Xarakterin formalaşmasının şərtləri

65

Xarakterin tiplərinin mövcud olan  bütün  konsep­siya­larının çox ciddi bir çatışmazlığı var. Məsələ ondadır ki, hər bir insan fərddir və heç də həmişə müəyyən bir tipə aid edilməyə bilər. Çox vaxt eyni insanda  xarakterin  ən müxtəlif əlamətləri kifayət qədər inkişaf  etmiş olur. Praktik olaraq, xarakterin tiplərinin bütün təsvirlərində ən müxtəlif cinsli və ya daha düzgün desək ən müxtəlif qəbildən   olan xüsusiyyətlərinin birləşməsini tapmaq olar.
Başqa cür desək, onlarda bütöv şəkildə həm xarakterin, həm də şəxsiyyətin xüsusiyyətləri mövcuddur. Məsələn, şizo­idlərin xarakteristikasını verərkən E.Kreçmer  formal,  yəni davranışın yönümündən asılı olmayan (xarakterin xüsusiy­yətləri): ünsiyyətsizlik, təmkinlilik, ciddilik, qorxaqlıq, sen­timentallıq kimi xüsusiyyətləri, o biri tərəfdən isə daha məzmunlu, şəxs əsaslı “insanları xoşbəxt etməyə çalışmaq”, “nəzəriyyəbaz prinsiplərə meyl”, “sarsılmayan əqidə möh­kəmliyi”, “baxışlarının təmizliyi”, öz ideyaları uğrunda müba­rizəyə mətin olaraq çalışmaq  və s. kimi xüsusiyyətləri sada­layır.
P.B.Qannuşkinin paranoyalı tiplərə verdiyi təsvirdə həmçinin psixoloji xarakteristikaların – dinamikliyindən tutmuş, dünyabaxışına qədər bütün xüsusiyyətlərini tapmaq olar.
Bu cür misalları çoxaltmaq da olar. Xarakterin tiplərinin təsvirinə daxil olan «müxtəlif tipli” əlamətlər tamamilə təbiidir. Amma Gippinreyterin fikrincə, xarakterin tam, təsvirlərinin geniş təhlilə ehtiyacı var, lakin xarakterin təsvirinin müəllifləri bunu etmirlər.
Psixoloji ədəbiyyatda şəxsiyyətin xarakterlərinin forma­laş­ması  haqqında ümumi nəzəriyyənin işlənib hazırlanması haq­qında çox maraqlı və dəyərli təcrübələr var. Buna biz təxminən yüz il bundan əvvəl yazılmış A.F.Lazurskinin əsərlərində rast gəlirik. A.F.Lazurski “endopsixika və ekzo­psixika” anlayışlarını təsdiq etmişdi.  “Endopsixika” anlayışı dedikdə, o, xarakter, temperament və əqli qabiliyyətlərin də aid edildiyi daxili psixi (psixofizioloji) funksiyaların məcmusunu nəzərdə tutur. Şəxsiyyətin münasibətini – təbiətə, cəmiyyətə, mənəvi dəyərlərə münasibətlərinin cəmini isə o “ekzo­psixika”ya aid etməyi təklif edir. Şəxsiyyətin yetkin­liyinin müxtəlif dərəcələrini nəzərdən keçirərək Lazurski onları üç: aşağı, orta, yüksək (ali) səviyyələrə  ayırır. Səviyyələr arasında fərqin əsasını o, endopsixikadan ekzopsixikaya keçiddə görür.
Aşağı səviyyənin nümayəndələrini Lazurski aşağıdakı tiplərə bölür: “dərrakəli”, “tez qızışan”, “fəal”. Ehtimal ki, burada təsnifat müəyyən şəxslərin necə hərəkət etdikləri və necə yaşadıqlarının əlamətlərinə görə aparılır. Müəllif ali səviyyəyə insanları aparıcı fəaliyyət növlərində iştirakına görə müəyyən edir. Ali səviyyəyə aid olan şəxsiyyətlər nəyə əsl meylləri olduqlarını (məsələn, “biliyə”, “gözəlliyə”, “altu­rizmə”) tez müəyyən edirlər.
Beləliklə, demək olar ki, aşağı səviyyədən ali səviyyəyə keçərkən A.F.Lazurski insan şəxsiyyətinin xarakter əlamət­lərini şəxsiyyətin xüsusiyyətləri ilə əvəz edir.

