Göbəklitəpə: Dünyanın ən qədim məbədi

91

 

Göbəklitəpə məbədi Türkiyə ərazisində yerləşən Şanlı Urfaya 15 km yaxınlıqda aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilmişdir. Günümüzdən 12 min il öncəyə aid olan bu kəşf tədqiqatçıları heyrətə salmış və bu günə qədər insanlıq tarixinin mədəni (kultural) təkamülü haqqında irəli sürülən bəzi fikirləri yenidən gözdən keçirməyə səbəb olmuşdur.

Arxeoloji olaraq Neolitik A dövrünə (e.ə. 9600-7300) aid olan Göbəklitəpə, bir təpə üzərində inşa edilmiş çox sayda dairəvi şəkildə olan daş tikililərə sahibdir. 1995-ci ildə alman arxeoloqu Prof. Klaus Şmit (Klaus Schmidt) tərəfindən Alman Arxeologiya İnstitutunun dəstəyi ilə aparılan qazıntılar nəticəsində əldə edilən məlumatlara görə, bu tikililərdən məskən (yaşamaq) kimi istifadə edilməmişdir. Göbəklitəpədə üstü açıq olan bu daş tikililərin sadəcə 6-sı aşkarlanmışdır, ancaq bunların sayının 20 ədəd olduğu müəyyənləşdirilmişdir. Bütün bu tikililərin  sadəcə dini ayinlərin keçirilməsi məqsədi ilə inşa edildiyi artıq bilinir və bunlar dünyanın ilk məbədləridir. Daş dövrünə aid olan bu məbədlərin konstruksiyasında ortaq bir xüsusiyyət diqqəti cəlb edir: T formasında sütunlar ilə əhatə edilmiş məbədlərin mərkəzində iki böyük formasında sütun qarşılıqlı şəkildə yerləşdirilmişdir.

Arxeoloqlar hündürlüyü 3-6 metr aralığında olan bu T formasındakı sütunların insan simvolları (heykəl) olduğunu düşünürlər. Bunun səbəbi T formalı sütunların üzərində görülən qol və əl təsvirləridir. Prof. Şmit bu sütunların insan simvolları olduğu üçün insanları bir yerə toplama (ictimailəşdirmə) funksiyasını yerinə yetirdiyini düşünür[1]. Ayrıca ətrafda yerləşən sütunların üzərində oyulmuş heyvan təsvirləri və mücərrəd simvollar da vardır.

Öküz, vəhşi donuz, tülkü, ilan, durna, ördəklər ən çox görülən heyvan təsvirləridir. Daşlar üzərində oyulmuş bu heyvan təsvirlərinin yanında başqa heyvan qabartmalarına da rəst gəlinir. Bunlardan biri  T formalı sütunun yan tərəfindən aşağı enən şəkildə təsvir edilən aslan qabartmasıdır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Göbəklitəpənin əsas simvolu olan T formalı sütunların ağırlığı 40-60 ton arasında dəyişir. İbtidai daş alətlərin istifadə edildiyi bu dövrdə belə ağır sütunların necə daşındığı hələ ki, dəqiq cavablandırılmayıb. İnsanların hələ ovçuluq-yığıcılıq icmasında yaşadığı, daimi məskənləşmə və əkinçiliyin inkişaf etmədiyi 12 min il öncəki dövrdə bu sütunların mükəmməl konstruksiyası və bunların daşınması çoxlu insanın bir yerdə çalışmasına və əməkdaşlığına işarə edir. Göbəklitəpə, məbədin inşa edildiyi tarixdən təxminən 1000 il sonra torpaq və daşlarla tamamilə örtülmüşdür və bu tikililərin hansı səbəblə gömüldüyünün də cavabı hələ tapılmamışdır.

Göbəklitəpənin kimlər tərəfindən inşa edildiyi hələ ki, dəqiq bilinmir. Bəzi arxeoloqlar bu insanların şaman bir liderə tabe olduğunu və buradakı sosial quruluşun şamanizmdən qaynaqlandığı fikrini irəli sürürlər. Cavab nə olursa, olsun, Göbəklitəpənin bu zamanda inşa edilməsi insanların indiyə qədər təxmin olunandan daha öncə ictimailəşdiyini (cəmiyyət halında yaşamalarını) açıq şəkildə göstərir.[2]

Göbəklitəpənin tarixə gətirdiyi yenilik nədir?

