Ölümcül xəstə yaxınları və yas prosesi

93
Copyright 2009 DrAlzheimer Explorations of Beauty and Decay http://gallery.dralzheimer.stylesyndication.de All rights reserved. This image may not be published or redistributed in whole or part with out the express written permission.

Yas – şəxslərin yaşadıqları itkilər qarşısında verdiyi reaksiyadır. Bu itkilər fiziki və yaxud emosional ola bilər. Yaşadığımız müddət ərzində itirdiyimiz hər şey üçün müəyyən bir müddətdə və intensivliklə yas tuta bilərik. Bizim üçün dəyərli olan bir əşyamızı itirdikdə, bir dostumuz uzaq bir yerə köçdükdə, yaxud da bir münasibətimiz (mis: sevgililik, dostluq) sonlandıqda yas prosesi yaşaya bildiyimiz kimi, sevdiyimiz birinin ölümü də yasın əsasını qoyur. Bir yaxınımızın ölümü qarşısında keçirdiyimiz yas prosesi həm fiziki, həm də psixososial itki olduğuna görə şəxslər üçün daha ağır olur.

Yas itkimizi yaşadığımız və bu itkinin gətirdiyi hisslərin öhdəsindən gəlməyi öyrəndiyimiz bir prosesdir. Bu prosesi yaşamaq hər nə qədər mənfi və əzabverici duyğular yaşatsa da, itkidən əvvəlki həyatımıza geri dönə bilmək baxımından böyük əhəmiyyət daşımaqdadır. Klayton (Klayton) (1990) ölümün ardından baş verən yas prosesinin üç mərhələdən ibarət olduğunu bildirmişdir: hissizlik, depressiya və bərpa. İlk mərhələ olan hissizlik dövrü itkinin ardından gələn bir neçə saatla, bir neçə gün arasında davam edir, nadir hallarda bir-neçə həftəyədək uzana bilər. Bu müddət ərzində hər şey fərdlərə qarmaqarışıq gəlir, etmələri lazım olan işləri avtomatik olaraq edirlər və yaşadıqları itkinin fərqində belə olmurlar. Hissizlikdən sonra, adətən, depressiya müddəti başlayır. Bu proses bir neçə həftə ilə, bir il arasında davam edə bilir. Depressiya simptomları, əsasən, yuxusuzluq, yorğunluq və narahatlıqdır. Duyğular zaman keçdikcə azalsa belə, ildönümləri, ad günləri, bayramlar kimi şəxslər üçün xüsusi məna ifadə edən günlərdə yenidən arta bilər. Çoxları itkidən sonrakı 6 ay içərisində yaxşılaşma yolunda böyük irəliləyişlər əldə edir. Bəzi şəxslər itkinin ardından yeni rollar, yeni münasibətlər axtarışına başlayarkən, bəziləri itkini yaşadıqları andan əvvəlki vaxtlarına geri dönürlər. Belə vəziyyət itki yaşayan fərdin yaşına, cinsiyyətinə, sağlamlıq vəziyyətinə, itirdiyi şəxslə olan yaxınlığına, öz həyat təcrübələrinə görə dəyişiklik göstərir.

Ölümcül xəstəliyə sahib şəxslərin yaxınlarında bu proses bir az daha fərqli baş verməkdədir. Kübler-Ross modelinə (1997) görə belə bir yas prosesinin 5 mərhələsi var: inkar, qəzəb, sövdələşmə, depressiya və qəbuletmə.

İnkar: “Yox, belə bir şey ola bilməz.”

Yas prosesinin mərhələləri bəzən yer dəyişdirsə belə, prosesin başlanğıcı, əsasən, inkardır. Bu müddətdə şəxslər yaxınlarından birinin ölümcül xəstəlikli olduğunu qəbul etməz və xəstəlik heç yoxmuş kimi davranarlar. Bu, bir növ şok halıdır. Bu müddətdə fərdin duyğuları qarışıqdır. Vəziyyət qarşısında necə hərəkət etməsi gərəkdiyini bilməz, hissizləşib içinə qapana bilər. Xəstəlik barədə danışmaq istəməz, sanki heç yoxmuş kimi davranar, xəstə olan yaxınıyla görüşməkdən qaça bilər.

Qəzəb: “Niyə mən?”

Şəxslər ilk inkar müddətini keçirdikdən sonra qəzəb müddəti gəlir. Fərdlər bu hadisənin niyə məhz onların başına gəldiyini sorğulamağa başlayır və bu mövzuda bir çox şeyə əsəbləşə bilərlər. Sevdikləri şəxsi itirmə qorxusu qəzəb yaradan əsas duyğudur. Xəstəliklə bağlantısı olan şəxslərə – özlərinə, taleyə, Tanrıya və xəstə olan şəxsə hirslənər, hətta, bunu göstərə bilərlər. Əsəbiləşməyin qarşısını almaq yas prosesinin normal davam etməsinə mane olur və bu prosesi tam yaşaya bilməmiş şəxsin sonrakı həyatını narahatlıq, əsəb və kədər içərisində keçirməsinə səbəb olur. Vacib olan qəzəb hissini boğmaq deyil, onun öhdəsindən gəlməyi öyrənə bilməkdir. Bu müddət ərzində şəxs qəzəbin özünə və xəstəyə zərər verməsinin qarşısını almaq və sağlam bir şəkildə özündən xaric etmək üçün terapevtlərdən dəstək ala bilər. O, bu hissləri atmağın qeyri-dağıdıcı yollarını tapmalıdır.

Sövdələşmə: “Əgər sən elə etsən, mən də belə edəcəyəm.”

Yas prosesinin bir digər mərhələsi də sövdələşmə dövrüdür. Bu mərhələdə xəstə yaxınları xəstənin sağalması üçün xəstəylə, həkimlərlə, özləri ilə və hətta, Tanrıyla belə “danışıqlar aparmağa” hazır olurlar. Bu mərhələdə şəxslər yaxınlarının tamamilə sağalması ya da ağrılarının azalması üçün müxtəlif fədakarlıqlar və razılaşmalar etməyə hazırdırlar.

Depressiya: “Baş verənlər həqiqətdir!”

Şəxslər inkar, qəzəb, sövdələşmə mərhələlərini yaşayıb, yaxınlarının xəstəliyini və onları itirəcəklərini qəbul etməyə başladıqda özlərini depressiv, çarəsiz, gücsüz və qəmgin hiss etməyə başlayırlar. Prosesin bu mərhələsində xəstə yaxınları özlərinə yaxşı baxmalı, yuxularına və qidalanmalarına diqqət etməli, özlərini psixoloji və fiziki mənada rahatlaşdıracaq fəaliyyətlər yerinə yetirməlidirlər.

Qəbuletmə: “Bəli, olan bu idi.”

Bu mərhələ şəxslərin yaxınlarının xəstəliklərini və onları itirəcəklərini qəbul etdikləri mərhələdir. Proses xəstəni itirdikdən sonra onlarla yaşadıqlarını və paylaşdıqlarını xatirəyə çevirməklə bitir.

Yaxınlarının xəstənin ölümündən sonra yaşadıqları yasın nə qədər müddət ərzində davam edəcəyi şəxslərin psixi olaraq nə qədər sağlam olması ilə əlaqədardır. Edilən araşdırmalar nəticəsində, bəzi şəxslərin sevdikləri bir nəfəri itirdikdə normal əhaliyə nisbətən daha uzunmüddətli və daha çətin bir proses yaşadığı, bu itkinin onların həyatına daimi olaraq təsir etdiyi bilinir. Bir çox araşdırma yas prosesinə təsir edən müxtəlif amillərin olduğunu, bu amillərdən bəzilərinin şəxsin itirdiyi yaxını ilə əlaqəsi, bu şəxsə bağlılıq dərəcəsi, şəxsi mental və fiziki sağlamlığı, ətrafından necə dəstək aldığı, xəstəlik və xəstənin ölümüylə əlaqədar hallar olduğunu göstərmişdir. Xəstə yaxınının xəstəylə əlaqəsi nə qədər güclüdürsə, yas prosesi də onun üçün o qədər uzun və ağır olur. Şəxsin daha əvvəl yaşadığı itkilər və bu itkilərin öhdəsindən necə gəlməsi də bu yas prosesinin necə keçəcəyini bildirən əsas amillərdəndir. Xəstəlik müddətində xəstəylə yaxından maraqlanan fərdlər də prosesi yaşamaqda sıxıntı çəkirlər. İtki ardından ailədən, dostlardan və ətrafdan gələn ictimai dəstək xəstə yaxınlarının yas prosesini daha rahat yaşamalarına və itki ardından köhnə həyatlarındakı funksionallıqlarına daha tez dönə bilmələrinə kömək etməkdədir. Xəstəliyin hansı mərhələsində diaqnozun qoyulması, xəstənin bu vəziyyəti qəbul edərkən nələr yaşadığı, xəstənin ölüm anının necə və yanında kimlər olarkən gerçəkləşdiyi kimi mövzular da xəstə yaxınlarının yaşadığı prosesə təsir edən faktorlardandır.

Fərdin yaşaya biləcəyi ən konkret itki sevdiyi bir şəxsi itirməkdir. Ölümcül xəstə yaxınlarının yas prosesi xəstəliyin inkişafına görə uzun bir zamana yayıla bilər. Ani baş verən ölümlər xəstə yaxınları üçün travmatik iz buraxa bildiyi kimi, yaxınınızı itirəcəyinizi bilmək və bu halda bir müddət yaşamağa çalışmaq da öz içində travmatik bir hadisə ola bilər. Vamık Volkanın (Vamık Cemil Volkan) da bildirdiyi kimi, yaxınını itirmək şəxsdə qarşısıalınmaz bir kədər yaradır və hər itki keçmişdə yaşadığımız itkilərin dərdini, kədərini təzələyir. Əgər şəxs özünə yas prosesi yaşamağa icazə verərsə, lazım gəlsə, çevrəsindən və bu sahədə çalışan profesionallardan kömək istəyərək prosesi sağlam bir halda keçirərsə, hər itki şəxsə psixoloji böyümə və yenilənmə şansı tanıyar.

Mənbə: Psikolojik Travma

References

 

Åberg, C. A., Sidenvall, B., Hepworth, M., O’Reilly, K., & Lithell, H. (2004). Continuity of the self in later life: Perceptions of informal caregivers. Qualitative Health Research, 14, 792-815.

 

Bass, D. M., Bowman, K., & Noelker, L. S. (1991). The influence of caregiving and bereavement support on adjusting to an older relative’s death. The Gerontologist, 31(1), 32-43.

 

Brazil, K., Bedard, M., & Willison, K. (2002). Correlates of health status for family caregivers in bereavement. Journal of Palliative Medicine, 5(6), 849-855.

 

Brown, M.-A., & Stetz, K. (1999). The labor of caregiving: A theoretical model of caregiving during potentially fatal illness. Qualitative Health Research, 9, 182-197.

 

Cannaerts, N., Casterlé, B. D. d., & Grypdonck, M. (2004). Palliative care, care for life: A study of the specificity of residential palliative care. Qualitative Health Research, 14, 816-835.

 

Clayton, P. J. (1990). Bereavement and depression. Journal of Clinical Psycology;51(7), 34-38.

 

Kubler-Ross E. (1997). On Death and Dying: What the Dying have to Teach Doctors, Nurses, Clergy, and their Own Families. New York, NY: Touchstone.

 

Cleiren, M. (1993). Bereavement and adaptation: A comparative study of the aftermath of death. London: Hemisphere Publishing.

 

Dumont, S., Turgeon, J., Allard, P., Gagnon, P., Charbonneau, C., & Vézina, L. (2006). Caring for a loved one with advanced cancer: Determinants of psychological distress in family caregivers. Journal of Palliative Medicine, 9(4), 910-919.

 

Ferrario, S. R., Cardillo, V., Vicario, F., Balzarini, E., & Zotti, A. M. (2004). Advanced cancer at home: Caregiving and bereavement. Palliative Medicine, 18(2), 129-136.

 

Prigerson, H. G., & Jocobs, S. C. (2001). Traumatic grief as a distinct disorder: A rationale, consensus criteria, and a preliminary empirical test. In M. S. Stroebe, R. O. Hansson,W. Stroebe, & H. Schut (Eds.), Handbook of bereavement research (pp. 613-646). Washington, DC: American Psychological Association.

 

Volkan, V. (1993). Life after loss. New York: Charles Scribner’s Sons Inc.

Redaktə etdi: Fatimə Əliyeva

Leave a Reply

93 Comments on "Ölümcül xəstə yaxınları və yas prosesi"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
hop over to this website
Guest

I just want to mention I’m beginner to blogging and site-building and seriously liked this blog site. More than likely I’m likely to bookmark your website . You surely have exceptional posts. Kudos for sharing with us your website.

my response
Guest

I simply want to mention I’m beginner to blogs and definitely enjoyed your web page. Likely I’m going to bookmark your website . You really have beneficial articles. Bless you for revealing your webpage.

`meTroclick
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

^Faytech North America
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

)EMery EPS
Guest

I really hope to advise you that I am new to writing and really adored your webpage. Very possible I am going to bookmark your blog post . You indeed have extraordinary article materials. Be Thankful For it for telling with us your favorite site write-up

Fashion
Guest

I love the efforts you have put in this, appreciate it for all the great content.

News
Guest

I’ve recently started a web site, the information you offer on this site has helped me tremendously. Thanks for all of your time & work. “Patriotism is often an arbitrary veneration of real estate above principles.” by George Jean Nathan.

News
Guest

My brother recommended I might like this web site. He was totally right. This post truly made my day. You cann’t imagine just how much time I had spent for this info! Thanks!

Pozycjonowanie Stron WWW Szczecin
Guest

I dugg some of you post as I cogitated they were very useful handy

Strony Internetowe Gorzow
Guest

I simply could not leave your site before suggesting that I extremely loved the usual info an individual supply in your guests? Is going to be again frequently in order to investigate cross-check new posts.

News
Guest

Its like you read my mind! You seem to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with a few pics to drive the message home a bit, but instead of that, this is wonderful blog. A great read. I’ll definitely be back.

News
Guest

I gotta favorite this website it seems very beneficial very beneficial

News
Guest

Absolutely indited subject matter, regards for selective information .

Fashion
Guest

Undeniably believe that which you said. Your favorite justification appeared to be on the internet the simplest thing to be aware of. I say to you, I definitely get irked while people consider worries that they just don’t know about. You managed to hit the nail upon the top and defined out the whole thing without having side-effects , people can take a signal. Will probably be back to get more. Thanks

Zwrot Podatku z Anglii
Guest

I was studying some of your blog posts on this site and I believe this site is real instructive! Keep on posting.

airfare
Guest

What i don’t understood is actually how you’re not really a lot more smartly-appreciated than you might be now. You’re very intelligent. You recognize thus considerably in the case of this subject, made me in my view imagine it from numerous varied angles. Its like women and men don’t seem to be fascinated except it is one thing to do with Girl gaga! Your individual stuffs outstanding. Always handle it up!

News
Guest

Heya i’m for the first time here. I came across this board and I find It truly useful & it helped me out a lot. I hope to give something back and aid others like you helped me.

John Deere Service Manuals
Guest

The the next occasion I just read a weblog, Hopefully that this doesnt disappoint me up to this blog. I mean, It was my replacement for read, but I personally thought youd have something fascinating to talk about. All I hear is often a couple of whining about something that you could fix when you werent too busy in search of attention.

News
Guest

Just wanna admit that this is handy , Thanks for taking your time to write this.

Uzywane Maszyny Rolnicze z Niemiec
Guest

Hello my family member! I wish to say that this article is amazing, great written and come with approximately all vital infos. I’d like to see extra posts like this.

News
Guest

magnificent issues altogether, you simply received a brand new reader. What could you recommend in regards to your put up that you simply made a few days in the past? Any sure?

blogcabinca.org
Guest

Wow! Thank you! I continually needed to write on my website something like that. Can I include a fragment of your post to my blog?

http://aoflibrary.net
Guest

I definitely wanted to write a note to say thanks to you for some of the pleasant instructions you are giving at this website. My extended internet lookup has finally been compensated with incredibly good facts to exchange with my friends and family. I would suppose that most of us site visitors are very much blessed to dwell in a very good place with so many lovely individuals with good suggestions. I feel quite happy to have come across the webpages and look forward to some more excellent times reading here. Thanks again for a lot of things.

Fashion
Guest

I precisely desired to say thanks once more. I do not know what I would have handled in the absence of those smart ideas discussed by you concerning my topic. It absolutely was the fearsome case for me, nevertheless spending time with a specialized mode you solved that made me to leap over joy. Now i’m thankful for the help and thus believe you find out what a powerful job you are always carrying out educating many others by way of your websites. Most probably you’ve never met all of us.

cool electronics
Guest

Someone necessarily assist to make critically posts I would state. This is the first time I frequented your web page and thus far? I surprised with the research you made to make this actual submit amazing. Excellent activity!

Home Improvement
Guest

Enjoyed looking through this, very good stuff, thanks . “Hereafter, in a better world than this, I shall desire more love and knowledge of you.” by William Shakespeare.

Pozycjonowanie Stron Na Czym Polega
Guest

Appreciate it for helping out, superb information.

Home Improvement
Guest

I think you have remarked some very interesting details , thankyou for the post.

Metallzaun Polen
Guest

Usually I don’t read post on blogs, however I wish to say that this write-up very compelled me to take a look at and do so! Your writing taste has been amazed me. Thank you, very great post.

online retailer
Guest

I am so happy to read this. This is the kind of manual that needs to be given and not the random misinformation that is at the other blogs. Appreciate your sharing this best doc.

http://consultarnumero.com
Guest

Great beat ! I would like to apprentice while you amend your web site, how can i subscribe for a blog web site? The account aided me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast offered bright clear concept

zgrzewarka do rur olx
Guest

I think you have observed some very interesting details , thanks for the post.

Home Improvement
Guest

Very interesting subject, appreciate it for putting up.

zgrzewarki do rur
Guest

Wow! This can be one particular of the most helpful blogs We’ve ever arrive across on this subject. Actually Excellent. I’m also an expert in this topic so I can understand your effort.

http://healthexpo2015.net
Guest

I relish, lead to I found just what I used to be looking for. You’ve ended my four day lengthy hunt! God Bless you man. Have a nice day. Bye

http://www.crammonduk.com
Guest

I think this is one of the most significant info for me. And i’m glad reading your article. But wanna remark on some general things, The web site style is ideal, the articles is really excellent : D. Good job, cheers

http://gshguide.com
Guest

I like what you guys are up too. Such smart work and reporting! Carry on the superb works guys I have incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my web site 🙂

News
Guest

You actually make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be really something that I think I would never understand. It seems too complicated and extremely broad for me. I’m looking forward for your next post, I’ll try to get the hang of it!

montaz rur pex
Guest

I believe you have mentioned some very interesting details , appreciate it for the post.

odziez robocza gorzow
Guest

Somebody essentially assist to make critically posts I would state. This is the very first time I frequented your web page and thus far? I surprised with the research you made to make this actual put up incredible. Great process!

SmallBusiness
Guest

Excellent blog here! Also your site loads up fast! What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host? I wish my website loaded up as quickly as yours lol

BeautyShop
Guest

Hello.This post was really fascinating, particularly since I was searching for thoughts on this topic last Wednesday.

Wooden Furniture
Guest

You really make it seem so easy with your presentation but I find this topic to be really something which I think I would never understand. It seems too complicated and extremely broad for me. I’m looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

Home Improvement
Guest

I think this is one of the most important info for me. And i’m glad reading your article. But should remark on few general things, The website style is perfect, the articles is really nice : D. Good job, cheers

ClimbingShoes
Guest

I was just seeking this info for a while. After 6 hours of continuous Googleing, finally I got it in your web site. I wonder what’s the lack of Google strategy that do not rank this kind of informative websites in top of the list. Normally the top sites are full of garbage.

Home Improvement
Guest

You have brought up a very wonderful points , thanks for the post.

ApartmentFinder
Guest

Nice read, I just passed this onto a colleague who was doing some research on that. And he just bought me lunch since I found it for him smile Thus let me rephrase that: Thank you for lunch!

HomeImprovement
Guest

This is really interesting, You are a very skilled blogger. I’ve joined your rss feed and look forward to seeking more of your fantastic post. Also, I’ve shared your site in my social networks!

HealthHistory
Guest

hello!,I really like your writing so much! share we keep in touch more approximately your article on AOL? I require an expert on this house to resolve my problem. Maybe that’s you! Looking ahead to see you.

InsuranceAgent
Guest

What i do not realize is in truth how you’re no longer actually a lot more well-liked than you might be right now. You are so intelligent. You recognize therefore significantly on the subject of this topic, produced me in my view believe it from numerous varied angles. Its like women and men aren’t fascinated except it is something to do with Lady gaga! Your own stuffs great. All the time deal with it up!