Psixologiyada cins kateqoriyası

73

Cins insanın heç zaman yaddan çıxarmadığımız yeganə atributudur. Biz gözün və saçın rəngini, üzün cizgilərini, insanın əynindəki paltarı və üstündə hansı bəzək əşyasının olduğunu unuda bilərik. Lakin onun kişi yaxud qadın olduğunu heç vaxt yaddan çıxarmarıq. Son onilliklər ərzində insanlar kişi və qadın təsnifatına daha çox diqqət verməyə və onun müxtəlif məna aspektləri barədə suallar verməyə başlayıb. Bu suallar təkcə psixologiya və o cümlədən, sosial psixologiyada deyil, həm də humanitar elmlərin digər sahələrində meydana çıxır. Həmin problemlə bağlı sosial psixoloqların fikri olduqca vacibdir, çünki onlar diqqəti davranışımızı “maskulin” yaxud “feminin” kimi formalaşdıran norma və rollara yönəldir. Qadın və kişinin psixoloji xasiyyətnamələrindəki fərq, bəlkə də, kişi başlanğıcının birinciliyini və üstünlüyünü sübut etmək məqsədi güdən alimləri həmişə maraqlandırmışdır. Çünki qadın psixoloji xasiyyətnaməsi kişi alimləri tərəfindən diqqətəlayiq sayılmırdı. Mahiyyətcə, müəyyən mənada qadının psixoloji əlamətlərinə toxunan ilk psixoloq-alim Avstriya psixoloqu, psixoanalizin müəllifi Zigmund Freyd (Sigmund Freud) idi və o, qadını natamamlıq kompleksindən əziyyət çəkən, kişi cinsiyyət üzvləri arzusunda olan və ona həsəd aparan “alçaldılmış kişi” kimi təsvir edirdi. Sonralar, Karl Qustav Yunq (Karl Gustav Yung) “Anim”u kişi şəxsiyyətinin şüursuz qadın tərəfi, “Animus”u isə qadın şəxsiyyətində şüursuz kişi tərəfi kimi qeyd edərək heterogen şəxsiyyət strukturundan söhbət açır. Karen Horninin (Karen Horney) neofreydizmini qadın psixologiyasının rüşeymi hesab etmək olar. Karen Horni öz nəzəriyyəsində psixoanalizin irəli sürdüyü kompleksləri alt-üst edərək və psixologiyada sosiomədəni yanaşmanı inkişaf etdirərək cinsi rolların formalaşmasında mədəniyyətin əhəmiyyətinə diqqəti yönəltməklə qadının “inkişafdan qalmış kişi” kimi nəzərdən keçirilməsini ciddi tənqidə tutur. Alfred Adler (Alfred Adler), Erik Erikson (Erik Erikson), Bern Şon (Bern Schon) kimi bəzi qərb psixoloqları da qadının psixoloji inkişafına müəyyən dərəcədə diqqət yetirirdi. Azərbaycan psixologiyasında professor Əbdül Əlizadə ilk dəfə olaraq cinsi dimorfizm aspektinə diqqət vermiş, psixi cins dedikdə onu dəlil sahəsinin, dəyərlər istiqamətinin, özünüdərkin, mənəvi təfəkkürün və digər psixoloji xüsusiyyətlərin formalaşması kimi nəzərdən keçirməyin lazım olduğunu qeyd etmişdir. Son onilliklərdə daha geniş məna məqsədilə psixoloqlar “cins” əvəzinə “gender” sözündən istifadə edir. Çoxsaylı elmi mübahisələr nəticəsində, cins və gender anlayışları arasında dəqiq sərhəd qoyuldu. Cins konkret bir insanın kim – qadın yaxud kişi – olduğunu bildirir və həmin insanın bioloji statusunu göstərir. Cins (yəni bioloji xüsusiyyətlər) kişi və qadın arasındakı psixoloji və sosial fərqlərin özü və əsası sayılır. Elmi araşdırmaların inkişafı ilə aydın oldu ki, bioloji cəhətdən kişi ilə qadın arasında fərqdən daha çox, oxşarlıq mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar, hətta, qadın və kişi arasındakı yeganə dəqiq və əhəmiyyətli bioloji fərqin onların nəsil vermək rolundan ibarət olmasında görür. Bu gün hamıya məlumdur ki, cinslər arasındakı, məsələn, kişinin yüksək boy, ağır çəki, əzələ həcmi və fiziki qüvvəyə malik olması kimi “tipik” fərqlərin cinslə bağlılığı daha azdır. Məsələn, şimali-qərbi Avropa qadınlarının boyu, bütövlükdə, cənubi-şimali Asiya kişilərindən daha yüksəkdir. Boya və bədənin ağırlığına, həmçinin, fiziki qüvvəyə yemək, həyat tərzi mühüm dərəcədə təsir göstərir ki, bu da öz növbəsində kişiyə yaxud qadınamı daha artıq yemək verməyin daha düzgün olması, kalorili yeməyin kimə daha gərəkli olması, kim üçün idman məşğələlərinin daha əlverişli olması ilə bağlı ictimai baxışın təsiri altındadır. Cins və gender anlayışlarının fərqləndirilməsi sosial proseslərin yeni nəzəri dərkolunma səviyyəsinə çıxış demək idi.