I Göbəklitəpə Sempozyumunda (2012) Neolitik dövrü arxeologiyası sahəsində mütəxəssis olan Prof. Trevor Vatkins (Trevor Watkins) bunları qeyd etmişdir:

“İndiyə qədər arxeoloqlar neolitik inqilabın əkinçiliyin başlanğıcı və insanların daimi məskənləşmə keçməsi ilə başlandığını təxmin edirdilər. Bu 19-cu əsrdə baş verən sənaye inqilabına bərabər sayılırdı. Yəni iqtisadi dəyişiklik, cəmiyyətin sosial-mədəni transformasiyana səbəb olmuşdu. Bunun kimi mədəni-dini inkişafın əkinçilik və daimi məskənləşməyə keçməkdən sonra inkişaf etdiyi düşünülürdü. Amma Göbəklitəpə bunun belə olmadığını göstərmişdir. Artıq bu fikri dəyişdirməmiz lazımdır” [3]

Qısaca olaraq, daha öncə sosial-mədəni təkamülün iqtisadi dəyişmələrin nəticəsində yarandığı düşünülürdü. Lakin Göbəklitəpə məbədi göstərmişdir ki, insanlar daha əkinçiliyə və daimi məskənləşməyə keçməzdən çox əvvəl iyerarxik cəmiyyət halında təşkilatlanmış, dini fikirlərə sahib olmuş və özlərinə dini məqsədlə tikililər inşa etmişlər.

Prof. Klaus Şmit Göbəklitəpə simvolizmini izah edərkən qeyd edir ki, T formalı (insana işarə edən) sütunların mərkəzdə yerləşdirilməsi “getdikcə təbiətdə insanın üstünlüyünü və digər canlılar arasında hakim duruma gəldiyini” göstərir.[4] Yəni bu bir insan kultunun (insanın ucaldılması) başlanğıcıdır.

Sapiens” kitabının müəllifi N.Y. Harrari Göbəklitəpənin çox mühüm dini-sosial nəticələrinin olduğunu irəli sürür:

“Göbəklitəpənin ovçu və yığıcılar tərəfindən inşa edildiyinə şübhə yoxdur… Beləliklə, bu insanların bacarıq və mədəniyyətlərinin təxmin ediləndən çox daha mürəkkəb və mütərəqqi olduğu fikri ortaya çıxdı… Göbəklitəpə sütunlarının inşa edilməsinin tək yolu fərqli qruplara və qəbilələrə mənsub olan minlərlə ovçu-yığıcının uzun zaman əməkdaşlıq etməsidir. Sadəcə inkişaf etmiş dini ve ideoloji sistem bu cür bir çalışmanı mümkün hala gətirə bilərdi.”[5]

Buradan ortaya çıxan nəticə odur ki, fərqli qruplar və qəbilələr ortaq dini inamlar-ayinlər vasitəsilə birləşməyə və daha çox əməkdaşlıq etməyə başlamışlar. İnsanların böyük cəmiyyətlər halına gəlməsi dini inancların inteqrasiya edici funksiyası nəticəsində baş vermişdir.

Göbəklitəpəni inşa edənlər nəyə inanırdılar?

Göbəklitəpədə ortaya çıxan simvollar Prehistorik dövrün dini inanışları və dini həyatın ibtidai şəkilləri haqqında bizə nə öyrədir? T formalı sütunlar tanrılara yoxsa insanlara işarə edir? Prof. Şmit bunların insanın simvollaşdırılmış təsəvvürü olduğunu vurğulayır. Bəlkə də, Göbəklitəpədə tanrı ideyası belə hələ yaranmamışdı. Belə ki, ən qədim ibtidai dinlərdən hesab edilən animizm və totemizmdə hər hansı bir tanrı ideyası yoxdur. Göbəklitəpədə müəyyən bir simvollar sistemi mövcuddur amma bunu hələ ki, təyin etmək çox çətindir.

Amma inamlardan fərqli olaraq, Göbəklitəpədə yerinə yetirilən dini ayinlər haqqında nisbətən bəzi şeylər artıq məlumdur. Göbəklitəpə bir ölü dəfn etmə mərasiminin yerinə yetirildiyi məbəddir!

Harran Universitetinin dosenti, Göbəklitəpə qazıntılarında iştirak edən arxeoloq Yrd. Doç. Cahit Kürçüoğlu Göbəklitəpədə ölüləri məzarda dəfn etmək adətinin hələ yaranmadığını, ölülərin günəşə basdırılması (qoyulması) və vəhşi quşlar tərəfindən yeyildiyinin məlum olduğunu bildirir. Bu şəkildə ölü ruhlarının səmaya yüksəldiyinə inanıldığı təxmin olunur. Sütunların üzərində vəhşi quşların ölüləri yemələrinin təsvir olunması bu fikri dəstəkləyir. C. Kürkçüoğlu digər bir arxeoloji məkan olan Çatalhöyükdə (Türkiyədə aşkar edilmiş, 9 min il öncəyə aid olan Neolitik yaşayış məskəni) “ölüləri günəşə basdırmaq” ayininin mövcud olduğunu qeyd edir.[6]

(Şəkildə quşların arxasında başsız insan qabartması görünür)

Göbəklitəpə Misir ehramlarından tam 7 min il öncəyə aiddir. Bu fakt belə Göbəklitəpənin dünyanın ən böyük tarixi abidələrindən biri olduğunu göstərir. Sadəcə çaxmaqdaşlarının istifadə edilməsi ilə düzəldilən böyük sütunlar və onların daşınması-yerləşdirilməsi, sütunlar üzərindəki mükəmməl heyvan qabartmaları, həmçinin məbədin memarlıq quruluşu bu insanların memarlıq və incəsət bacarıqlarının üstünlüyünü göstərir və tədqiqatçıları heyrətə salmağa davam edir. Şübhə yoxdur ki, Göbəklitəpə qazıntıları davam etdikcə daha yeni tapıntılar ortaya çıxacaq və bu mükəmməl ustaların dini inamları və sosial həyatları haqqında daha aydın biliklər ortaya qoyulacaqdır.

 

Müəllif: s.ü.f.d. Asəf Qənbərov

Tarix: 09.10. 2017

Mənbələr

 

[1] Cradle of Gods Documentary, (2012)

[2] www.gobeklitepe.info (03.10.2017).

[3]http://gobeklitepe.com/birinci-gobeklitepe-sempozyumu.html (03.10.2017)

[4] Cradle of Gods Documentary, (2012)

[5] Yuval Noar Harari, Hayvanlardan Tanrılara Sapiens, Kolektif Yayınları, İstanbul, 2015, s. 102.

[6]http://www.cumhuriyet.com.tr/haber/diger/339166/_Gobeklitepe_de_oluler_gunese_gomuluyordu_.html(03.10.2017)

 

Redaktə etdi: Şəfiqə Babayeva

Leave a Reply

91 Comments on "Göbəklitəpə: Dünyanın ən qədim məbədi"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
their explanation
Guest

I just want to say I am new to blogging and truly liked your page. Almost certainly I’m want to bookmark your site . You certainly come with tremendous posts. Appreciate it for sharing your website page.

Fashion
Guest

My brother recommended I might like this website. He was entirely right. This post actually made my day. You cann’t imagine simply how much time I had spent for this info! Thanks!

:EmEry EPS
Guest

I simply desire to share it with you that I am new to blog posting and clearly enjoyed your site. Most likely I am prone to remember your blog post . You undoubtedly have outstanding article information. Truly Appreciate it for expressing with us your url article

News
Guest

You could definitely see your skills in the paintings you write. The sector hopes for more passionate writers such as you who aren’t afraid to say how they believe. Always follow your heart. “There are only two industries that refer to their customers as users.” by Edward Tufte.

meTroclick^
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

Tractor Workshop Manuals
Guest

First, let’s kill off a genuine fabrication: You can not use a reverse cellular phone number lookup for totally free anywhere, anytime.

$Faytech North AmericA
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

News
Guest

Some truly choice posts on this internet site , saved to my bookmarks .

Pozycjonowanie Stron WWW Gorzow
Guest

Wonderful website. Plenty of useful information here. I’m sending it to some friends ans also sharing in delicious. And certainly, thanks for your effort!

Tworzenie Stron Internetowych Gorzow
Guest

Some truly good content on this internet site, regards for contribution. “He that falls in love with himself will have no rivals.” by Benjamin Franklin.

News
Guest

Some genuinely choice content on this site, saved to fav.

News
Guest

Undeniably believe that which you stated. Your favorite justification seemed to be on the web the simplest thing to be aware of. I say to you, I definitely get annoyed while people think about worries that they just do not know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side-effects , people could take a signal. Will likely be back to get more. Thanks

Tractor Workshop Manuals
Guest

It’s not easy, but i believe you just have to be objective about your self and realize that occasionally when somebody is criticizing they are only giving

News
Guest

You are my intake, I own few web logs and very sporadically run out from post :). “No opera plot can be sensible, for people do not sing when they are feeling sensible.” by W. H. Auden.

Kindergeld 2018 Zmiany
Guest

You could definitely see your skills in the paintings you write. The sector hopes for more passionate writers like you who aren’t afraid to mention how they believe. At all times go after your heart. “The point of quotations is that one can use another’s words to be insulting.” by Amanda Cross.

Fashion
Guest

I happen to be commenting to make you know of the outstanding encounter my friend’s child went through reading your web page. She figured out many details, most notably how it is like to possess an ideal teaching style to have men and women very easily know precisely certain tricky things. You truly surpassed her expectations. Many thanks for giving the helpful, trustworthy, edifying not to mention easy guidance on the topic to Tanya.

cruises
Guest

I was just searching for this information for a while. After six hours of continuous Googleing, at last I got it in your site. I wonder what’s the lack of Google strategy that do not rank this kind of informative sites in top of the list. Generally the top web sites are full of garbage.

News
Guest

What i don’t understood is if truth be told how you are now not actually much more smartly-preferred than you might be right now. You are very intelligent. You already know thus significantly with regards to this subject, made me for my part consider it from numerous varied angles. Its like men and women aren’t fascinated until it’s one thing to accomplish with Lady gaga! Your own stuffs great. All the time care for it up!

WWW Otomoto Pl Maszyny Rolnicze
Guest

Simply wanna comment on few general things, The website design and style is perfect, the content is very good. “Some for renown, on scraps of learning dote, And think they grow immortal as they quote.” by Edward Young.

News
Guest

What i do not realize is in fact how you’re no longer really a lot more neatly-liked than you may be now. You are so intelligent. You know therefore considerably on the subject of this topic, made me individually consider it from so many various angles. Its like women and men aren’t interested until it is one thing to do with Girl gaga! Your personal stuffs outstanding. At all times deal with it up!

News
Guest

You can certainly see your enthusiasm within the work you write. The sector hopes for even more passionate writers such as you who are not afraid to say how they believe. All the time go after your heart. “Until you walk a mile in another man’s moccasins you can’t imagine the smell.” by Robert Byrne.

http://blogcabinca.org
Guest

I’ve been browsing online more than three hours these days, yet I never found any fascinating article like yours. It is beautiful value sufficient for me. Personally, if all website owners and bloggers made just right content material as you probably did, the net shall be much more helpful than ever before.

News
Guest

I like this post, enjoyed this one regards for posting. “To the dull mind all nature is leaden. To the illumined mind the whole world sparkles with light.” by Ralph Waldo Emerson.

aoflibrary.net
Guest

Great ¡V I should certainly pronounce, impressed with your web site. I had no trouble navigating through all tabs as well as related info ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it at all. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or anything, site theme . a tones way for your client to communicate. Excellent task..

automobile
Guest

Keep functioning ,great job!

Home Improvement
Guest
My spouse and i felt absolutely thankful when Peter managed to finish off his homework from your precious recommendations he received in your web page. It’s not at all simplistic to just possibly be releasing information which usually many others may have been making money from. Therefore we realize we have you to give thanks to for this. The entire explanations you made, the straightforward site menu, the friendships you will assist to foster – it’s got most great, and it is assisting our son in addition to our family consider that this subject matter is entertaining, and that is… Read more »
Koszt Strony Internetowej
Guest

I like this website very much, Its a rattling nice spot to read and obtain info . “‘Taint’t worthwhile to wear a day all out before it comes.” by Sarah Orne Jewett.

Home Improvement
Guest

I do consider all the concepts you’ve introduced to your post. They are very convincing and will certainly work. Still, the posts are very short for beginners. May you please lengthen them a little from subsequent time? Thanks for the post.

Metallzaun
Guest

Just wanna input that you have a very decent site, I love the pattern it actually stands out.

zgrzewarka do rur pp castorama
Guest

Hello, you used to write great, but the last several posts have been kinda boring… I miss your super writings. Past few posts are just a bit out of track! come on!

sneakers
Guest

Thank you a lot for giving everyone a very brilliant possiblity to discover important secrets from this blog. It’s always very good plus stuffed with a good time for me and my office acquaintances to visit your site more than 3 times per week to learn the new issues you have got. Of course, I’m just usually fulfilled with the wonderful secrets served by you. Selected 1 areas in this posting are truly the most effective I have had.

Home Improvement
Guest

I don’t even know how I ended up here, but I thought this post was great. I do not know who you are but definitely you are going to a famous blogger if you aren’t already 😉 Cheers!

www.columbusgis.com
Guest

Hey, you used to write excellent, but the last few posts have been kinda boring¡K I miss your super writings. Past few posts are just a bit out of track! come on!

odziez robocza sklep
Guest

You have brought up a very excellent details , regards for the post.

http://historicdowntownmocksville.com
Guest

I must convey my passion for your generosity giving support to all those that need help with that concern. Your special commitment to passing the solution throughout has been definitely good and have encouraged others much like me to get to their dreams. Your personal warm and friendly advice means a great deal a person like me and further more to my peers. Thank you; from each one of us.

healthexpo2015.net
Guest

Its like you read my mind! You seem to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with some pics to drive the message home a bit, but instead of that, this is excellent blog. A fantastic read. I’ll definitely be back.

News
Guest

Thank you for the good writeup. It in fact was a amusement account it. Look advanced to far added agreeable from you! However, how can we communicate?

http://gshguide.com
Guest

Its like you read my mind! You appear to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with some pics to drive the message home a bit, but instead of that, this is magnificent blog. An excellent read. I will certainly be back.

HotelReviews
Guest

hello!,I really like your writing very much! percentage we keep in touch extra approximately your article on AOL? I require a specialist in this area to resolve my problem. Maybe that is you! Having a look forward to see you.

Home Improvement
Guest

Regards for helping out, good info .

Home Improvement
Guest

you are actually a just right webmaster. The site loading pace is amazing. It kind of feels that you are doing any unique trick. Moreover, The contents are masterwork. you have performed a excellent process in this matter!

UniqueHome
Guest

Excellent goods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you’re just too fantastic. I actually like what you’ve acquired here, certainly like what you are stating and the way in which you say it. You make it enjoyable and you still care for to keep it wise. I can not wait to read far more from you. This is really a wonderful site.

HealthJourney
Guest

wonderful post, very informative. I’m wondering why the other specialists of this sector do not notice this. You should proceed your writing. I’m sure, you’ve a great readers’ base already!

BusinessProcess
Guest

whoah this weblog is excellent i like studying your posts. Stay up the good work! You recognize, lots of people are looking round for this information, you could aid them greatly.

EducationAbroad
Guest

Heya i’m for the first time here. I came across this board and I find It really useful & it helped me out a lot. I hope to give something back and aid others like you aided me.

Buty Lanqier Jeans
Guest

excellent points altogether, you just won a new reader. What would you suggest in regards to your submit that you just made a few days ago? Any certain?

Health
Guest

Very interesting information!Perfect just what I was looking for!

new york
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

LawPublic
Guest

Hiya, I’m really glad I’ve found this information. Nowadays bloggers publish only about gossips and net and this is really irritating. A good blog with interesting content, this is what I need. Thanks for keeping this web site, I’ll be visiting it. Do you do newsletters? Can’t find it.

BrandManagement
Guest

I truly appreciate this post. I¡¦ve been looking all over for this! Thank goodness I found it on Bing. You have made my day! Thank you again