Astronomik müşahidələr və teleskoplar

58

Teleskop əsas astronomiya cihazıdır.

Teleskopun vəzifəsi – tədqiq olunan obyektdən mümkün qədər çox işıq toplamaq və (vizual-müşahidələrdə) obyektin görünən bucaq ölçülərini böyütməkdir.

Teleskopun əsas optik hissəsi işığı toplayan və mənbənin xəyalını verən obyektivdir.

Əgər teleskopun obyektivi linza və ya linzalar sistemindən ibarətdirsə, teleskop refraktor (şəkil 1), çökük güzgüdən ibarətdirsə, reflektor adlanır (şəkil 1) (Bundan başqa, daha müasir mürəkkəb quruluşlu teleskoplar da mövcuddur).

Şəkil 1

 

Teleskopun topladığı işıq enerjisi obyektivin ölçülərindən asılıdır. Obyektiv səthinin sahəsi nə qədər böyük olarsa, bir o qədər zəif işıqlanan obyektləri teleskopda müşahidə etmək mümkündür.

Refraktorda şüalar obyektivdən keçərkən sınır və fokal müstəvidə obyektin xəyalını verir. (şəkil 2, a) Reflektorda şüalar çökük güzgüdən əks olunur və sonra onlar da fokal müstəvidə yığılır (şəkil 2, b). Göy cisminin obyektivlə alınmış xəyalına okulyar adlanan linza ilə baxmaq və ya həmin xəyalın fotoşəklini çəkmək mümkündür.

Şəkil 2

Teleskop obyektivini düzəldərkən, obyektin xəyalında hökmən mövcud olan bütün təhrifləri minimum endirməyə çalışırlar. Sadə linza xəyalı çox təhrif edir və xəyalın kənarlarını rəngləyir.

Bu nöqsanları azaltmaq üçün obyektiv, səthləri müxtəlif əyriliyə malik olan və müxtəlif növ şüşədən hazırlanmış bir neçə linzadan düzəldilir. Təhrifləri azaltmaq üçün şüşədən düzəldilmiş çökük güzgünün alüminiumlanmış və ya gümüşlənmiş səthinə sferik forma deyil, parabolic forma verirlər.

Məşhur optik D.D.Maksutov meniskli teleskop sistemini işləyib hazırlamışdır. Bu sistem refraktorun və reflektorun üstün cəhətlərini özündə birləşdirir. Nazik qabarıq – çökük şüşə — menisk böyük sferik güzgünün törətdiyi təhrifləri düzəldir. Güzgüdən əks olunan şüalar meniskin daxili səthində gümüşlənmiş sahəyə düşür və buradan da əks edərək okulyar rolunu oyanayan qısa fokuslu linzaya gedir (şəkil 3). Başqa teleskopik sistemlər də mövcuddur.

Şəkil 3

Teleskop Günəş, Ay və planetlərin, onların üzərindəki detalların görünən bucaq ölçülərini və həm də göy cisimləri arasında görünən bucaq məsafələrini böyüdür, lakin ulduzlar bizdən çox uzaqda olduqlarına görə istənilən teleskopda işıqlı nöqtələr kimi görünür.

Adətən, teleskopda xəyal çevirilmiş alınır. Lakin kosmik obyektlərin müşahidəsi zamanı bunun heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Okulyara əlavə linzaların daxil edilməsi teleskopu düzgün xəyal verən baxış borusuna çevirir, lakin bu artıq işıq itkisinə səbəb olur.

Teleskopla müşahidə apararkən nadir hallarda 500 dəfədən artıq böyütmədən istifadə edilir. Bunun səbəbi xəyalları təhrif edən hava axınlarıdır, özü də teleskopun böyütməsi çox olduqca bu təhriflər daha çox nəzərə çarpır.

2.Astronomik müşahidələrin xüsusiyyətləri. Astronomiyanın əsasını Yerdən aparılan və keçən əsrin 60-cı illərindən başlayaraq kosmosdan – avtomat və idarə edilən stansiyalardan aparılan müşahidələr təşkil edir. Astronomiyada müşahidələr, fizika və kimyada təcrübələrin rolunu icra etməklə bərabər, bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir.

Birinci xüsusiyyət. astronomik müşahidələrin əksər hallarda tədqiq olunan obyektlərə nəzərən passiv olmasıdır. Biz göy cisimlərinə aktiv təsir edə bilmirik (çox nadir hallarda istisna olmaqla), başqa təbiət elmlərində edildiyi kimi təcrübə qoya bilmirik. Yalnız kosmik aparatlardan istifadə olunması ilə birbaşa Ayda və ən yaxın planetlərdə tədqiqatların aparılmasına imkan yarandı.

Bundan əlavə, göy hadisələrinin bir çoxunun gedişi o qədər yavaş olur ki, onların müşahidəsi olduqca böyük vaxt tələb edir; məsələn, Yerin oxunun orbiti müstəvisinə meylinin dəyişməsi, yalnız yüz illər keçəndən sonra nəzərə çarpacaq olur. Ona görə də min illər bundan qabaq aparılan müşahidələrin bəziləri, müasir mənada dəqiq olmasalar da, bizim üçün öz əhəmiyyətini itirməmişdir.

İkinci xüsusiyyət. Biz göy cisimlərinin vəziyyəti və hərəkətini, öz oxu ətrafında fırlanma və Günəşin ətrafında dolanma hərəkəti icra edən və ona görə də həmişə hərəkətdə olan Yerdən müşahidə edirik. Lakin biz yerdəki müşahidəçiyə nəzərən göy cisimlərinin hərəkətini təsvir edərkən çox vaxt Yeri tərpənməz qəbul edirik. Məsələn, biz göy cisimlərinin doğması və batması barədə danışırıq, halbuki, bu hadisələrin Yerin fırlanması nəticəsində yarandığını bilirik; biz həm də Günəşin bürclər üzrə illik hərəkətini, bu hərəkətin Yerin Günəş ətrafında dolanmasının nəticəsi olduğunu bilirik. Bundan başqa, Yerin hərəkəti nəticəsində yerdəki müşahidəçi üçün il ərzində göyün görünüşü də dəyişilir. Göyün görünüşü nəinki müşahidəçinin Yerin harada olmasından, eyni zamanda ilin və sutkanın hansı vaxtında müşahidə aparılmasından da asılıdır. Məsələn, bizdə qış günü olanda Cənubi Amerikada yay gecəsi olur və əksinə. Yalnız yayda və ya qışda görünən ulduzlar vardır.

Astronomik müşahidələrin üçüncü xüsusiyyəti bütün göy cisimlərinin bizdən çox uzaqda yerləşməsi ilə əlaqədardır. Göy cisimləri bizdən o qədər uzaqdadır ki, nə adi gözlə, nə də teleskopla onlardan hansılarının bizə yaxın, hansılarının bizdən uzaq olduğunu müəyyən etmək olmur. Bizə elə gəlir ki, onların hamısı eyni uzaqlıqdadır. Ona görə də göydə obyektlər arasındakı məsafəni (məsələn, ulduzlar arasındakı məsafəni) müşahidə nöqtəsindən həmin obyektlərə gedən şüaların əmələ gətirdiyi bucaqla ölçürlər (şəkil 4).

Şəkil 4

Bu məsafə bucaq məsafəsi adlanır, dərəcə və onun hissələri ilə ifadə edilir. Həm də bu halda iki ulduzun görünmə istiqaməti bir-birinə yaxın olarsa, həmin ulduzların göydə də yaxın olduğu qəbul edilir (şəkil 4). Ola bilsin ki, göydə A ulduzundan uzaqda görünən üçüncü C ulduzu, fəzada B ulduzuna nəzərən A-ya daha yaxın yerləşmiş olsun.

Göy cisminin üfüqdən h bucaq məsafəsinə onun üfüqdən hündürlüyü deyilir (şəkil 5).

Şəkil 5

Göy cisminin hündürlüyü 0˚-dən başlayaraq (göy cismi üfüqdə yerləşir), 90˚-yə qədər (göy cismi başımızın üstündədir, zenitdədir) hesablanır. Üfüqün tərəflərinə (dünyanın cəhətlərinə) nəzərən göy cisminin vəziyyətini azimut adlanan ikinci bucağın köməyi ilə müəyyən edirlər. Azimut 0˚-dən 360˚-yə qədər intervalda dəyişir (hesablama cənub nöqtəsindən saat əqrəbinin hərəkəti istiqamətində aparılır).

Göy cisimlərinin hündürlüyü və azimutunu xüsusi bucaqölçən optiki alətlərlə — teodolitlərlə ölçürlər.

Göydə bucaq məsafələrini təqribi qiymətləndirmək üçün Böyük Ayı bürcünün “çömçəsinin” iki ulduzu (şəkil 4) arasındakı bucaq məsafəsinin təxminən 5˚ olduğunu bilmək faydalıdır.

Göy cisimlərinin görünən ölçülərini bucaq vahidləri ilə də ifadə etmək mümkündür. Məsələn, Günəş və Ayın diametri bucaq ölçüləri ilə təxminən eyni olub 0,5˚-yə bərabərdir.

Xətti ölçüsünə görə Günəşin diametri Ayın diametrindən təxminən 400 dəfə böyükdür.

Bucaq ölçmələrinə əsasən göy cisimlərinin xətti ölçüləri və onlara qədər xətti məsafələrin necə təyin edildiyini gələcək məqalələrdə öyrənəcəksiniz.

 

 

Ədəbiyyat:

B.A.Vorontsov-Velyaminov – Astronomiya

 

Redaktə etdi: Şəfiqə Babayeva

 

Leave a Reply

58 Comments on "Astronomik müşahidələr və teleskoplar"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
Bonuses
Guest

I just want to say I am newbie to blogging and absolutely savored your web blog. Very likely I’m planning to bookmark your website . You definitely come with beneficial article content. Thank you for sharing your blog.

)Faytech NoRth America
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

Fashion
Guest

Wow! This can be one particular of the most helpful blogs We have ever arrive across on this subject. Basically Fantastic. I am also a specialist in this topic so I can understand your hard work.

^metrocliCk
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

John Deere Repair Manuals
Guest

currency trading is a bit tricky compared to internet marketing but you could earn a lot from it`

News
Guest

Dead composed written content, Really enjoyed looking through.

Emery EPS`
Guest

I really wish to notify you that I am new to online blogging and pretty much loved your post. Quite possibly I am inclined to save your blog post . You literally have extraordinary article blog posts. Delight In it for swapping with us the best web write-up

Projektowanie Stron WWW Cennik
Guest

Whats up very nice website!! Man .. Excellent .. Amazing .. I will bookmark your web site and take the feeds additionally…I am satisfied to seek out numerous helpful info here in the submit, we need develop more techniques on this regard, thank you for sharing.

Tworzenie Gorzow
Guest

Thanks, I have just been looking for info about this subject for a while and yours is the greatest I’ve discovered till now. However, what concerning the conclusion? Are you certain in regards to the source?

John Deere Repair Manuals
Guest

This is really interesting, You’re a remarkably professional article writer. I have enrolled with your feed and furthermore , count on enjoying the really great write-ups. And additionally, I’ve got shared your webpage throughout our myspace.

Kindergeld 2018
Guest

excellent issues altogether, you just gained a new reader. What may you suggest about your post that you simply made a few days in the past? Any certain?

flight
Guest

I have been reading out many of your posts and it’s pretty good stuff. I will surely bookmark your blog.

Maszyny OLX
Guest

I enjoy the efforts you have put in this, appreciate it for all the great blog posts.

News
Guest

Some truly nice and utilitarian info on this site, likewise I believe the pattern contains excellent features.

News
Guest

But a smiling visitant here to share the love (:, btw great layout. “Everything should be made as simple as possible, but not one bit simpler.” by Albert Einstein.

Fashion
Guest

I conceive you have noted some very interesting points , regards for the post.

5aswiss.com
Guest

excellent points altogether, you simply gained a emblem new reader. What might you recommend about your submit that you just made a few days in the past? Any positive?

Pozycjonowanie Frazy
Guest

Some truly select content on this website , saved to favorites .

Home Improvement
Guest

I haven’t checked in here for a while since I thought it was getting boring, but the last several posts are good quality so I guess I will add you back to my everyday bloglist. You deserve it my friend 🙂

Home Improvement
Guest

I will immediately grasp your rss feed as I can’t to find your e-mail subscription link or newsletter service. Do you have any? Kindly allow me recognize in order that I could subscribe. Thanks.

Tore Aus Polen
Guest

As soon as I found this internet site I went on reddit to share some of the love with them.

bike hire rottnest island,
Guest

Many thanks for the details we were searching for this while we were scanning the web as well as your site showed up– Many thanks

zgrzewanie rur pe instrukcja
Guest

I really enjoy looking at on this web site, it contains wonderful blog posts. “A short saying oft contains much wisdom.” by Sophocles.

chanelpascher.com
Guest

Wow! Thank you! I always wanted to write on my website something like that. Can I include a fragment of your post to my website?

hurtownia bhp gorzow
Guest

I truly enjoy examining on this website, it holds great blog posts. “Never fight an inanimate object.” by P. J. O’Rourke.

healthexpo2015.net
Guest

I haven¡¦t checked in here for some time because I thought it was getting boring, but the last few posts are great quality so I guess I¡¦ll add you back to my daily bloglist. You deserve it my friend 🙂

historicdowntownmocksville.com
Guest

Magnificent web site. A lot of helpful info here. I¡¦m sending it to several buddies ans also sharing in delicious. And obviously, thanks in your sweat!

Home Improvement
Guest

Some truly nice and utilitarian info on this internet site, besides I conceive the layout holds great features.

Home Improvement
Guest

F*ckin’ remarkable issues here. I’m very satisfied to see your post. Thank you so much and i’m taking a look ahead to contact you. Will you kindly drop me a mail?

MechanicEducation
Guest

I’m still learning from you, while I’m improving myself. I definitely liked reading all that is written on your site.Keep the posts coming. I liked it!

Buty Jeansowe Damskie
Guest

I truly enjoy looking through on this site, it contains excellent articles. “Beware lest in your anxiety to avoid war you obtain a master.” by Demosthenes.

Health
Guest

You are my aspiration , I have few web logs and sometimes run out from to post .

Cizmy Mustang
Guest

Its fantastic as your other content : D, thanks for putting up. “The rewards for those who persevere far exceed the pain that must precede the victory.” by Ted W. Engstrom.

buy
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

displays
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

Home Improvement
Guest

Simply a smiling visitant here to share the love (:, btw great pattern .

Home Improvement
Guest

I and also my pals appeared to be going through the great tactics on the blog and suddenly developed a horrible suspicion I had not thanked the web blog owner for those techniques. Those women were so excited to study all of them and have very much been enjoying them. Appreciate your simply being quite accommodating and for opting for these kinds of beneficial guides most people are really needing to learn about. Our own honest regret for not expressing gratitude to sooner.

kenoshanow.com
Guest

Pretty section of content. I just stumbled upon your blog and in accession capital to assert that I get actually enjoyed account your blog posts. Anyway I’ll be subscribing to your feeds and even I achievement you access consistently quickly.

www.villathalassa.com
Guest

There is obviously a bundle to identify about this. I feel you made certain good points in features also.

Singapore
Guest

I simply need to reveal to you that I am new to posting and completely loved your website. Very possible I am prone to bookmark your blog post . You undoubtedly have excellent article blog posts. Get Pleasure From it for discussing with us your site page

Optimization
Guest

Hi folks here, just turned conscious of your blogging site through Bing, and have found that it’s truly informative. I’ll be grateful for should you decide keep up such.

Home Improvement
Guest

Hello, Neat post. There is an issue together with your site in internet explorer, might test this… IE still is the market leader and a good component of folks will pass over your wonderful writing due to this problem.

Kozačky Mustang
Guest

I truly appreciate this post. I have been looking all over for this! Thank goodness I found it on Bing. You’ve made my day! Thx again!

Land Estates
Guest

wonderful issues altogether, you just won a brand new reader. What would you recommend in regards to your submit that you just made some days in the past? Any positive?

Taniefajerwerki
Guest

I do trust all the ideas you’ve offered in your post. They’re very convincing and can certainly work. Nonetheless, the posts are very quick for beginners. May just you please prolong them a bit from next time? Thank you for the post.

Boty Mustang Pánské
Guest

I do consider all of the ideas you’ve introduced in your post. They are really convincing and can certainly work. Nonetheless, the posts are too quick for starters. Could you please prolong them a bit from next time? Thanks for the post.

Makeup Case
Guest

Great web site. Lots of helpful information here. I¡¦m sending it to a few buddies ans also sharing in delicious. And naturally, thanks for your effort!

www.solomon2crm.com
Guest

I would like to thank you for the efforts you have put in writing this web site. I’m hoping the same high-grade site post from you in the upcoming also. Actually your creative writing skills has inspired me to get my own website now. Actually the blogging is spreading its wings rapidly. Your write up is a good example of it.

Commercial Law
Guest

We are a group of volunteers and starting a new scheme in our community. Your site provided us with valuable info to work on. You have done an impressive job and our entire community will be thankful to you.

Health Metrics
Guest

Attractive section of content. I just stumbled upon your site and in accession capital to assert that I acquire in fact enjoyed account your blog posts. Any way I’ll be subscribing to your feeds and even I achievement you access consistently fast.