Amiqdala, vizual yaddaş və qərarlarımız

112

Amiqdala beynin hər iki hissəsində temporal lobların dərinliklərində yerləşən badam formasındakı iki balaca strukturdan ibarətdir (corpus amygdaloideum). Balaca olmasına baxmayaraq, fəaliyyəti çox böyükdür. Belə ki, amiqdalanın fəaliyyətini itirdiyi vəziyyətlərdə yaşadığımız hadisələrin emosional mənası qalmaz.
Amiqdala başda qorxu olmaq üzrə əsəb, xoşbəxtlik, təəccüb kimi əsas emosiyalar, yaddaş və sağ qalma ilə bağlı arzuların nəzarətinə cavabdehdir, emosional yaddaş və emosional reaksiyaların yaranmasını təşkil edir və emosional olaraq ətrafımızdakı bir çox şeyi tanımağımıza kömək olur.
Beyin emosional xatirələrin yaddaşda saxlanılmasını təmin etmək üçün sadə bir üsuldan istifadə edir. Təhdidedici təhlükələrlə qarşılaşdığımız zaman bizi mübarizə aparmağa ya da qaçmağa yönəldən neyrokimyəvi stimul o anları bütün canlılığı ilə yaddaşa yazır. Məsələn, stressli bir vəziyyətlə qarşılaşdığımız zaman və ya bir qorxu siqnalı alanda amiqdala fəaliyyəti artır və böyrək üstündəki adrenal parçaları bədəni təcili vəziyyətə hazırlayan epinefrin və neropinefrin qəbul edir. Bu hormonlar qəlb sürəti, qan təzyiqi, tənəffüs sürəti və qlükoza dəyərlərini artırır. Amiqdaladan gələn siqnallarla üzdə qorxulu bir ifadə ortaya çıxır, əzələlər lazımsız hərəkətlərini dayandırır, həzm sistemi hərəkətləri, tənəffüs sürəti yavaşlayır, nəbz və qan təzyiqini yüksəlir. Nəticədə, bədəndə “mübarizə apar ya da qaç” cavabı ortaya çıxır. Eyni anda korteksin yaddaş sistemləri bir düşüncə yaratmadan əvvəl, bu tip təcili vəziyyətlə daha əvvəl qarşılaşıb qarşılaşmadığını emosional bir reaksiya verildiyi hallarda amiqdala rasional zehin də daxil olmaqla, beynin böyük bir bölümünü idarə edir və yönləndirir.
Amiqdalanın emosional dünyamız və yaddaşımız üzərinə olan təsirlərindən əlavə, bu günə qədər üzərində dayanılmamış bir özəlliyi də Harvard Tibb Fakültəsinin bir dəstəsinin gerçəkləşdirdiyi araşdırma ilə ortaya qoyulmuşdur. Dünyanın öndə gələn jurnallarından olan “The Lancet”də dərc edilən və 300 xəstənin baxıldığı bu araşdırmada uzunmüddətli gərginlik nəticəsində amiqdala bölgəsində ortaya çıxan yüksək fəaliyyətin ürək infaktı riskini artırdığı göstərildi. Tədqiqatçılar artmış amiqdala fəaliyyətinin sümük iliyindən gələn siqnal nəticəsində daha çox miqdarda ağ qan hüceyrələri yaradılması ilə arteriyalarda enflamasiya yaranması və bunun nəticəsində ürək infaktı, angina ortaya çıxma riskinin artdığını ortaya qoydu. Bu tədqiqat gərginlik yaradan emosional vəziyyətin kardiovasküler xəstəliklərlə əlaqəsini göstərmək baxımından əhəmiyyət daşımaqdadır.
Emosional vəziyyətimizin nəzarətçisi olan amiqdalanın ən əhəmiyyətli funksiyası bizi təhlükələrdən qorumaq və həyatda qalmağımızı təşkil etməkdir. Bütün sistem bu proqrama xidmət edəcək şəkildə çalışır. Amiqdala hər vəziyyəti sorğulayır, ancaq bunu ən sadə sual şəklində, “Bu mənim nifrət etdiyim bir şey dimi? Mənə zərər verərmi? Mən bundan qorxurammı?” kimi suallar verir. Əgər bu sualların cavabı “bəli”dirsə, amiqdala eyni bir sinir həyəcanı kimi anında reaksiya verir və bir “böhran var” mesajını beynin geri qalan hisslərinə ötürür. Yozef le Doks (Joseph Le Doux) emosional beyində amiqdalanın əsas rolunu kəşf edən ilk nevroloqdur. Le Doks düşünən beynin, yəni neokorteksin hələ qərar mərhələsində ikən, amiqdalanın necə sürətli əlaqəyə girməsi ilə bağlı çox sayda çalışma həyata keçirmişdir. Hər hansı bir şeyi dərk etdiyimiz ilk bir neçə milli saniyədə şüursuzca onun nə olduğunu anlamaqla qalmayıb, ondan xoşlanıb xoşlanmadığımıza da qərar verdiyimizi vurğulayan Le Doks bu “idraki şüursuzluq” ilə sadəcə gördüyümüz şeyi dərk etdiyimizi deyil, onun haqqında bir fikir də əldə etdiyimizi qeyd edər.
Emosialarımızın rasional zehindən əlaqəsiz, özlərinə xas bir zehinləri vardır.
Le Doks göz ya da qulaqdan gələn duyğu siqnallarının beyində öncə talamusa (qoxu xaric bütün duyğu stimulları üçün ara stansiya), oradan da tək bir sinaps ilə (sinir hüceyrələri arasındakı əlaqə, beyində hər saniyə trilyonlarla sinaps gerçəkləşir) amiqdalaya çatdığını göstərmişdir. Talamusdan ikinci siqnal isə düşünən beyin neokorteksə gedir. Le Doksun tədqiqatları hisslərimizin neokorteksi ötürərək birbaşa amiqdalaya çatdığını və beləcə onların rasional beyinə olan üstünlüyünü ortaya qoymuşdur.

Neokorteks yavaş, ancaq təchizatlı bir şəkildə daha incə formada reaksiyalar ortaya çıxararkən, amiqdala bizi həmin an hərəkətə keçirə bilər.
Məsələn, vizual siqnallar, öncəliklə, retinadan talamusa çatır və mesajın böyük bir qismi buradan vizual korteksə gəlir, mənası analiz edilir və uyğun reaksiya təyin edilir. Reaksiya emosionaldırsa, duyğu mərkəzlərini hərəkətə keçirmək üçün amiqdalaya siqnal göndərilir.
Ancaq ilk siqnalın daha kiçik bir bölümü nisbətən sürətli bir cərəyanla talamusdan birbaşa amiqdalaya gedib daha tez (ancaq daha az dəqiq) bir reaksiyaya yol açar. Beləcə, kortikal mərkəzlər hələ nə olub bitdiyini anlaya bilmədən amiqdala emosional bir reaksiyanı başlada bilir. Bu şüursuz təəssüratlar emosional xatirələrdir, yığılan yer isə amiqdaladır. Le Doksun və digər nevroloqların tədqiqatları uzun zamandır limbik sistemin (davranış, motivasiya, uzunmüddətli yaddaş və qoxu alma duyğusu kimi müxtəlif funksiyaları əhatə edən beyin bölgəsi) əsas strukturu olaraq bilinən hipokampusun emosional reaksiyalardan çox, dərk edilən halların qeyd edilib, açıqlanması ilə əlaqəli olduğunu önə sürməkdədir.
Hipokampus sadəcə reallıqları xatırlayarkən, amiqdala o reallıqlarla əlaqəli olan emosional detalları qeyd edib saxlayır. İki xətli bir yolda öncəki maşını keçməyə çalışarkən bir qəzadan xilas olsaq, hipokampus yolun hansı qismində olduğumuzu, kimlə olduğumuzu, digər maşının nəyə oxşadığı kimi hadisə ilə əlaqəli detalları qeyd edir. Ancaq sonradan nə zaman eyni şəkildə maşını keçməyə çalışsaq, həyəcana qapılmamıza səbəb olan amiqdaladır. Le Doksun etdiyi kimi: “Bir üzün qohumumuzun olub olmadığını ayırd edən hipokampusdur, ondan çox xoşlanmadığımızı xatırlayan isə amiqdaladır.”

Amiqdalaya stimul verilməsi, emosional anların yaddaşda daha dərin izlər buraxmasını təmin edir. Bu səbəblə, ilk dəfə biri ilə görüşdüyümüz zaman hara getdiyimizi ya da yaxınlıqda olan bir partlama zamanında nə etdiyimizi xatırlayarıq. Amiqdala nə qədər şiddətli stimul alarsa, hadisə də o qədər güclü bir şəkildə xatırlanar. Həyatımızda bizi ən çox həyəcanlandıran ya da qorxudan hadisələr ən unudulmaz zamanlarımız arasında yer alır. Bu vəziyyət də, əslində, beyində iki yaddaş sistemi olduğu mənasına gəlir – biri adi hadisələr, digəri isə emosional olaraq mənalı olanlar üçündür. Emosional xatirələr üçün şəxsi bir sistem olması kainat baxımından son dərəcə mənalıdır, insanların özlərini təhdid edən ya da xoşlarına gələn hadisələr haqqında canlı xatirələrə sahib olmalarını təmin edir. Ancaq emosional xatirələr indiki zamanı səhv istiqamətləndirə bilər.

Amiqdalanın göndərdiyi təcili mesajlar hər zaman olmasa da, bəzi vəziyyətlərdə əhəmiyyətsiz ola bilir. Emosional yaddaşın saxlandığı yer amiqdala təcrübələri axtarır və indi olanı keçmişdəki ilə qarşılaşdırır. Qarşılaşdırma üsulu isə əlaqə qurmaqdır. İndiki vəziyyətin müəyyən bir qismi keçmişdəkinə bənzəyirsə, buna “eynisi” deyə bilər. Bu səbəbdən, bu zəncir çox diqqətsizdir, bir şey tam olaraq dəqiqləşmədən hərəkətə keçə bilər. Yeni meydana gələn vəziyyətlə, keçmişdə yaşanmış və bizə çox təsir edən bir hadisə arasında əlaqə quraraq bu hadisədən öyrənilmiş düşüncələr və emosiyalarla reaksiya verməyimiz üçün təlimatlar göndərir. Amiqdalanın təcili vəziyyət elan etməsi üçün hadisəni keçmişdəki təhlükəyə bənzətməsi kifayətdir. Buradakı problem böhran reaksiyasını başladacaq gündəlik emosiya yüklü xatirələrin yararsız reaksiyaları da bərabərində gətirməsidir.

Təhlükələr qarşısında bir neçə milli saniyə içərisində ani cavablar verilməsini təmin edən sürətli reaksiyalar quşlar, balıqlar və sürünənlərin həyatda qalması üçün vacib məna daşıyır. Bu milli saniyələr məməlilərin həyatda qalması üçün də əhəmiyyət daşıyırdı.
İndi texnologiyaların inkişaf sürəti ilə insan inkişafı arasında qeyri-bərabərlik göz önünə alınanda bir zamanlar bizə kömək edən daxili hissiyat və istedadlar bu gün bizim üçün zərərli ola bilər.
Çünki amiqdala əhəmiyyətli bir emosional modelin ortaya çıxdığını hiss edərsə, nəticəni buraxıb onu dəstəkləyən əlamətlərə baxmayaraq, reaksiyalarını başladır.
Amiqdala bir qorxu ya da əsəb vəziyyəti sırasında daha korteks nə olduğunu anlamadan reaksiya verə bilər, çünki emosiyalar düşüncədən əvvəl və müstəqil bir şəkildə hərəkətə keçir.
Amiqdala (və əlaqəli limbik strukturlar) ilə neokorteks arasındakı əlaqələr, rasional zehin (düşüncələr) və emosiyalar arasındakı müharibələrin ya da ortaq qərarların əsas mərkəzidir. Bəzi hallarda, emosiyaların düşünməyin qarşısını alan bir gücü də vardır. Bir işi ya da problemi həll etmək üçün lazımlı mənbələri ağılda tutmaq bacarığına “işləyən yaddaş” adı verilir. Prefrontal korteks işləyən yaddaşa cavabdeh olan beyin bölgəsidir. Ancaq limbik sistemdən prefrontal korteksə gedən qayğı, əsəb və bənzər qüvvətli duyğular siqnalları prefrontal korteksin fəaliyyətini azalda bilər. Bu səbəblə, emosional baxımdan dağınıq olduğumuz zaman “doğru düzgün düşünə bilmirəm” deyirik. Bu səbəbdən, keçmişə aid hadisələrlə indiki vəziyyət arasında qurduğumuz ani və emosional əlaqələr bizi səhv yola sala bilər. Əslində, heç təhlükəli sayılmayan bir stimulu şəxsi təhdid kimi görə bilərik.
Ən qüvvətli duyğularımız iradə və xarici reaksiyalardır. Sahib olduğumuz emosiyaları seçə bilmərik. Ancaq ani reaksiyaların, emosiyaların bizi tamamilə ələ keçirməsinin qarşısını ala bilərik.

Mənbələr:

1.Ahmed Tawakol, “Relation between resting amygdalar activity and cardio vascular events:a longitudinal and cohort study”, The Lancet, January 12,2016
Http://www.thelancet.com/pdfs/journals/lancet/PIIS0140-6736(16)31714-7.pdf

2.Joseph LeDoux, “The Amiqdale in 5 Minutes”, Big Think, 2015
http//bigthink.com/videos/the-amygdala-in-5-minutes

3.Daniel Goleman,Emotional Intelligence :Why It Can Matter More than IQ, New York, Bantam Books, 2005

Tərcüməçi: Bənövşə Soltanova

Redaktə etdi: Fatimə Əliyeva

 

Leave a Reply

112 Comments on "Amiqdala, vizual yaddaş və qərarlarımız"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
Johnb321
Guest

Appreciate you sharing, great blog post.Thanks Again. Really Cool. fkkgfdbdkbdd

Smithe602
Guest

I am really enjoying the themedesign of your blog. Do you ever run into any browser compatibility problems? A handful of my blog readers have complained about my website not operating correctly in Explorer but looks great in Chrome. Do you have any advice to help fix this issue? dgdgeggaebakkegd

Johng900
Guest

I just like the helpful information you provide on your articles. I will bookmark your blog and test once more here frequently. I’m moderately certain I will learn many new stuff right here! Best of luck for the next! dbcdaeeackac

Smithf718
Guest

I am not sure where you are getting your info, but great topic. I needs to spend some time learning much more or understanding more. Thanks for fantastic information I was looking for this info for my mission. kdgfaabfcckdfakb

Johnb213
Guest

Keep working ,fantastic job! gadecgebefkd

Smithd311
Guest

you have a terrific blog here! would you like to make some invite posts on my weblog? gffdeedeebbeegfa

Johnk971
Guest

I like what you guys tend to be up too. Such clever work and coverage! Keep up the very good works guys I’ve incorporated you guys to my personal blogroll. kkcdcgacdbfd

Smithe892
Guest

This really is actually fascinating, That you are a quite specialist blogger. Ive joined your rss feed and sit up for looking for more of your excellent post. Also, I have shared your web site in my social networks! agaceeegfdadaddk

Johne382
Guest

Wow, fantastic blog layout! How long have you been blogging for? you made blogging look easy. The overall look of your web site is wonderful, let alone the content! dkafeafecgfd

Smithg391
Guest

Im grateful for the blog article.Much thanks again. Cool. afcggggbeegefcdg

Johnd118
Guest

Your weblog is 1 of a kind, i really like the way you organize the topics. edcaedcacdbf

Smithd216
Guest

Sweet website, super layout, very clean and utilise genial. bffeaegbafbdcaec

important source
Guest

I simply want to tell you that I am just newbie to blogging and definitely savored you’re page. Probably I’m going to bookmark your site . You definitely come with impressive article content. Thank you for sharing your blog site.

my response
Guest

I just want to say I’m new to blogging and definitely enjoyed your page. Almost certainly I’m likely to bookmark your site . You amazingly have beneficial writings. Regards for sharing with us your website.

additional reading
Guest

I just want to say I am just beginner to weblog and absolutely loved you’re web site. More than likely I’m want to bookmark your blog . You certainly come with tremendous posts. Kudos for sharing your blog site.

^Emery EPS
Guest

I simply wish to inform you you that I am new to having a blog and pretty much liked your information. Likely I am most likely to save your blog post . You undoubtedly have impressive article content. Value it for swapping with us your main web information

Fashion
Guest

I see something genuinely special in this web site.

_metroClick
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

John Deere Technical Manuals
Guest

certainly, the environmental news theses days are not so good but there are other good news too like opening of new forest reserves“

News
Guest

As soon as I detected this website I went on reddit to share some of the love with them.

FAytech North America_
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

News
Guest

Heya i’m for the first time here. I found this board and I find It really useful & it helped me out much. I hope to give something back and help others like you helped me.

Projektowanie Stron WWW
Guest

hi!,I love your writing very much! percentage we keep up a correspondence extra approximately your article on AOL? I require a specialist in this space to resolve my problem. May be that is you! Looking ahead to peer you.

Gorzow Tworzenie Stron
Guest

you’re really a good webmaster. The web site loading velocity is amazing. It seems that you’re doing any distinctive trick. Also, The contents are masterwork. you have performed a magnificent job in this topic!

News
Guest

I really appreciate this post. I have been looking all over for this! Thank goodness I found it on Bing. You’ve made my day! Thx again!

John Deere Service Manuals
Guest

Aw, i thought this was a really nice post. In thought I have to put in writing this way additionally – taking time and actual effort to create a top notch article… but what / things I say… I procrastinate alot by no indicates seem to get something accomplished.

News
Guest

I have not checked in here for a while because I thought it was getting boring, but the last few posts are good quality so I guess I will add you back to my everyday bloglist. You deserve it my friend 🙂

News
Guest

I genuinely enjoy studying on this website , it holds good articles . “The secret of eternal youth is arrested development.” by Alice Roosevelt Longworth.

Zwrot Podatku z Zagranicy Gliwice
Guest

Excellent site. Plenty of helpful information here. I am sending it to several friends ans also sharing in delicious. And naturally, thanks in your sweat!

Fashion
Guest

Whats up very nice blog!! Guy .. Excellent .. Superb .. I’ll bookmark your website and take the feeds also…I’m satisfied to search out numerous useful information right here in the post, we want work out more techniques in this regard, thanks for sharing.

travel agency
Guest

Wow, superb blog structure! How long have you ever been running a blog for? you made running a blog glance easy. The full glance of your site is wonderful, let alone the content!

News
Guest

A person essentially help to make critically posts I’d state. That is the very first time I frequented your web page and up to now? I amazed with the research you made to make this actual submit extraordinary. Excellent task!

Maszyny Rolnicze Brodnica
Guest

Great – I should definitely pronounce, impressed with your website. I had no trouble navigating through all tabs and related information ended up being truly easy to do to access. I recently found what I hoped for before you know it at all. Reasonably unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, website theme . a tones way for your customer to communicate. Excellent task.

News
Guest

I simply had to thank you very much yet again. I am not sure what I might have worked on without the type of techniques contributed by you about such a area. It seemed to be a very frightening situation in my opinion, but looking at a new professional avenue you dealt with it took me to cry with happiness. I’m just grateful for the assistance and trust you really know what an amazing job your are accomplishing educating many others via a web site. I am certain you haven’t encountered any of us.

News
Guest

I conceive you have remarked some very interesting details , appreciate it for the post.

News
Guest
My wife and i got happy Ervin managed to finish up his reports from the ideas he grabbed using your web page. It is now and again perplexing to just be giving freely secrets that many most people might have been making money from. And we acknowledge we need the blog owner to appreciate for that. Those illustrations you have made, the simple blog navigation, the friendships you can help engender – it is everything fantastic, and it is facilitating our son in addition to us consider that the theme is satisfying, and that’s exceedingly mandatory. Many thanks for all!
Fashion
Guest

Nice read, I just passed this onto a friend who was doing a little research on that. And he just bought me lunch because I found it for him smile So let me rephrase that: Thank you for lunch! “A thing is not necessarily true because a man dies for it.” by Oscar Fingall O’Flahertie Wills Wilde.

5aswiss.com
Guest

Wow, incredible blog layout! How long have you been blogging for? you make running a blog glance easy. The whole glance of your web site is fantastic, let alone the content!

http://aoflibrary.net
Guest

Wow, awesome blog format! How long have you ever been blogging for? you make blogging look easy. The total glance of your site is fantastic, as neatly as the content!

http://bestresearchpapers.net
Guest

obviously like your web site but you have to check the spelling on several of your posts. Many of them are rife with spelling problems and I in finding it very troublesome to tell the truth then again I¡¦ll surely come back again.

Sprawdz Pozycje w Google
Guest

Thank you for the sensible critique. Me and my neighbor were just preparing to do some research about this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more from this post. I’m very glad to see such excellent information being shared freely out there.

cool electronics
Guest

You made some nice points there. I looked on the internet for the issue and found most persons will agree with your website.

automotive products
Guest

I’ve been browsing online greater than three hours nowadays, yet I never discovered any fascinating article like yours. It is pretty worth enough for me. In my view, if all web owners and bloggers made excellent content as you probably did, the net might be much more helpful than ever before.

Home Improvement
Guest

magnificent issues altogether, you just won a logo new reader. What might you recommend in regards to your submit that you just made a few days ago? Any sure?

Home Improvement
Guest

You have mentioned very interesting details ! ps decent site. “He that will not sail till all dangers are over must never put to sea.” by Thomas Fuller.

Tore Aus Polen
Guest

hi!,I love your writing very much! proportion we keep in touch more about your article on AOL? I need an expert in this space to resolve my problem. May be that is you! Having a look forward to look you.

zgrzewanie rur pp w trudnych miejscach
Guest

I do consider all the concepts you have introduced in your post. They’re really convincing and will certainly work. Nonetheless, the posts are very quick for beginners. May just you please extend them a little from subsequent time? Thank you for the post.

slack
Guest

whoah this weblog is magnificent i like reading your articles. Keep up the good work! You understand, a lot of persons are searching round for this info, you can help them greatly.

Home Improvement
Guest

We are a group of volunteers and opening a new scheme in our community. Your site provided us with valuable information to work on. You’ve done an impressive job and our entire community will be thankful to you.

chanelpascher.com
Guest

Great awesome things here. I am very satisfied to peer your article. Thanks so much and i am taking a look forward to touch you. Will you please drop me a e-mail?