problemi hər şeyi alt-üst edir, paradoksa səbəb olur, ümumiyyətlə yoxluğa doğru sürükləyir.  Xülasə, Aristotelə görə kainatda müşahidə etdiyimiz bu hərəkətin sonda dayandığı bir varlıq olmalıdır. Həmin varlıq hərəkətdən ehtiyacsız və uzaq olmalıdır. Çünki, hərəkətin mənşəyi odur. Әgər həmin varlığın özü də hərəkətə möhtac olarsa deməli onun özündə də potensiallıq gizlənib. Bu nəticə isə bizi yenə də sonsuzluq problemiylə üz-üzə qoyacaq. Deməli, sonsuzluq problemindən qurtulmaq üçün mütləq bir sonda dayanmalıyıq.

Burada həmin ilk varlığın digərləriylə yanaşı özü üçün də hərəkət mənbəyi olduğunu fərz etməkdə nə kimi məntiqi qəbahət var? Yəni, digər varlıqlar kimi ilk varlıq da hərəkətə (təkamülə) ehtiyac duyur, sadəcə olaraq digər varlıqların ehtiyacını ilk varlıq təmin etdiyi halda, öz ehtiyacını özü təmin edir desək, belə bir görüş nə dərəcədə qaneedici olar?
Aristotelin irəli sürdüyü hərəkət prinsipiylə bu irada qane edici cavab tapmaq bir qədər çətindir. Hərəkət prinsipi bizə sadəcə olaraq hər şeyə hərəkət bəxş edən ilk mühərrikin var olduğunu isbatlayır. Amma, bu ilk mühərrikin özü təkamülə möhtacdırmı?, yoxsa deyilmi?, bu ilk mühərriklə yanaşı hərəkətə ehtiyac duymayan başqa varlıqlar varmı?, bu qəbildən olan suallara Aristotelin nəzəriyyəsi ilə tam qaneedici cavab tapmaq bir qədər çətin görünür.

İndi də gələk İbn Sinanın irəli sürdüyü nəzəriyyəyə. Aristoteldən fərqli olaraq İbn Sina ilk varlığın həqiqətini materiya və onun xassələri üzərindən hərəkət edərək axtarmağa çalışmır. İbn Sina məsələyə bir başa “varlıq” üzərindən daxil olur. Deyir, varlığın gerçəkliyi inkar olunmaz bir həqiqətdir. Bunu inkar etmək heç bir şəkildə mümkün deyildir. Әks təqdirdə bu gerçəkliyi inkar etməklə skeptist (şübhəçi) mövqe sərgiləmiş olarıq. Deməli, varlıq gerçəkdir. İbn Sina daha sonra varlıq üzərində mülahizələr yürütməyə başlayır. Deyir: “varlıq iki haldan xaric deyildir; ya onun varlığı mümkündür (sonradan yaranan varlıqlar kimi), ya da ki, vacibdir (varlığı zəruri, əzəli və əbədidir)!”. Әgər vacib varlıqdırsa deməli nəticə hasil olub. Yox, əgər mümkün varlıqdırsa o zaman bu mümkün varlıqlar sonda vacib olan varlıqda son tapmalıdır. Әks təqdirdə sonsuzluq problemiylə üzləşəcəyik ki, bu prinsipin yanlış olduğunu yuxarıda qeyd etdim. Deməli, vacib varlığın mövcudluğu zəruridir.

Gördüyünüz kimi Aristotel və İbn Sinanın ilk səbəbin varlığını isbat etmək üçün irəli sürdükləri nəzəriyyələr arasında ciddi fərqlər vardır. Aristotel materiya və onun əsas xassəsi olan hərəkət prinsipi üzərindən ilk səbəbin varlığını isbata çalışdığı halda, İbn Sina bunlara ehtiyac duymadan birbaşa varlıq üzərində mülahizələr yürütməklə vacib varlığın həqiqətini isbata çalşır və öz dəlilini “siddiqlərin dəlili” (doğruçuların dəlili) adlandırır. Ona görə ki, İbn Sina öz tezisində bir başa varlıq üzərindən nəticəyə çatır. Aristotelin tezisində isə müqəddimə olaraq materiya və hərəkət prinsipindən istifadə olunur. Aritotelin metodu daha çox teoloqların metoduna bənzəyir. Teoloqlar da ilk səbəbin varlığını isbat edərkən materiya və onun sonradan yaranma xüsusiyyətini önə çəkirlər. Bundan fərqli olaraq fəlsəfədə birbaşa varlıq üzərindən nəticəyə varılır. Aristotel (Aristoteles) və İbn Sinanın təqdim etdikləri bu iki metod arasında müəyyən fərqlərin olduğu aydındır. İbn Sinanın metodu daha dərin, eyni zamanda daha az müqəddiməyə ehtiyac duyduğu üçün daha tutarlı hesab olunur.

Müəllif: Cavidan Rza

Redaktə: Turqut Ağayev

Leave a Reply

82 Comments on "Peripatetik fəlsəfədə “Tanrı” anlayışı"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
article
Guest

I simply want to tell you that I’m very new to blogs and certainly savored this blog. Almost certainly I’m want to bookmark your blog . You definitely come with great articles and reviews. Thanks a bunch for sharing with us your web page.

Emery EPS^
Guest

I simply desire to tell you that I am new to wordpress blogging and extremely liked your site. Very possible I am going to save your blog post . You seriously have fantastic article information. Truly Appreciate it for sharing with us your current internet report

Fashion
Guest

I have recently started a web site, the information you provide on this site has helped me greatly. Thanks for all of your time & work.

metroclIck!
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

Faytech North AMerica#
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

News
Guest

Merely wanna comment on few general things, The website pattern is perfect, the written content is very excellent. “The idea of God is the sole wrong for which I cannot forgive mankind.” by Marquis de Sade.

John Deere Repair Manuals
Guest

This website is really a walk-through rather than the knowledge you wished concerning this and didn’t know who to ask. Glimpse here, and you’ll absolutely discover it.

News
Guest

I gotta bookmark this internet site it seems extremely helpful handy

Strony WWW Projektowanie
Guest

I enjoy the efforts you have put in this, regards for all the great content.

Projektowanie Gorzow
Guest

It is truly a great and useful piece of info. I’m glad that you shared this helpful info with us. Please keep us informed like this. Thank you for sharing.

News
Guest

Just wish to say your article is as surprising. The clarity in your post is just spectacular and i could assume you’re an expert on this subject. Well with your permission let me to grab your RSS feed to keep up to date with forthcoming post. Thanks a million and please keep up the gratifying work.

News
Guest

I’m also writing to make you be aware of what a useful discovery my wife’s daughter obtained going through your site. She discovered too many issues, which include how it is like to have a very effective helping character to make other people just fully understand selected complicated subject areas. You truly exceeded readers’ expectations. I appreciate you for displaying such helpful, trustworthy, revealing and even cool guidance on your topic to Kate.

John Deere Repair Manuals
Guest

Not sure about this text. It seems to be all right, but something is missing

News
Guest

Some truly choice blog posts on this site, bookmarked .

Zwrot Podatku z Zagranicy
Guest

Good write-up, I’m regular visitor of one’s website, maintain up the nice operate, and It’s going to be a regular visitor for a long time.

Fashion
Guest

you are truly a just right webmaster. The site loading pace is amazing. It sort of feels that you are doing any unique trick. In addition, The contents are masterpiece. you’ve done a magnificent process on this subject!

airfare
Guest

I¡¦ve read some just right stuff here. Definitely worth bookmarking for revisiting. I wonder how much effort you place to create one of these fantastic informative site.

News
Guest

Dead written written content, Really enjoyed looking through.

News
Guest

Hi there very cool site!! Man .. Beautiful .. Wonderful .. I will bookmark your blog and take the feeds also…I’m glad to search out numerous useful information right here within the publish, we want work out extra strategies on this regard, thank you for sharing.

Maszyny Rolnicze Uzywane Lubelskie
Guest

Somebody necessarily lend a hand to make seriously articles I might state. That is the very first time I frequented your web page and so far? I amazed with the research you made to make this actual publish incredible. Fantastic job!

Najwieksze Maszyny Budowlane Swiata
Guest

I’ve been absent for a while, but now I remember why I used to love this website. Thank you, I will try and check back more often. How frequently you update your website?

News
Guest

Very interesting information!Perfect just what I was searching for!

News
Guest

Its great as your other articles : D, regards for posting . “If Christ were here now there is one thing he would not be–a christian.” by Mark Twain.

tech modern
Guest

I don’t even know how I ended up here, but I thought this post was great. I don’t know who you are but certainly you’re going to a famous blogger if you aren’t already 😉 Cheers!

Home Improvement
Guest
I want to express thanks to this writer just for rescuing me from this type of predicament. Because of scouting throughout the world-wide-web and obtaining proposals which were not helpful, I thought my life was done. Being alive without the approaches to the issues you have fixed by way of your good short post is a critical case, and ones that might have in a negative way damaged my entire career if I had not noticed your site. Your expertise and kindness in touching all the stuff was crucial. I am not sure what I would have done if I… Read more »
Google SEO
Guest

hi!,I love your writing so so much! share we keep in touch more approximately your post on AOL? I require a specialist in this house to solve my problem. May be that is you! Looking ahead to see you.

Home Improvement
Guest

Some truly fantastic information, Gladiolus I detected this. “It’s amazing what ordinary people can do if they set out without preconceived notions.” by Charles Franklin Kettering.

Einfahrtstore
Guest

you’re in point of fact a good webmaster. The website loading pace is amazing. It sort of feels that you’re doing any distinctive trick. Also, The contents are masterwork. you’ve done a great activity in this topic!

zgrzewanie rur pp w trudnych miejscach
Guest

Simply wanna admit that this is very helpful , Thanks for taking your time to write this.

hat shop
Guest

Excellent post. I was checking continuously this blog and I am impressed! Very helpful info specifically the last part 🙂 I care for such info a lot. I was seeking this certain info for a very long time. Thank you and good luck.

brandsfavor.com
Guest

This is really interesting, You’re a very skilled blogger. I have joined your rss feed and look forward to seeking more of your fantastic post. Also, I have shared your site in my social networks!

Home Improvement
Guest

I precisely needed to thank you so much once more. I am not sure the things that I would’ve handled without the entire basics shown by you on such a question. It was before a terrifying setting for me, however , observing the specialised tactic you resolved that made me to weep with happiness. Extremely happier for the support as well as sincerely hope you are aware of a powerful job you have been undertaking teaching other individuals via a blog. I’m certain you haven’t encountered any of us.

sklep z artykulami bhp
Guest

I view something really interesting about your blog so I bookmarked .

News
Guest

Very interesting information!Perfect just what I was looking for! “Charity is injurious unless it helps the recipient to become independent of it.” by John Davidson Rockefeller, Sr..

FashionBoutique
Guest

Hi my loved one! I want to say that this article is amazing, great written and come with approximately all important infos. I would like to look extra posts like this .

ManagementInformation
Guest

Nice post. I was checking continuously this blog and I am impressed! Very useful information specifically the last part 🙂 I care for such information a lot. I was seeking this certain info for a very long time. Thank you and best of luck.

Bedroom Furniture
Guest

Very efficiently written information. It will be beneficial to anyone who employess it, including yours truly :). Keep up the good work – for sure i will check out more posts.

Home Improvement
Guest

certainly like your web-site but you need to check the spelling on several of your posts. A number of them are rife with spelling issues and I to find it very troublesome to inform the truth however I’ll certainly come back again.

Home Improvement
Guest

I have to get across my admiration for your kindness supporting people that need guidance on this important topic. Your real dedication to passing the solution up and down had become extremely practical and have usually enabled men and women much like me to attain their goals. Your new interesting hints and tips means a lot a person like me and much more to my fellow workers. Thank you; from each one of us.

FreshHome
Guest

I have been browsing online more than 3 hours today, yet I never found any interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me. In my opinion, if all website owners and bloggers made good content as you did, the internet will be much more useful than ever before.

HealthTips
Guest

I have been checking out some of your stories and i must say nice stuff. I will make sure to bookmark your website.

Sandaly Lanqier 40c235 Jeans
Guest

I got what you mean , thankyou for putting up.Woh I am pleased to find this website through google. “I was walking down the street wearing glasses when the prescription ran out.” by Steven Wright.

Health
Guest

Its like you read my mind! You appear to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with some pics to drive the message home a bit, but other than that, this is magnificent blog. A great read. I’ll certainly be back.

Divorce
Guest

Hi there, I discovered your blog by means of Google even as searching for a comparable topic, your website came up, it seems good. I have bookmarked it in my google bookmarks.

FinanceNews
Guest

I am always looking online for tips that can aid me. Thx!

FlightSearch
Guest

Thank you for the auspicious writeup. It in fact was a amusement account it. Look advanced to far added agreeable from you! However, how can we communicate?

Mustang Obuv
Guest

I simply could not go away your site prior to suggesting that I really enjoyed the standard information a person provide in your visitors? Is gonna be again ceaselessly to inspect new posts.

Home Improvement
Guest

you’re actually a good webmaster. The site loading pace is incredible. It sort of feels that you are doing any unique trick. Moreover, The contents are masterpiece. you’ve performed a magnificent task on this subject!

purchase
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

Wooden Furniture
Guest

I’m really impressed with your writing skills and also with the layout on your weblog. Is this a paid theme or did you modify it yourself? Either way keep up the excellent quality writing, it’s rare to see a great blog like this one nowadays..