80-cı illərin sonunda feminist tədqiqatçılar tədricən patriarxın tənqidindən və spesifik qadın təcrübəsinin öyrənilməsindən gender sisteminin təhlilinə keçməyə başladılar. Qadın araşdırmaları getdikcə gender araşdırmalarına çevrildi ki, burada insanlar arasındakı ünsiyyət, mədəniyyət və münasibətlərin bütün aspektlərini gender hesab edən yanaşmalar ön plana çəkildi. Lakin “cins” və “gender” anlayışları arasındakı fərq öz kəskinliyi ilə seçilmir, çünki bu kateqoriyalar kəsişə bilir. Axı bəzi cinsi fərqlər sosial və bioloji amillərin birləşməsi hesabına yaranır. Ancaq bu fərq bəzi sosial və bioloji amilləri mütləq sıx qisimdə deyil, bir-birindən ayrı və asılı olmadan nəzərdən keçirməyə imkan verir.

Sosial rolların, fəaliyyət formalarının bölünməsi, davranışında və cinsə görə emosional xasiyyətnamələrin fərqliliyi şübhəsizdir və bu, Azərbaycan cəmiyyəti də ümumi siyahıdan istisna olunmadan, şərq mədəniyyəti üçün daha səciyyəvidir. Antropoloq, etnoqraf və tarixçilər çoxdandır ki, “tipik kişi” yaxud “tipik qadın” barədə təsəvvürlərin nisbiliyini müəyyən etmişlər: bir cəmiyyətdə kişi işi (xarakterinin xüsusiyyəti) sayılan, digərində qadına aid edilə bilər. Kişi və qadının dünyada qeyd olunan sosial xasiyyətnamə rəngarəngliyi və insanların bioloji xasiyyətnamələrinin eyniliyi bioloji cinsin müxtəlif cəmiyyətlərdə mövcud olan sosial rollarının müxtəlifliyi ilə izah edilə bilmədiyi barədə nəticə çıxarmaq imkanı verir. Buna görə də, maskulin və feminin davranışa aid olan mədəni gözləmə və stereotiplər gender (cinsi yox) rolu adlanır. Son nəticədə, sosiomədəni normalar kişi və qadının psixoloji xüsusiyyətlərini, davranış modelini, fəaliyyət növü və ixtisasını müəyyən edir. Cəmiyyətdə kişi yaxud qadın olmaq təkcə bu və ya digər anatomik əlamətlərə malik olmaq demək deyil, bu həm də qabaqcadan bizə aid edilmiş gender rolunu yerinə yetirməkdir. Gender qadın və kişinin cəmiyyətdə və onun institutlardakı (ailədə, siyasi strukturlarda, iqtisadiyyatda, mədəniyyətdə, təhsildə və s.) vəziyyətini təyin edən sosial model kimi qurulur. Bir çox şey şəxsiyyətin bacarıq və meyillərinin təlim və xüsusi məşq prosesində inkişaf etməsinə və dəyişməsinə dəlalət edir. Belə ki, təhsil sistemindəki dəyişikliklər cinslər arasında verbal, riyazi və məkan bacarığının inkişaf səviyyəsindəki fərqi mühüm dərəcədə azaltdı. Psixoloqların əksəriyyəti bu nəticəyə gəldi ki, yalnız cinsi mənsubluq əsasında davranış və ya bu yaxud digər vərdişə meyil haqqında fikir söyləmək olmaz. Qadın olmaq heç də anatomik olaraq feminin xüsusiyyətlərə malik olmaq demək deyildir. Necə ki, kişi cinsinə mənsubluq maskulinliklə üst-üstə düşmür.

Mənbələr:

  1. Abbaszadə N.D- Gender probleminin psixoloji aspektləri
  2. Əlizadə.Ə.Ə – cinsi dimorfizm və şəxsi qarşılıqlı münasibətlərin formalaşmasının psixoloji problemləri
  3. Bern Ş.-Gender psixologiyası
  4. Mayers D . –Sosial psixologiya

Redaktə etdi: Fatimə Əliyeva

73 ŞƏRH

  1. I just want to mention I’m beginner to weblog and absolutely liked your blog site. Likely I’m planning to bookmark your website . You actually come with excellent stories. Thanks a bunch for sharing with us your blog.

  2. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  3. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  4. hello!,I really like your writing so so much! proportion we be in contact more about your article on AOL? I require an expert on this area to unravel my problem. May be that’s you! Looking ahead to look you.

  5. I simply have to inform you you that I am new to blogging and undeniably liked your article. Most likely I am prone to bookmark your blog post . You really have memorable article content. Value it for expressing with us your very own domain webpage

  6. As far as me being a member here, I wasn’t aware that I was a member for any days, actually. When the article was published I received a notification, so that I could participate in Comments, so perhaps that is it. But we’re certainly all members in the world of ideas.

  7. Hello, Neat post. There’s an issue along with your web site in web explorer, would test this… IE nonetheless is the market leader and a large part of other folks will pass over your magnificent writing because of this problem.

  8. Simply wish to say your article is as astounding. The clarity in your post is just great and i could assume you are an expert on this subject. Well with your permission let me to grab your RSS feed to keep updated with forthcoming post. Thanks a million and please continue the enjoyable work.

  9. I was just seeking this info for some time. After 6 hours of continuous Googleing, at last I got it in your site. I wonder what is the lack of Google strategy that do not rank this kind of informative web sites in top of the list. Usually the top web sites are full of garbage.

  10. I’m not sure where you’re getting your info, but good topic. I needs to spend some time learning more or understanding more. Thanks for wonderful information I was looking for this information for my mission.

  11. I got what you intend, regards for posting .Woh I am delighted to find this website through google. “You must pray that the way be long, full of adventures and experiences.” by Constantine Peter Cavafy.

  12. I have been browsing online more than 3 hours as of late, but I by no means discovered any fascinating article like yours. It is lovely worth sufficient for me. In my opinion, if all webmasters and bloggers made excellent content material as you probably did, the web shall be much more helpful than ever before. “Perfection of moral virtue does not wholly take away the passions, but regulates them.” by Saint Thomas Aquinas.

  13. Hi my loved one! I wish to say that this post is amazing, great written and include almost all vital infos. I¡¦d like to look extra posts like this .

  14. We are a group of volunteers and starting a new scheme in our community. Your web site offered us with valuable info to work on. You have done an impressive job and our entire community will be thankful to you.

  15. Thank you for sharing superb informations. Your web-site is so cool. I’m impressed by the details that you have on this site. It reveals how nicely you understand this subject. Bookmarked this web page, will come back for extra articles. You, my pal, ROCK! I found simply the info I already searched everywhere and just could not come across. What a perfect website.

  16. hello there and thank you for your information – I’ve certainly picked up anything new from right here. I did however expertise some technical issues using this web site, as I experienced to reload the site many times previous to I could get it to load correctly. I had been wondering if your hosting is OK? Not that I’m complaining, but slow loading instances times will sometimes affect your placement in google and can damage your high quality score if advertising and marketing with Adwords. Anyway I’m adding this RSS to my email and could look out for a lot more of your respective exciting content. Make sure you update this again very soon..

  17. I not to mention my buddies were actually reading the best pointers from your web blog and then unexpectedly came up with a terrible suspicion I never thanked the blog owner for them. These guys were definitely as a result passionate to read through all of them and have in effect absolutely been making the most of these things. I appreciate you for simply being considerably accommodating and for making a choice on this kind of awesome tips most people are really desperate to be informed on. My very own sincere regret for not saying thanks to earlier.

  18. I’ve been surfing online more than three hours today, yet I never found any interesting article like yours. It’s pretty worth enough for me. In my view, if all webmasters and bloggers made good content as you did, the net will be much more useful than ever before.

  19. Its like you read my mind! You appear to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with a few pics to drive the message home a little bit, but instead of that, this is magnificent blog. A fantastic read. I’ll definitely be back.

  20. Thanks for all your valuable labor on this web page. My aunt loves going through internet research and it is easy to see why. I notice all concerning the lively way you give insightful tips and tricks through the web site and increase response from visitors on that situation and our daughter is undoubtedly starting to learn a lot. Take advantage of the rest of the year. You’re the one carrying out a great job.

  21. I have been browsing online more than three hours as of late, yet I never found any interesting article like yours. It is beautiful worth enough for me. Personally, if all web owners and bloggers made excellent content as you did, the internet will be much more helpful than ever before.

  22. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  23. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  24. I do trust all of the ideas you’ve offered to your post. They’re very convincing and can definitely work. Still, the posts are too quick for starters. May you please lengthen them a bit from subsequent time? Thank you for the post.

  25. Someone essentially assist to make severely posts I might state. That is the first time I frequented your web page and thus far? I amazed with the analysis you made to create this actual publish amazing. Magnificent process!

  26. Nice read, I just passed this onto a colleague who was doing a little research on that. And he just bought me lunch since I found it for him smile Thus let me rephrase that: Thanks for lunch! “To be 70 years young is sometimes far more cheerful and hopeful than to be 40 years old.” by Oliver Wendell Holmes.

  27. Thank you a lot for giving everyone a very splendid possiblity to discover important secrets from this blog. It’s always very nice and also full of fun for me personally and my office co-workers to search the blog at the least three times weekly to study the fresh guides you have. Of course, I’m just always fulfilled with all the mind-boggling secrets you give. Some 2 ideas in this posting are certainly the most effective we’ve had.

  28. certainly like your web-site however you have to test the spelling on several of your posts. Several of them are rife with spelling issues and I in finding it very troublesome to tell the truth nevertheless I will definitely come back again.

  29. I wanted to type a comment so as to appreciate you for the awesome suggestions you are posting at this website. My considerable internet lookup has finally been paid with excellent strategies to share with my guests. I ‘d state that that we site visitors actually are undeniably blessed to exist in a good community with very many marvellous individuals with helpful opinions. I feel truly lucky to have encountered your website and look forward to really more excellent times reading here. Thank you once again for a lot of things.

  30. I’ve been browsing online more than three hours lately, but I by no means found any fascinating article like yours. It’s lovely price sufficient for me. Personally, if all website owners and bloggers made just right content as you probably did, the net shall be a lot more useful than ever before. “No one has the right to destroy another person’s belief by demanding empirical evidence.” by Ann Landers.

  31. hello there and thank you for your information – I have definitely picked up anything new from right here. I did however expertise several technical issues using this website, since I experienced to reload the site many times previous to I could get it to load properly. I had been wondering if your web host is OK? Not that I’m complaining, but sluggish loading instances times will sometimes affect your placement in google and could damage your high-quality score if ads and marketing with Adwords. Well I am adding this RSS to my e-mail and could look out for a lot more of your respective interesting content. Ensure that you update this again very soon..

  32. Hiya, I’m really glad I have found this info. Today bloggers publish only about gossips and net and this is really frustrating. A good website with interesting content, that’s what I need. Thank you for keeping this web-site, I will be visiting it. Do you do newsletters? Can not find it.

  33. I do believe all the ideas you have presented to your post. They are very convincing and will definitely work. Nonetheless, the posts are too brief for novices. May you please lengthen them a little from subsequent time? Thanks for the post.

  34. I simply could not go away your website before suggesting that I actually loved the usual information an individual provide in your visitors? Is gonna be back ceaselessly in order to inspect new posts.

  35. I simply couldn’t leave your site before suggesting that I actually enjoyed the usual info a person provide on your visitors? Is going to be again ceaselessly in order to check up on new posts

  36. Great beat ! I wish to apprentice while you amend your web site, how can i subscribe for a blog website? The account helped me a acceptable deal. I had been a little bit acquainted of this your broadcast provided bright clear idea

  37. Thank you for any other informative website. The place else may I get that type of info written in such an ideal method? I’ve a venture that I’m simply now working on, and I have been at the look out for such information.

  38. I just couldn’t depart your website prior to suggesting that I really loved the usual information a person provide in your guests? Is gonna be back steadily to investigate cross-check new posts

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin