Şüurluluq

93

Ümumi mənası ilə “şüurluluq” (ingiliscə: consiousness) olaraq da bilinən bu anlayış XVII əsrdə tanınmış fransız filosofu Dekartın (Descartes) “düşünürəmsə, deməli, varam” fikri ilə güclü şəkildə ortaya çıxmışdır.

Son iki əsrlik tarixi mərhələdə şüurluluq termininin əlavə mənaları yaranmışdır. Yəni şüurluluq sözünün zehnin və ya varlığın içində olduğu fərqli tərifləri ortaya çıxmışdır: Canlı şüurluluğu (ingiliscə: creature consiousness), vəziyyət şüurluluğu (ing: state consiousness as an entity). Bu əsas şüurluluq tərifləri birdən çox alt tərifə sahibdir. Məsələn, canlı şüurluluq termininin “hiss etmək” (Armstrong, 1981, ing: sentience), “oyanıqlıq” (ing: wakefulness) və “özünüdərk” (Carruthers, 2000, ing: self – consiousness) kimi bəzi alt tərifləri də verilmişdir. “Hiss etmək” sadə formada “içində olduğu dünyayı dərk edib reaksiya verən hər canlı fərqli dərəcədə şüurlu ola bilər” mənasına gəlir. Günümüzdə şüurluluq haqqında müasir neyroelm və psixologiyada ən çox araşdırılan və açıqlanmağa çalışılan “özünüdərk”in tərifidir. Bu tərif “şüurlu canlı yalnız fərqində deyil, eyni zamanda, fərqində olduğunun da fərqindədir” mənasına gəlir. Beləliklə, şüurluluq, öz varlığı üstünə düşünə bilmək, sorğulaya bilmək və ya öz varlığını hiss edə bilmək bacarığıdır. Bəs şüurluluq halı nədən və necə yaranır? İnsan niyə şüurlu bir canlıdır? Şüur və ağıl arasındakı münasibət nədir? Balıqlar da şüurludur mu? Ortaq şüur, yaxud dünyanın ümumi bir şüuru var mı? Yoxsa şüur insanları və varlıqları bir birinə bağlayan bir bağ ola bilər mi? Şüurun təbiəti nədir? Şüurun təbiəti haqqında suallar insanlıq tarixi qədər köhnədir. Buna baxmayaraq, bizim bu gün bildiyimiz mənada şüur tarixi bir inkişafın nəticəsidir.
Şüurun müasir bir anlayış olaraq yaranması Con Lokkun (John Locke) 1690-cı ildə dərc edilən “Essay Concerning Human understanding” adlı araşdırması ilə mümkün olmuşdur. Bu araşdırmada Lokk şüurluluğu bir insanın öz ağlından keçənləri dərk etməsi olaraq izah etmişdir. Lokkun dövründə yaşamış olan Qotfrid Leybnis (G.W.Leibniz) öz inteqrallama və differensiallaşdırma araşdırmasından ilhamlanaraq 1686-cı ildə dərc etdiyi “Diccourse on Metaphysics” adlı yazısında şüurun sonsuz sayda səviyyəsi olduğunu hesablayan və “petites perceptions” olaraq adlandırılan bir zehin nəzəriyyəsini önə sürmüşdür. Leybnis eynilə anlama və özünüdərk arasındakı fərq kimi, qavrama və dərketmə arasındakı fərqi ilk ortaya qoyan insan olmuşdur. 1720-ci ildə “Monadology” adlı əsərindəki məşhur bənzətməsində genişləndirilmiş böyük bir beynin içində, sanki, bir dəyirmanın içində yeriyirmişcəsinə beynin bütün mexaniki işləməsini müşahidə edərək yeriyə bilsəydik, heç bir yerində şüurlu bir düşüncə görə bilməyəcəyimizi deyir. Onun bu tezisinə görə, şüurluluq halı sadəcə maddənin bir nəticəsi ola bilməz. Digər tərəfdən, Leybnisin şüursuz düşüncələr tezisinə baxmayaraq, gələcək iki yüz il boyunca düşüncə və şüur anlayışları, demək olar ki, eyni şəkildə dərk edilməyə davam etdi.

Dövrümüzdə inkişaf edən texnologiya ilə birlikdə şüurluluq psixologiya və neyroelmin əhəmiyyətli bir araşdırma mövzusu olmuşdur. Salk institutundan Dr. Fransis Krik (Dr. Francis Crick) və Kalifornia Texnologiya İnstitutundan Dr. Xristof Kokun (Dr. Christof Koch) 2003 – cü ilində dərc edilən “A framework for conciousness” adlı yazılarında beynin “claustrum” deyilən bir bölgəsinin elektrik siqnalları ilə stimullaşdırılması nəticəsində şəxsdə şüurun sönməsinə səbəb olan bir kilidləmə mexanizmi kəşf etdilər. Bu araşdırmaya görə, claustrum beynin digər parçalarını bir-birinə bağlayan və koordinasiya edən bir bölgədir. Yenə də Dr. Kok sadəcə neyronlar ilə şüur arasındakı əlaqənin araşdırılmasının yetərli olmadığını və neyroelmin şüur hadisəsinin nə olduğunu, içərisində hansı maddələri daşıdığını açıqlayan bir nəzəriyyəyə ehtiyacı olduğunu qeyd edir.

Wisconsin – Medison Universitetindən Gilo Tononi (Giulio Tononi) şüur üzərinə ümid vəd edən nəzəriyyələrdən biri olan “Integrated information theory” adlı araşdırmasını təqdim etdi. Tononinin nəzəriyyəsi əvvəl şüurun özünü ələ alaraq arxasındakı fiziki hadisələri anlamağa çalışır. Nəzəriyyənin əsas fikri hər hansı bir şüur təcrübəsinin çox fərqli sahələrdən məlumatların birləşməsi ilə yaranmasıdır və bu təcrübə məhdudlaşdırıla bilməz. Məsələn, gözlərinizi açanda bütün rəngləri görə bilərsiniz, lakin sadəcə ağ-qara görməyi, yaxud da tək bir yöndə görüntü almağı seçə bilməzsiniz. Tononi öz nəzəriyyəsində bir şüur təcrübəsinin məhdudlaşdırılmasını bir “pi” sayı ilə dərəcələndirir. Pi sayı isə təcrübədə alt parçalara bölünə bilər. Pi böyükdürsə, təcrübə daha qarışıqdır. Bu nəzəriyyənin təbii bir nəticəsi isə insan beynini nə qədər yaxşı təqlid edərsə etsin, heç bir kompüterin şüurlu ola bilməyəcəyidir.

2016-cı ildə “Physical Review E” jurnalından a bir məqalə dərc edildi. “Towards a statistical mechanics of consiousness” adlı yazıda Toronto Universiteti və Paris Descartes Universitetindən araşdırmaçılar bilgi tərkibinin artmasının bir nəticəsi olaraq şüurun doğulduğu ehtimalı üzərində dayandılar. Fərqli tərəfdən baxdıqda, bu beynin entropiyasındakı artmanın əks təsiri deməkdir. Entropiya (ing: entropy) fizikada hər hansı bir sistemin zamanın davam edən oxu içində sabit haldan geri alınmaz bir şəkildə daha qeyri-sabit hala keçməsidir. Kainatın ümumi entropiyasının davamlı artmasını düşünsək, eynilə kainat kimi beynimiz də fizikadan entropiya prinsipinə bənzəyən bir şəkildə qeyri-sabitliyini zamanla artıracaq səviyyədə ola bilər. Bu nəzəriyyəni test etmək üçün araşdırmaçılar yeddisi epilepsiya xəstəsi olan doqquz insandan iki ədəd təcrübə qrupu yaratdılar. Bir ehtimal nəzəriyyəsi olan statistika mexanizmini istifadə edərək (ing: statistics mechanics) sağlam şəxslərin yatarkən və oyaq olarkən xəstə şəxslərin epilepsiya tutması halında və normal vəziyyətdə ikən beyin aktivliklərini modelləşdirməyə çalışdılar. Hər iki qrupda beynin yüksək entropiyaya sahib olduğunu müşahidə etmişlər. Bu araşdırmada oyanıq vəziyyət ilə beyin bağı içərisindəki əlaqələrin daha çox konfiqurasiya tərəfindən yaranması və bu qarışıqlığın beyin entropiyasının artırması nəticəsinə gəlinmişdir.

Bütün araşdırmalara baxmayaraq, insan şüuru və ümumilikdə, şüurun özü dərin bir sirr olaraq hələ də öz gizliliyini qorumağa davam edir.

Mənbə:

1. Robert van Gulick(2004) “Consiousness” Stanford Encyclopedia of Philosophy.

2. Article: Consiousness could be a side effect of “entropy”, say researchers by Fiona Macdonald on October 2016 at www.sciencealert.com

Tərcüməçi: Soltanova Bənövşə

Redaktə etdi: Fatimə Əliyeva

Leave a Reply

93 Comments on "Şüurluluq"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
check out the post right here
Guest

I simply want to mention I’m newbie to blogging and certainly liked your web blog. Very likely I’m want to bookmark your blog . You definitely come with outstanding articles. Cheers for revealing your webpage.

look at this site
Guest

I just want to mention I am just very new to blogging and site-building and honestly liked your blog site. Very likely I’m want to bookmark your site . You certainly come with incredible articles. Regards for sharing your blog site.

_Emery EPS
Guest

I merely have to tell you that I am new to blog posting and incredibly enjoyed your webpage. Most likely I am inclined to save your blog post . You seriously have outstanding article content. Like it for giving out with us the best url webpage

Faytech North AmErica_
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

Fashion
Guest

of course like your web site but you have to take a look at the spelling on several of your posts. A number of them are rife with spelling issues and I in finding it very troublesome to tell the truth on the other hand I’ll certainly come back again.

metroClick
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

News
Guest

I genuinely enjoy looking through on this website , it has got great articles . “When a man’s willing and eager, the gods join in.” by Aeschylus.

News
Guest

Thank you, I have recently been searching for information approximately this topic for a while and yours is the greatest I’ve came upon till now. However, what in regards to the conclusion? Are you certain concerning the supply?

Pozycjonowanie Stron WWW Poznan
Guest

obviously like your web site but you have to test the spelling on several of your posts. Many of them are rife with spelling problems and I find it very bothersome to inform the reality on the other hand I’ll definitely come again again.

Modernizacja Stron
Guest

You are my inhalation , I possess few blogs and occasionally run out from to post .

News
Guest

Magnificent site. Lots of useful info here. I’m sending it to some buddies ans also sharing in delicious. And certainly, thank you to your sweat!

News
Guest

Some really excellent content on this website , thankyou for contribution.

News
Guest

Thank you, I’ve just been searching for info about this subject for a long time and yours is the greatest I’ve discovered till now. But, what about the bottom line? Are you sure in regards to the source?

Fashion
Guest

Thank you for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do a little research on this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more from this post. I’m very glad to see such excellent information being shared freely out there.

Zwrot Podatku z Zagranicy Ostroleka
Guest

Hi my loved one! I want to say that this article is amazing, great written and come with almost all important infos. I would like to peer more posts like this.

vacation secret
Guest

I am not sure where you are getting your info, but great topic. I needs to spend some time learning more or understanding more. Thanks for magnificent info I was looking for this info for my mission.

home remodeling
Guest

I think other website proprietors should take this site as an model, very clean and wonderful user genial style and design, as well as the content. You’re an expert in this topic!

News
Guest

Only wanna comment that you have a very decent internet site , I love the style it really stands out.

News
Guest

Its like you read my mind! You seem to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with some pics to drive the message home a little bit, but instead of that, this is fantastic blog. An excellent read. I’ll certainly be back.

John Deere Repair Manuals
Guest

mobile devices are always great because they always come in a handy package;

Maszyny Budowlane OLX
Guest

I think you have noted some very interesting points , appreciate it for the post.

News
Guest

Merely wanna remark that you have a very decent website , I enjoy the pattern it really stands out.

http://bestresearchpapers.net
Guest

Hi, i think that i saw you visited my web site so i came to “return the favor”.I am trying to find things to enhance my website!I suppose its ok to use some of your ideas!!

http://aoflibrary.net
Guest

I¡¦m now not certain the place you’re getting your info, however good topic. I must spend a while finding out more or working out more. Thanks for great information I was on the lookout for this information for my mission.

http://blogcabinca.org
Guest

Hi my family member! I want to say that this article is amazing, nice written and come with approximately all important infos. I¡¦d like to peer more posts like this .

News
Guest

You have brought up a very good points , thanks for the post.

online games
Guest

Unquestionably believe that which you said. Your favorite justification seemed to be on the web the easiest thing to be aware of. I say to you, I definitely get annoyed while people consider worries that they just do not know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side-effects , people could take a signal. Will probably be back to get more. Thanks

Home Improvement
Guest

Very interesting information!Perfect just what I was looking for!

Zlece Pozycjonowanie Strony
Guest

Very interesting subject , appreciate it for putting up. “Genius is of no country.” by Charles Churchill.

Home Improvement
Guest

You are my intake , I own few web logs and very sporadically run out from to post .I think this website holds some very excellent info for everyone. “I have learned to use the word ‘impossible’ with the greatest caution.” by Wernher von Braun.

Treppengeländer Polen
Guest

You have observed very interesting details ! ps nice web site . “What a grand thing, to be loved What a grander thing still, to love” by Victor Hugo.

consultarnumero.com
Guest

Good website! I truly love how it is simple on my eyes and the data are well written. I am wondering how I might be notified when a new post has been made. I’ve subscribed to your RSS which must do the trick! Have a great day!

shop homes
Guest

Hello.This post was really fascinating, especially because I was browsing for thoughts on this topic last Wednesday.

www.columbusgis.com
Guest

Hello, you used to write wonderful, but the last several posts have been kinda boring¡K I miss your super writings. Past several posts are just a little bit out of track! come on!

http://brandsfavor.com
Guest

wonderful post, very informative. I wonder why the opposite experts of this sector do not understand this. You must proceed your writing. I am confident, you have a great readers’ base already!

montaz rur pex
Guest

Good – I should certainly pronounce, impressed with your website. I had no trouble navigating through all the tabs and related information ended up being truly easy to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Reasonably unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or anything, site theme . a tones way for your customer to communicate. Excellent task.

Home Improvement
Guest

magnificent issues altogether, you just received a new reader. What could you recommend in regards to your publish that you just made a few days in the past? Any sure?

http://historicdowntownmocksville.com
Guest

You actually make it seem so easy with your presentation but I find this topic to be really one thing that I think I would never understand. It seems too complex and very extensive for me. I’m having a look forward to your subsequent post, I¡¦ll attempt to get the dangle of it!

http://healthexpo2015.net
Guest

I would like to thank you for the efforts you’ve put in writing this blog. I am hoping the same high-grade site post from you in the upcoming as well. In fact your creative writing skills has inspired me to get my own site now. Actually the blogging is spreading its wings fast. Your write up is a great example of it.

News
Guest

I like this post, enjoyed this one thankyou for putting up.

sklepy bhp gorzow
Guest

You have noted very interesting points ! ps decent website . “Wisdom is the supreme part of happiness.” by Sophocles.

Home Improvement
Guest

You are my intake , I possess few blogs and often run out from to post .

Cost Of Build A House
Guest

Thank you for the good writeup. It in fact was a amusement account it. Look advanced to more added agreeable from you! However, how can we communicate?

SoccerPhysics
Guest

You made a number of good points there. I did a search on the issue and found the majority of persons will have the same opinion with your blog.

Home Improvement
Guest

Some genuinely quality blog posts on this internet site , bookmarked .

BetterHome
Guest

I enjoy you because of your whole hard work on this web site. My mom really loves conducting research and it’s easy to see why. My partner and i know all relating to the dynamic form you offer very helpful tactics on this web blog and attract contribution from visitors about this article so our own simple princess is actually studying a lot. Enjoy the remaining portion of the new year. Your doing a powerful job.

RealEstatePricing
Guest

I cling on to listening to the reports speak about getting boundless online grant applications so I have been looking around for the top site to get one. Could you advise me please, where could i get some?

HealthData
Guest

I enjoy, result in I found exactly what I used to be taking a look for. You’ve ended my four day lengthy hunt! God Bless you man. Have a nice day. Bye

KidsEducational
Guest

Hi there, just became alert to your blog through Google, and found that it is truly informative. I’m going to watch out for brussels. I’ll appreciate if you continue this in future. Many people will be benefited from your writing. Cheers!

rental
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888