İnsanın xarakteri adətən sosial amillərin təsiri altında formalaşır. Xarakterin formalaşması problemini nəzərdən keçirərkən onun eyni zamanda həm sabit, həm də dəyişkən olması prinsipini tətbiq etmək lazımdır. Bundan başqa, şəxsiyyətin ən vacib xüsusiyyətlərindən  biri olan xarakter – ictimai tarixi bir  kateqoriyadır, ona görə də insanın xarakterinin formalaş­masından danışarkən həmişə sosial şərtlərin təsirini nəzərdə tutmaq lazımdır. İnsanın xarakterinin formalaşmasına sosial mühitin təsiri hər şeydən əvvəl müxtəlif ictimai formasiyalarda tipik xarakterlərin müqayisəsi ilə sübut edilir. Kiçik qrupların psixologiyası onun üzvlərinin xarakterlərinin formalaşmasında böyük rol oynayır.  Xarakterin formalaşmasına  eyni zamanda bioloji şərtlər də təsir edir. Amma xarakterin formalaşmasına irsi təsirin əhəmiyyətli roluna istinad edərkən çox  ehtiyatlı olmaq lazımdır. A.N.Leontyevin sözlərilə desək, bioloji irsilik əhəmiyyətsiz sayılmır, ancaq mənimsəmə prosesi ilə müqayisədə o asılı vəziyyətdə olur.
Xarakterin əlamətlərində  cinsi  və psixi fərqlərin prob­leminin həlli üçün bir çox tədqiqatlar  aparılmış, hətta kişilik-qadınlığın müəyyənləşdirilməsi üçün xüsusi testlər də işlənib hazırlanmışdır. Şəxsiyyətin xüsusiyyətlərində cinsi  fərqlər ortaya çıxıb. Məsələn, kişilər daha özünə güvənən, aqressiv, inadkar və cəsarətlidirlər, xasiyyət, danışıq və hisslərində daha çox  kobuddurlar. Qadınlar isə daha çox həssas, utancaq, xeyir­xah və emosionaldırlar.
Xarakterin formalaşmasının bioloji şərtlərindən danı­şarkən fiziki tərbiyənin böyük əhəmiyyətini qeyd etmək lazımdır. İdmançıların xarakterində iradəlilik xüsusiyyətlərinin tərbiyəsinə həsr olunmuş bir çox əsərlər mövcuddur. Daha ümumiləşdirilmiş formada bu problem P.A.Rudik, A.Ç.Puni, O.A.Çernikova tərəfindən təhlil edilmişdir.
Həyat öz müxtəlifliyi  ilə tərbiyə edir, ancaq xarakterin formalaşmasının əsas amili ailə və məktəbdir. Uşaqların xarakterinin bir çox qüsurları ailədə düzgün olmayan tərbi­yənin nəticəsidir, məsələn, ərköyünlük, inadkarlıq, şıltaqlıq və eqoizm yaradır, fiziki cəza isə uşaqları kobud, sərt, bəzən isə qorxaq, yalançı, aciz edir. Ancaq heç də həmişə uşaqların xarakterinin qüsurlarını ailə tərbiyəsinin səhv olması ilə izah etmək düzgün  deyil. Bəzən xarakterin yaranmış xüsusiy­yətlərini uşaqlar “küçənin”, pis məktəb yoldaşlarının və s. təsiri altında qazanırlar.
Məktəblilərin xarakterinin formalaşdırılması məktəbdə təlim və tərbiyənin əsas vəzifələrindən biridir.
Xarakterin formalaşmasının əsas şərtlərinin siyahısına özünü tərbiyəni də əlavə edirlər.
Məlumdur ki, xarakterin formalaşmasına ətraf mühit təsir edir. Bioloji şərtlər də əhəmiyyətli rol oynayır. Bu şərtlər xarakterin formalaşmasına fatalist təsir etmir, onlar həmişə müxtəlif və öz qanunauyğunluqları olan daxili şərtlər vasitəsilə dəyişir.
Xarakterin formalaşmasında kompensasiya hadisəsi də böyük rol oynayır. Xarakterin bir əlaməti zəiflədikdə bu çatışmazlığın əvəzinə  başqa əlamət daha yaxşı inkişaf edir.
Xarakterin formalaşması daxili vəziyyətdən də asılı olur. L.S.Vıqotski uşaq üzərində hər hansı bir təsir onu uşağın hiss etməsi nöqteyi-nəzərindən ona subyektiv münasibətindən keçməsi anlayışını inkişaf etdirmişdir. İnkişafın uşağın daxili vəziyyətindən asılılığı prinsipi daha  sonra A.N.Leontyev tərəfindən inkişaf etdirilmiş və L.İ.Bojoviç və onun əmək­daşlarının tədqi­qatlarında xüsusi sübutlarla təsdiq olunmuşdur. Bojoviç daxili vəziyyəti uşağın şəxsi ehtiyacları və arzularının sistemi kimi müəyyən edir. Daxili vəziyyət həm də  yaşlı insanların xarakterinin dinamikliyində az rol oynamır, məsələn, inadkar adamın yenidən tərbiyə edilməsinin çətinliyi onun daha çox bu xüsusiyyətlə mübarizə aparmağa ehtiyac hiss  etmə­məsindən və onu pis əlamət kimi hesab etməməsindən ibarətdir. İnsanın psixi vəziyyətinin öyrənilməsi prosesində daha bir zəruri  qanunauyğunluq meydana çıxır: xarakterin dinamikliyi, onun xüsusiyyətlərinin əldə edilməsi, dəyişməsi psixi vəziyyətin keçid mərhələsindən, daha dəqiq desək, insanın öz hərəkətlərinə münasibətindən  keçir.
Şəxsi nümunə də tərbiyənin və özünütərbiyənin ən güclü  vasitəsidir.
Məktəblilərin xarakterinin formalaşmasına şəxsi nümunə­nin təsiri haqqında aparılmış tədqiqatlarda nümunənin seçil­məsi yolları məsələsinə böyük yer verilmişdir. Nümunələrin seçilməsi yolları  müxtəlifdir. Belə yollardan biri şagirdlərin etiraf etdikləri bəzi qüsurların təkmilləşdirilməsi üçün nü­munənin seçimidir. Belə ki, qeyri-mütəşəkkil bir şagird çox intizamlı və mütəşəkkil yoldaşına oxşamaq istəyir. Nümunənin seçilməsinin ikinci yolu – oxşarlığa görədir. Nümunənin seçi­minin başqa bir yolu mənalı həyatı hadisələrin maraqlı, cəlbedici axarına əsaslanır.
Nəhayət nümunə seçiminin daha bir yolu, N.Levitovun şərti olaraq emosional adlandırdığı yoldur. O, şagirdin  müəyyən bir adama əvvəlcə  rəğbət hissi keçirdiyindən və daha sonra isə nümunə kimi bu adamın arxasınca getməsindən ibarətdir. Nümunənin seçilməsi prosesində həm obyektiv, həm də subyektiv amillər rol oynaya bilər.
Hansı şagirdlərə və onların xarakterlərinin hansı xüsusiy­yətlərinə nümunə daha yaxşı təsir edir. Bu baxımdan şagirdləri iki qrupa  ayırırlar:

  1. Xarakterin xüsusi plastikliyi və yüngüllüyü ilə seçi­lənlər;
  2. Yaşadıqları əqidələrin konkret daşıyıcıları olan insanları şüurlu  surətdə axtaranlar.

Fərdi psixoloji şərtlərlə yanaşı, təsəvvürün, maraqların canlılığı, öz üzərində işləmək arzusu kimi ümumi psixoloji şərtlər də mövcuddur. İnadkarlıq, özündənrazılıq, lovğalıq kimi xüsusiyyətlər nümunənin təsirinə mane olur.

 

Mənbə : Ümumi psixologiya ( S.İ.Seyidov , M.Həmzəyev ) Bakı 2007

 

Redaktə etdi: Şəfiqə Babayeva

65 ŞƏRH

  1. I just want to mention I’m all new to blogging and site-building and really enjoyed this web site. Probably I’m going to bookmark your blog post . You surely come with superb writings. Many thanks for sharing with us your web page.

  2. I just want to say I am beginner to weblog and certainly savored you’re page. More than likely I’m going to bookmark your site . You really come with beneficial well written articles. Cheers for revealing your web-site.

  3. I would like to express my appreciation to this writer just for rescuing me from such a matter. After looking throughout the the net and seeing proposals that were not powerful, I believed my entire life was gone. Being alive devoid of the solutions to the issues you have solved all through your good posting is a critical case, as well as the ones which might have in a wrong way affected my career if I had not come across your blog post. Your main skills and kindness in maneuvering all the pieces was valuable. I’m not sure what I would’ve done if I hadn’t discovered such a point like this. I am able to at this moment look ahead to my future. Thanks a lot very much for this impressive and results-oriented help. I won’t think twice to suggest the blog to any person who should receive guidance about this matter.

  4. But a smiling visitant here to share the love (:, btw great design and style. “Treat the other man’s faith gently it is all he has to believe with.” by Athenus.

  5. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  6. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  7. Your website is absolutely beyond belief. It’s really excellent to see such a lot of talented people working all together avoiding friction. I have connected to your site through my website and also my site. i’m sure that it will significantly improve the value and traffic to my web site.

  8. I just intend to notify you that I am new to online blogging and totally admired your write-up. Most likely I am prone to remember your blog post . You undoubtedly have magnificent article information. Truly Appreciate it for discussing with us your favorite internet report

  9. But a smiling visitant here to share the love (:, btw outstanding style and design. “Justice is always violent to the party offending, for every man is innocent in his own eyes.” by Daniel Defoe.

  10. I just couldn’t go away your website before suggesting that I actually enjoyed the usual info an individual supply for your visitors? Is going to be again incessantly in order to inspect new posts.

  11. Usually I do not read article on blogs, but I wish to say that this write-up very compelled me to take a look at and do it! Your writing style has been amazed me. Thank you, quite great article.

  12. I’m not sure where you are getting your info, but good topic. I needs to spend some time learning more or understanding more. Thanks for great information I was looking for this information for my mission.

  13. I don’t even know how I ended up here, but I thought this post was good. I don’t know who you are but definitely you’re going to a famous blogger if you are not already 😉 Cheers!

  14. Pretty section of content. I just stumbled upon your website and in accession capital to assert that I get actually enjoyed account your blog posts. Anyway I will be subscribing to your feeds and even I achievement you access consistently quickly.

  15. Great – I should definitely pronounce, impressed with your web site. I had no trouble navigating through all the tabs and related info ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, web site theme . a tones way for your client to communicate. Excellent task.

  16. Thank you for the sensible critique. Me & my neighbor were just preparing to do some research on this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more clear from this post. I’m very glad to see such fantastic information being shared freely out there.

  17. Thank you for every other magnificent article. The place else may just anyone get that type of information in such an ideal approach of writing? I’ve a presentation subsequent week, and I am at the look for such information.

  18. I keep listening to the news broadcast lecture about receiving boundless online grant applications so I have been looking around for the best site to get one. Could you advise me please, where could i get some?

  19. I precisely wanted to appreciate you all over again. I do not know the things that I could possibly have created in the absence of the actual aspects contributed by you regarding such a area of interest. Entirely was a very challenging situation in my position, however , understanding a professional form you managed the issue made me to leap with delight. I’m grateful for this guidance and even believe you really know what a great job you are putting in training some other people thru your webpage. Most probably you have never met any of us.

  20. I just could not leave your site before suggesting that I actually enjoyed the usual info an individual supply on your visitors? Is gonna be back incessantly to check up on new posts

  21. Great work! This is the type of info that should be shared across the internet. Shame on Google for no longer positioning this publish higher! Come on over and talk over with my web site . Thanks =)

  22. Fantastic beat ! I would like to apprentice while you amend your site, how can i subscribe for a blog website? The account helped me a acceptable deal. I had been a little bit acquainted of this your broadcast provided bright clear concept

  23. I have not checked in here for a while as I thought it was getting boring, but the last few posts are great quality so I guess I¡¦ll add you back to my everyday bloglist. You deserve it my friend 🙂

  24. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  25. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  26. certainly like your web site but you need to test the spelling on several of your posts. Several of them are rife with spelling problems and I find it very troublesome to tell the truth on the other hand I will surely come again again.

  27. Great goods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you’re just extremely wonderful. I actually like what you have acquired here, really like what you are saying and the way in which you say it. You make it enjoyable and you still take care of to keep it smart. I can’t wait to read much more from you. This is actually a great site.

  28. naturally like your web-site however you need to test the spelling on several of your posts. Many of them are rife with spelling problems and I to find it very troublesome to inform the truth then again I¡¦ll definitely come again again.

  29. Fantastic goods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you’re just extremely great. I really like what you’ve acquired here, really like what you are stating and the way in which you say it. You make it enjoyable and you still take care of to keep it wise. I can’t wait to read much more from you. This is actually a terrific site.

  30. I intended to create you that little remark so as to say thanks the moment again for the splendid guidelines you have provided in this article. It is certainly particularly generous with you to offer unhampered just what many of us might have marketed for an ebook to get some profit for their own end, specifically considering that you might have tried it in case you decided. The inspiring ideas in addition worked like a easy way to recognize that the rest have similar interest the same as my very own to know the truth significantly more around this issue. Certainly there are several more pleasurable times ahead for many who check out your site.

  31. Hello, Neat post. There is an issue with your site in internet explorer, would test this… IE still is the marketplace leader and a large portion of folks will omit your great writing because of this problem.

  32. You actually make it seem so easy with your presentation but I find this matter to be really something that I think I would never understand. It seems too complex and extremely broad for me. I’m looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

  33. I loved as much as you’ll receive carried out right here. The sketch is attractive, your authored material stylish. nonetheless, you command get got an shakiness over that you wish be delivering the following. unwell unquestionably come more formerly again since exactly the same nearly a lot often inside case you shield this increase.

  34. Attractive section of content. I just stumbled upon your website and in accession capital to assert that I acquire in fact enjoyed account your blog posts. Anyway I’ll be subscribing to your feeds and even I achievement you access consistently rapidly.

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin