Şüurluluq

93

Ümumi mənası ilə “şüurluluq” (ingiliscə: consiousness) olaraq da bilinən bu anlayış XVII əsrdə tanınmış fransız filosofu Dekartın (Descartes) “düşünürəmsə, deməli, varam” fikri ilə güclü şəkildə ortaya çıxmışdır.

Son iki əsrlik tarixi mərhələdə şüurluluq termininin əlavə mənaları yaranmışdır. Yəni şüurluluq sözünün zehnin və ya varlığın içində olduğu fərqli tərifləri ortaya çıxmışdır: Canlı şüurluluğu (ingiliscə: creature consiousness), vəziyyət şüurluluğu (ing: state consiousness as an entity). Bu əsas şüurluluq tərifləri birdən çox alt tərifə sahibdir. Məsələn, canlı şüurluluq termininin “hiss etmək” (Armstrong, 1981, ing: sentience), “oyanıqlıq” (ing: wakefulness) və “özünüdərk” (Carruthers, 2000, ing: self – consiousness) kimi bəzi alt tərifləri də verilmişdir. “Hiss etmək” sadə formada “içində olduğu dünyayı dərk edib reaksiya verən hər canlı fərqli dərəcədə şüurlu ola bilər” mənasına gəlir. Günümüzdə şüurluluq haqqında müasir neyroelm və psixologiyada ən çox araşdırılan və açıqlanmağa çalışılan “özünüdərk”in tərifidir. Bu tərif “şüurlu canlı yalnız fərqində deyil, eyni zamanda, fərqində olduğunun da fərqindədir” mənasına gəlir. Beləliklə, şüurluluq, öz varlığı üstünə düşünə bilmək, sorğulaya bilmək və ya öz varlığını hiss edə bilmək bacarığıdır. Bəs şüurluluq halı nədən və necə yaranır? İnsan niyə şüurlu bir canlıdır? Şüur və ağıl arasındakı münasibət nədir? Balıqlar da şüurludur mu? Ortaq şüur, yaxud dünyanın ümumi bir şüuru var mı? Yoxsa şüur insanları və varlıqları bir birinə bağlayan bir bağ ola bilər mi? Şüurun təbiəti nədir? Şüurun təbiəti haqqında suallar insanlıq tarixi qədər köhnədir. Buna baxmayaraq, bizim bu gün bildiyimiz mənada şüur tarixi bir inkişafın nəticəsidir.
Şüurun müasir bir anlayış olaraq yaranması Con Lokkun (John Locke) 1690-cı ildə dərc edilən “Essay Concerning Human understanding” adlı araşdırması ilə mümkün olmuşdur. Bu araşdırmada Lokk şüurluluğu bir insanın öz ağlından keçənləri dərk etməsi olaraq izah etmişdir. Lokkun dövründə yaşamış olan Qotfrid Leybnis (G.W.Leibniz) öz inteqrallama və differensiallaşdırma araşdırmasından ilhamlanaraq 1686-cı ildə dərc etdiyi “Diccourse on Metaphysics” adlı yazısında şüurun sonsuz sayda səviyyəsi olduğunu hesablayan və “petites perceptions” olaraq adlandırılan bir zehin nəzəriyyəsini önə sürmüşdür. Leybnis eynilə anlama və özünüdərk arasındakı fərq kimi, qavrama və dərketmə arasındakı fərqi ilk ortaya qoyan insan olmuşdur. 1720-ci ildə “Monadology” adlı əsərindəki məşhur bənzətməsində genişləndirilmiş böyük bir beynin içində, sanki, bir dəyirmanın içində yeriyirmişcəsinə beynin bütün mexaniki işləməsini müşahidə edərək yeriyə bilsəydik, heç bir yerində şüurlu bir düşüncə görə bilməyəcəyimizi deyir. Onun bu tezisinə görə, şüurluluq halı sadəcə maddənin bir nəticəsi ola bilməz. Digər tərəfdən, Leybnisin şüursuz düşüncələr tezisinə baxmayaraq, gələcək iki yüz il boyunca düşüncə və şüur anlayışları, demək olar ki, eyni şəkildə dərk edilməyə davam etdi.

Dövrümüzdə inkişaf edən texnologiya ilə birlikdə şüurluluq psixologiya və neyroelmin əhəmiyyətli bir araşdırma mövzusu olmuşdur. Salk institutundan Dr. Fransis Krik (Dr. Francis Crick) və Kalifornia Texnologiya İnstitutundan Dr. Xristof Kokun (Dr. Christof Koch) 2003 – cü ilində dərc edilən “A framework for conciousness” adlı yazılarında beynin “claustrum” deyilən bir bölgəsinin elektrik siqnalları ilə stimullaşdırılması nəticəsində şəxsdə şüurun sönməsinə səbəb olan bir kilidləmə mexanizmi kəşf etdilər. Bu araşdırmaya görə, claustrum beynin digər parçalarını bir-birinə bağlayan və koordinasiya edən bir bölgədir. Yenə də Dr. Kok sadəcə neyronlar ilə şüur arasındakı əlaqənin araşdırılmasının yetərli olmadığını və neyroelmin şüur hadisəsinin nə olduğunu, içərisində hansı maddələri daşıdığını açıqlayan bir nəzəriyyəyə ehtiyacı olduğunu qeyd edir.

Wisconsin – Medison Universitetindən Gilo Tononi (Giulio Tononi) şüur üzərinə ümid vəd edən nəzəriyyələrdən biri olan “Integrated information theory” adlı araşdırmasını təqdim etdi. Tononinin nəzəriyyəsi əvvəl şüurun özünü ələ alaraq arxasındakı fiziki hadisələri anlamağa çalışır. Nəzəriyyənin əsas fikri hər hansı bir şüur təcrübəsinin çox fərqli sahələrdən məlumatların birləşməsi ilə yaranmasıdır və bu təcrübə məhdudlaşdırıla bilməz. Məsələn, gözlərinizi açanda bütün rəngləri görə bilərsiniz, lakin sadəcə ağ-qara görməyi, yaxud da tək bir yöndə görüntü almağı seçə bilməzsiniz. Tononi öz nəzəriyyəsində bir şüur təcrübəsinin məhdudlaşdırılmasını bir “pi” sayı ilə dərəcələndirir. Pi sayı isə təcrübədə alt parçalara bölünə bilər. Pi böyükdürsə, təcrübə daha qarışıqdır. Bu nəzəriyyənin təbii bir nəticəsi isə insan beynini nə qədər yaxşı təqlid edərsə etsin, heç bir kompüterin şüurlu ola bilməyəcəyidir.

2016-cı ildə “Physical Review E” jurnalından a bir məqalə dərc edildi. “Towards a statistical mechanics of consiousness” adlı yazıda Toronto Universiteti və Paris Descartes Universitetindən araşdırmaçılar bilgi tərkibinin artmasının bir nəticəsi olaraq şüurun doğulduğu ehtimalı üzərində dayandılar. Fərqli tərəfdən baxdıqda, bu beynin entropiyasındakı artmanın əks təsiri deməkdir. Entropiya (ing: entropy) fizikada hər hansı bir sistemin zamanın davam edən oxu içində sabit haldan geri alınmaz bir şəkildə daha qeyri-sabit hala keçməsidir. Kainatın ümumi entropiyasının davamlı artmasını düşünsək, eynilə kainat kimi beynimiz də fizikadan entropiya prinsipinə bənzəyən bir şəkildə qeyri-sabitliyini zamanla artıracaq səviyyədə ola bilər. Bu nəzəriyyəni test etmək üçün araşdırmaçılar yeddisi epilepsiya xəstəsi olan doqquz insandan iki ədəd təcrübə qrupu yaratdılar. Bir ehtimal nəzəriyyəsi olan statistika mexanizmini istifadə edərək (ing: statistics mechanics) sağlam şəxslərin yatarkən və oyaq olarkən xəstə şəxslərin epilepsiya tutması halında və normal vəziyyətdə ikən beyin aktivliklərini modelləşdirməyə çalışdılar. Hər iki qrupda beynin yüksək entropiyaya sahib olduğunu müşahidə etmişlər. Bu araşdırmada oyanıq vəziyyət ilə beyin bağı içərisindəki əlaqələrin daha çox konfiqurasiya tərəfindən yaranması və bu qarışıqlığın beyin entropiyasının artırması nəticəsinə gəlinmişdir.

Bütün araşdırmalara baxmayaraq, insan şüuru və ümumilikdə, şüurun özü dərin bir sirr olaraq hələ də öz gizliliyini qorumağa davam edir.

Mənbə:

1. Robert van Gulick(2004) “Consiousness” Stanford Encyclopedia of Philosophy.

2. Article: Consiousness could be a side effect of “entropy”, say researchers by Fiona Macdonald on October 2016 at www.sciencealert.com

Tərcüməçi: Soltanova Bənövşə

Redaktə etdi: Fatimə Əliyeva

93 ŞƏRH

  1. I just want to mention I am just very new to blogging and site-building and honestly liked your blog site. Very likely I’m want to bookmark your site . You certainly come with incredible articles. Regards for sharing your blog site.

  2. I merely have to tell you that I am new to blog posting and incredibly enjoyed your webpage. Most likely I am inclined to save your blog post . You seriously have outstanding article content. Like it for giving out with us the best url webpage

  3. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  4. of course like your web site but you have to take a look at the spelling on several of your posts. A number of them are rife with spelling issues and I in finding it very troublesome to tell the truth on the other hand I’ll certainly come back again.

  5. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  6. I genuinely enjoy looking through on this website , it has got great articles . “When a man’s willing and eager, the gods join in.” by Aeschylus.

  7. Thank you, I have recently been searching for information approximately this topic for a while and yours is the greatest I’ve came upon till now. However, what in regards to the conclusion? Are you certain concerning the supply?

  8. Magnificent site. Lots of useful info here. I’m sending it to some buddies ans also sharing in delicious. And certainly, thank you to your sweat!

  9. Thank you, I’ve just been searching for info about this subject for a long time and yours is the greatest I’ve discovered till now. But, what about the bottom line? Are you sure in regards to the source?

  10. Thank you for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do a little research on this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more from this post. I’m very glad to see such excellent information being shared freely out there.

  11. I am not sure where you are getting your info, but great topic. I needs to spend some time learning more or understanding more. Thanks for magnificent info I was looking for this info for my mission.

  12. Its like you read my mind! You seem to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with some pics to drive the message home a little bit, but instead of that, this is fantastic blog. An excellent read. I’ll certainly be back.

  13. Unquestionably believe that which you said. Your favorite justification seemed to be on the web the easiest thing to be aware of. I say to you, I definitely get annoyed while people consider worries that they just do not know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side-effects , people could take a signal. Will probably be back to get more. Thanks

  14. You are my intake , I own few web logs and very sporadically run out from to post .I think this website holds some very excellent info for everyone. “I have learned to use the word ‘impossible’ with the greatest caution.” by Wernher von Braun.

  15. Good website! I truly love how it is simple on my eyes and the data are well written. I am wondering how I might be notified when a new post has been made. I’ve subscribed to your RSS which must do the trick! Have a great day!

  16. Good – I should certainly pronounce, impressed with your website. I had no trouble navigating through all the tabs and related information ended up being truly easy to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Reasonably unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or anything, site theme . a tones way for your customer to communicate. Excellent task.

  17. I would like to thank you for the efforts you’ve put in writing this blog. I am hoping the same high-grade site post from you in the upcoming as well. In fact your creative writing skills has inspired me to get my own site now. Actually the blogging is spreading its wings fast. Your write up is a great example of it.

  18. I enjoy you because of your whole hard work on this web site. My mom really loves conducting research and it’s easy to see why. My partner and i know all relating to the dynamic form you offer very helpful tactics on this web blog and attract contribution from visitors about this article so our own simple princess is actually studying a lot. Enjoy the remaining portion of the new year. Your doing a powerful job.

  19. I cling on to listening to the reports speak about getting boundless online grant applications so I have been looking around for the top site to get one. Could you advise me please, where could i get some?

  20. Hi there, just became alert to your blog through Google, and found that it is truly informative. I’m going to watch out for brussels. I’ll appreciate if you continue this in future. Many people will be benefited from your writing. Cheers!

  21. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  22. Wow! This could be one particular of the most useful blogs We have ever arrive across on this subject. Basically Great. I am also an expert in this topic therefore I can understand your effort.

  23. Wonderful paintings! That is the kind of information that are meant to be shared around the net. Shame on the search engines for now not positioning this publish upper! Come on over and talk over with my site . Thank you =)

  24. Hi my loved one! I want to say that this article is awesome, nice written and come with approximately all significant infos. I would like to peer extra posts like this .

  25. I’ve been surfing online more than three hours today, yet I never found any interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me. In my opinion, if all webmasters and bloggers made good content as you did, the internet will be a lot more useful than ever before.

  26. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  27. Good website! I really love how it is easy on my eyes and the data are well written. I’m wondering how I might be notified whenever a new post has been made. I have subscribed to your feed which must do the trick! Have a great day!

  28. I just need to advise you that I am new to writing a blog and undeniably enjoyed your article. Quite possibly I am most likely to bookmark your blog post . You truly have memorable article information. Truly Appreciate it for swapping with us your very own website document

  29. Greetings there, just started to be familiar with your wordpress bog through Search engines like google, and found that it is quite educational. I’ll truly appreciate in the event you retain such.

  30. Good – I should definitely pronounce, impressed with your web site. I had no trouble navigating through all tabs and related information ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it at all. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or anything, site theme . a tones way for your customer to communicate. Excellent task.

  31. I happen to be writing to let you understand what a fabulous experience my friend’s daughter gained checking your site. She figured out many details, which included how it is like to possess an awesome teaching heart to make other people without problems master selected multifaceted things. You actually exceeded visitors’ desires. Many thanks for supplying such necessary, trustworthy, edifying not to mention cool tips on that topic to Tanya.

  32. I like the valuable info you provide in your articles. I’ll bookmark your blog and check again here frequently. I am quite certain I’ll learn lots of new stuff right here! Best of luck for the next!

  33. What i don’t understood is in truth how you are no longer actually a lot more well-favored than you may be now. You are so intelligent. You recognize therefore considerably in relation to this topic, produced me in my opinion imagine it from so many various angles. Its like women and men are not fascinated unless it is one thing to do with Woman gaga! Your personal stuffs nice. All the time maintain it up!

  34. Undeniably believe that which you stated. Your favorite justification seemed to be on the internet the easiest thing to be aware of. I say to you, I definitely get irked while people think about worries that they plainly don’t know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side effect , people can take a signal. Will likely be back to get more. Thanks

  35. you are in reality a excellent webmaster. The site loading velocity is incredible. It kind of feels that you are doing any unique trick. Moreover, The contents are masterwork. you have done a great task in this matter!

  36. I want to show my thanks to this writer just for bailing me out of this particular matter. Because of checking throughout the world wide web and meeting thoughts that were not beneficial, I assumed my life was done. Being alive devoid of the solutions to the problems you’ve resolved all through this article is a critical case, and ones that could have in a wrong way damaged my career if I hadn’t come across the website. Your primary training and kindness in controlling everything was priceless. I am not sure what I would’ve done if I hadn’t come upon such a stuff like this. I can also at this time look forward to my future. Thanks a lot very much for this reliable and sensible help. I will not think twice to recommend your blog post to any person who would need counselling about this situation.

  37. I like what you guys are up also. Such clever work and reporting! Keep up the excellent works guys I have incorporated you guys to my blogroll. I think it will improve the value of my website :).

  38. Magnificent goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you’re just extremely fantastic. I really like what you have acquired here, certainly like what you’re saying and the way in which you say it. You make it entertaining and you still take care of to keep it smart. I can not wait to read far more from you. This is actually a wonderful website.

  39. Usually I don’t read post on blogs, however I wish to say that this write-up very forced me to check out and do so! Your writing taste has been amazed me. Thank you, quite nice post.

  40. We’re a group of volunteers and starting a new scheme in our community. Your web site provided us with valuable information to work on. You have done an impressive job and our entire community will be thankful to you.

  41. Thanks for sharing superb informations. Your web-site is very cool. I am impressed by the details that you have on this blog. It reveals how nicely you understand this subject. Bookmarked this web page, will come back for extra articles. You, my pal, ROCK! I found simply the info I already searched everywhere and simply could not come across. What a great web site.

  42. Hello, i think that i saw you visited my weblog so i came to “return the favor”.I am attempting to find things to improve my site!I suppose its ok to use a few of your ideas!!

  43. of course like your web site but you need to test the spelling on several of your posts. A number of them are rife with spelling issues and I in finding it very troublesome to inform the truth however I will definitely come back again.

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin