Epistemologiya fəlsəfəsi və mövzusu

90

Epistemologiya sözü yunanca “epistemo” bilik, məlumat, “logos” təlim sözlərinin birləşməsiylə yaranmışdır. Adından da göründüyü kimi, bu fəlsəfə qolu biliyin nə olması ilə, onun necəliyi ilə maraqlanır. Epistemologiya fəlsəfəsi bizə elmi, dini, fəlsəfi, texniki, sənət biliklərinin fərqləndirilməsi baxımından da çox önəmlidir. Əsasən “bilik nədir və necə yaranır?”, “biliyin növləri və onların arasındakı bənzərliklər və fərqlər nələrdir?”, “biliyi əldə etməyin yolları nələrdir?”, “bilik fəaliyyətləri nələrdir?”, “biliyin qaynağı, problemi nədir?”, “biliyin doğruluğu və gerçəkliklə bağlılığı nələrdir?”, “doğruluğa, tam mütləq biliyə yetişə bilərikmi?”, “bilməyin məhdudluğu varmı?”, “insan nəyi tam və ya qismən bilə, anlaya, qavraya bilər?”, “biliyin dəyəri nədir?” kimi bilmək aktıyla bağlı sualları cavablamağa və bu kimi problemləri həll etməyə çalışır. Fəlsəfənin bu qolu antik dönəmdən günümüzə qədər filosofların beynini məşğul etmişdir.
Bilik nədir və necə yaranır? Bilik, biliyi anlaya bilən subyektin, yəni insanın bilinənə, yəni obyektə yönəlməsiylə ortaya çıxır. İnsan duyğu üzvləri ilə hiss etdiyi obyekti bilik fəaliyyətləriylə şərh edir və bağlantı qurur. Bilik fəaliyyətlərini qurmaq üçün duyğu orqanlarından gələn siqnallara və bu siqnalları emal edən beynə ehtiyac var. İnsan beyninə həyatı boyunca ətraf mühitdəki obyektlərdən görmə, eşitmə, qoxu bilmə, toxunma kimi duyğu orqanları vasitəsiylə siqnallar gəlir, bunları beynində bilik fəaliyyətləri ilə emal edir və bağlantı quraraq informasiya yaradır. Bir nümunə ilə məsələni aydınladaq: bir insan evə gəlir və çox sevdiyi yeməyin iyini (duyğu orqanı olan burnu ilə) hiss edir, bununla beynində yeni informasiya yaranır (onun sevdiyi yemək bişirilib). Demək ki, bilik subyekt və obyekt arasındakı bağlantının nəticəsidir və bu bağlantıdan yaranır. Qısacası, biliyi duyğularımızın və anlama, başa düşmə, düşünmə kimi beyində gerçəkləşən bilik fəaliyyətlərinin yardımı ilə əldə edirik.
Biliyin növləri nələrdir? Epistemologiya fəlsəfəsində bilik, istifadə sahələrinə və əldə edilmə yollarına görə gündəlik, elmi, fəlsəfi, dini, texniki və incəsənət bilikləri kimi fərqli şəkillərdə bölünür.
Gündəlik bilgi insanın şəxsi həyat təcrübəsinə dayanır. Bu növ bilik, ümumilikdə həyatı asanlaşdıran xarakterdə olur. İnsandan insana, nəsildən-nəslə ötürülə və toplana bilir. Əldə etməyin dəqiq bir forması yoxdur.
Elmi biliyin ayırd edici özəllikləri obyektiv və şübhəçi olması, bundan əlavə, elmi təcrübəyə, sınağa, müşahidəyə, yəni elmi metodlara dayanmasıdır. Elmi bilik şübhə üzərinə qurulduğundan zamanında elmə qəbul edilmiş yalnış biliklər üzə çıxdıqda daha doğru və düzgünləri ilə dəyişdirilə bilər. Yəni elmi bilik mütləqçi, qatı, mühakiməsi qadağan olan bilik növü deyil, tam tərsi, yalnışdırsa, yalnış doğrusuyla əvəzlənə bilər. Elmi bilik növündə elmi metodlarla yanaşı, düşünmə, anlama, məntiqi mühakimə fəaliyyətlərinə də önəm verilir.
Fəlsəfi bilik subyektivdir və məntiqi mühakimə etmək üzərinə qurulmuşdur. Qatı və dəyişməz olmadığından məntiqə önəm verdiyindən elmi biliklə bənzər yönü var. Amma subyektiv olduğundan elmlə fərqlilik göstərir. İnsan fəlsəfi düşünmə və biliklər ilə içində yaşadığı cəmiyyətin hüquq və əxlaq normalarını, iqtisadi, siyasi, sosial sistemini (ən yaxşı necə yaşamalı?), varlığın və həyatın məqsədini, anlamını, dəyərini, ətrafında yaşanan dini inancları və.s. sorğulayıb məntiq süzgəcindən keçirir. Bizə hüquq, siyasət, iqtisadiyyat fəlsəfə qolları ilə ideal qanunlar, iqtisadi və siyasi sistemlər verməyi hədəflədiyindən insanlıq yaşamında çox önəmi yerə sahibdir.
Texniki bilik də həyatı asanlaşdıran tibbi, nəqliyyat, informasiya kimi yararlı texnologiyaları verən çox vacib və lazımlı bilik növüdür. Mühəndislər və mucidlərin, həyatımızı asanlaşdırmaq, özümüzü təhlükələrdən qorumaq üçün, keçmişdən günümüzədək etdikləri bütün icadların üst-üstə, nəsillər boyu toplanması ilə ortaya çıxmışdır. Texniki bilik bacarıq və düşünmə fəaliyyətlərinə dayanır. İnsan texniki biliklərini istifadə edərək ətrafdakı təbii təhlükələrdən qorunsun deyə ev tikir, suda üzmək üçün gəmilər, daha sürətli hərəkəti üçün təyyarələr, avtomobillər və s. istehsal edir. Uzaq məsafədən bir-birimizə informasiya ötürmək üçün də texnoloji biliklərimizi işə salıb telefon, kompüter, televizor kimi texnologiyalar yaradırıq, hətta biz insanlığı kosmosu fəth edən canlı ünvanına qaldırdığına görə də bu bilikləri bizə verən beyinlərə şükr etməliyik.
Dini bilik inanc təməllidir və müqəddəs, dəyişməz, mütləq həqiqət və vəhy olduğu iddia edilən yazılara dayanır. Onu da bildirməkdə fayda var ki, bu bilgi növünün, çox zaman, mühakiməsinə imkan verilmir. Bu yazılar yaradıcı olduğuna inanılan hər hansı bir varlığın (və ya varlıqların) yaratdığıyla əlaqəsi, onun (və ya onların) yaratdıqlarına olan sözləri sayılır, ”Yaradıcı”nın “yaradıqlarında” görmək istədiyi ən yaxşı davranışları ehtiva etdiyi inananları tərəfindən iddia edilir. Dini bilgi ən çox tənqid olunan bilgi növlərindəndir. Çünki fövqəltəbii olan varlıqların mövcud olduğunu iddia edirlər ki, iddia edilən varlıqların mövcudluğu fizika qanunlarından kənar olduğunu üçün pozitiv elmi metodlarla isbatlana bilməz.
İncəsənət biliyi gözəllik haqqında olub subyekt və obyekt arasında bəyənmək fəaliyyəti ilə qurulan bağdan ortaya çıxır. Sənətçi bu biliklərlə hisslərini, duyğularını, fikirlərini maddiləşdirə bilir. Məsələn, bir rəssam ağlında olan düşüncələri çox gözəl bir əsərlə ifadə edib insanların bəyənməsinə təqdim edə bilər, eyniylə bir şair, musiqiçi və yazar kimi.
Biliyin qaynağı məsələsi bilgi fəlsəfəsinin əsas məsələlərindən biridir. Problem ümumi olaraq “zehin, ağıl, düşünmə bacarıqlarımız, yoxsa duyğu orqanlarımızla şahid olduğumuz təcrübələr biliyin əsas qaynağıdır?” sualı üzərində yaranmışdır. Bu suala ağıl və təcrübəyə nəzər yetirməklə cavablar verilir. Ümumi olaraq, bəzən filosoflar bu iki qavramlardan birini (ya ağlı, ya da təcrübəni) əsas qaynaq olaraq göstərərkən, bəziləri qaynaq olaraq ikisinə bərabər şəkildə önəm verir, yəni onlara görə ağıl ya da duyğularla şahid olduğumuz təcrübə bir arada olmasa, bilik yarana bilməz. Gəlin, biliyin qaynağına cavab verməyə çalışan fəlsəfi fikirlərdən bəziləri (rasionalizm empirizm və kritizmlə) ilə tanış olaq.
Rasionalizm biliyin qaynağının təcrübələr və duyğu orqanlarımız deyil, ağılın özü olduğunu, doğru biliyin yalnız ağılla qavrana biləcəyini vurğulayan fəlsəfi nəzəriyyədir. Rasionalizmə görə, ağıl hər cür təcrübədən öndədir. Buna görə də, rasionalizm emprizmin qarşılığıdır deyə bilərik. Antik yunan filosoflarından Parmanides bu fikrin ilk müdafiəçisi kimi sayıla bilər. Ona görə duyğular dəyişkən (aldadıcı) olduğundan biliyin təməli ola bilməzlər, buna görə biliyin təməli duyğu deyil ağlın dəyişməyən qanunlarıdır. Parmanidesin tələbəsi olan Zenon duyğularımıza güvənilməyəcəyini paradokslarla açıqlayır və ardında rasionalist fikrini təməlləndirir. Platon və Aristoteli də rasionalist saymaq olar. Dekart, Spinoza və Leibniz kimi məhşur filosoflar da bu fkrin müdafiəçiləri sırasındadır
Yaxşı, bəs, bu empirizm anlayışı nədir? Empirizmə görə, insan beynində doğuşdan gələn bilik yoxdur, insan biliyi həyatda yaşayaraq, duyğu və ya hisslərimizlə təcrübə edərək öyrənir. Yəni beynimizdəki biliyin qaynağı duyğu üzvlərimiz və təcrübələrimizdir. Doğru biliyə ancaq müşahidə və təcrübələrimizlə yetişə bilərik. İnsan beynində doğuşdan bilik yoxdur, boş bir lövhədir (tabula rasa’dır) insan yaşayır, duyğu orqanları və təcrübələrlə öyrənir. Empirist filosoflara Devid Yum, Con Lok, B. Rasl və.s. göstərmək olar. Empirizm pozitivizmə olduqca bənzərdir.
Kritisizm “tənqid etmək, ayırd etmək” kimi anlamlara gələn yunan sözü “kriteke”dən törədilmişdir, dahi alman filosofu İmanuel Kantın rasionalizmi və empirizmi uzlaşdırmasından ortaya çıxmışdır. İmanuel Kant “bilik təcrübə ilə başlayar, ancaq ondan doğmaz” deyə qısa açıqlama da gətirmişdir. Kanta görə, ağıl, duyğu orqanları və təcrübə ayrılıqda, tək-tək biliyin qaynağı sayıla bilməz. Rasionalistlərin doğuşdan gəldiyini söylədikləri ağılla, empiristlərin təcrübə dedikləri saf şeylərdir. Kritizm biliyin qaynağında hər iki ünsürün (ağıl və təcrübənin) önəmli rolu olduğunu bildirir. Yəni duyğu orqanlarımızla şahidlik etdiyimiz təcrübələr (aposteriori) ağıl vasitəsi ilə düşünülüb tam biliyə çevrilir.
Doğruluq və gerçəklik haqqında. Doğruluq insanın ağlında olan və obyektə uyğun düşüncədir, yəni obyektlə subyekt arasında qurulan bağın uyğunluğudur. Biliyin doğru olması üçün anlamlı və məntiqli olması şərtdir. Gerçəklik, başqa sözlə reallıq maddi aləmdə mövcud olan varlıqdır, bir sözlə bilinən obyektin özüdür
Doğru biliyə yetişə bilərik, ya yox? Ümumi olaraq filosoflar bu suala iki cür:  “xeyr, yetişə bilmərik” və “bəli, yetişə bilərik” şəklində cavab vermişlər. Doğru biliyə yetişməyin imkansızlığını müdafiə edən görüşlərə septizm və sofizmi örnək vermək olar. Septizm, başqa adı ilə skeptizm bütün hər növ fikrə şübhə ilə yanaşan, ağlın kəsin, mütləq bilgi əldə edə bilməyəcəyimizi müdafiə edən, həqiqətə çatsaq belə, daim şübhə içində olmalı olduğumuzu müdafiə edən fəlsəfi bir düşüncə tərzidir. Skeptizm mütləq doğru biliyin mümkünlüyünü bildirən doqmatizmə qarşı gəlib, mühakiməsi qadağan olan, qatı və dəyişməz fikirləri kökündən sarsdığından, fəlsəfi və elmi mühakiməyə zəmin yaratdığından düşüncə tarixində önəmli yer tutmuş fəlsəfi düşüncədir. Piron (e.ə. 365-275), Timon (e.ə. 320-230) ilk skeptik filosoflar olduğuna görə adlarını çəkmək önəmlidir. Sofizm insanın nisbi fikirli olduğunu vurğulayır. Doğruluqların insandan insana dəyişən, yəni nisbi olduğunu, buna görə də, hər kəsin bir bilgi üstündə ortaq fikrə gələ bilməyəcəyini iddia edən fəlsəfi baxış tərzidir. Ən tanınmış sofist filosoflara Protaqoras və Qorgiası misal çəkmək olar. Qorgias fikrini qısa olaraq belə ifadə edir “gerçəklik yoxdur, olsa da bilinə bilməz, bilinsə də, başqalarına çatdırıla bilməz”. Doğru biliyin mümkünlüyünü müdafiə edən əsas fəlsəfi görüşlər bunlardır: rasionalizm, empirizm, kritizm, pozitivizm, praqmatizmi və s.  Rasionalizm doğru biliyə ağılla, empirizm təcrübə ilə, kritizm ağıl və təcrübə ilə, pozitivizm elmi metodlarla, praqmatizm yarar və fayda ilə çata biləcəyimizi bildirir.
Biliyin dəyəri məsələsi. Biliyin dəyər özəlliyi bu problemin əsas mövzusudur. Subyekt və obyekt əlaqəsindən yaranan bilikdə yalnış və doğru anlayışlarına konsentrasiya olub bu haqda suallar verərək cavablar axtarır.
Bilməyin məhdudluğu varmı?, İnsan nəyi tam və ya qismən bilə, anlaya, qavraya bilər?”
Bu məsələ biliyin əldə edilməsi məsələsiylə də əlaqəlidir. Belə ki, biliyi əldə etməyin yolunun təcrübə olduğunu söyləyən bir fəlsəfəçi üçün biliyin hüdud xətti təcrübə və duyğu orqanları ilə, rasionalist fəlsəfəçilər üçün isə ağılın məhdudluğu ilə çəkilmişdir. Ümumən biliyin əldə edilməsi ağıl və duyğu orqanlarımızla məhdudlaşır.

Yazdı: Sübhan Qulu

Qaynaq: Britanika Ensklopediyası ( www.britannica.com/topic/rationalism www.britannica.com/topic/empiricism www.britannica.com/topic/epistemology#toc247960 )

 

Redaktə etdi: Şəfiqə Babayeva

Leave a Reply

90 Comments on "Epistemologiya fəlsəfəsi və mövzusu"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
you can check here
Guest

I just want to say I’m new to blogging and honestly enjoyed your blog. Likely I’m going to bookmark your blog . You surely have amazing writings. Thanks for sharing with us your web-site.

Fashion
Guest

Its like you read my mind! You seem to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with some pics to drive the message home a bit, but instead of that, this is great blog. A fantastic read. I will definitely be back.

#Metroclick
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

Faytech North AmeRica*
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

EMery EPS"
Guest

I just intend to tell you that I am new to having a blog and clearly adored your report. More than likely I am inclined to save your blog post . You truly have amazing article blog posts. Delight In it for share-out with us your favorite domain page

News
Guest

A person necessarily lend a hand to make severely articles I’d state. This is the very first time I frequented your web page and to this point? I surprised with the analysis you made to make this actual post extraordinary. Excellent task!

John Deere Technical Manuals
Guest

appreciation for writing!. “It is because they took the easy way out, That rivers and people, go crooked.” by Jill Peterson..

News
Guest

I believe you have noted some very interesting details , thanks for the post.

Projektowanie Stron Internetowych Gorzow
Guest

You have remarked very interesting points ! ps decent site. “What a grand thing, to be loved What a grander thing still, to love” by Victor Hugo.

Gorzow Strony
Guest

Hey, you used to write magnificent, but the last few posts have been kinda boring… I miss your great writings. Past few posts are just a bit out of track! come on!

News
Guest

Wow! This could be one particular of the most helpful blogs We’ve ever arrive across on this subject. Basically Wonderful. I am also an expert in this topic therefore I can understand your hard work.

News
Guest

I was examining some of your content on this website and I believe this website is very instructive! Keep putting up.

Tractor Workshop Manuals
Guest

Is it my on-line browser or the website, but I can only see a fraction of the post. How should I correct this?

News
Guest

I really like your writing style, fantastic information, appreciate it for posting :D. “Freedom is the emancipation from the arbitrary rule of other men.” by Mortimer Adler.

Zwrot Podatku z Zagranicy Gorzow Wlkp
Guest

Normally I don’t learn article on blogs, however I wish to say that this write-up very forced me to take a look at and do so! Your writing style has been amazed me. Thanks, quite nice article.

Fashion
Guest

I loved as much as you’ll receive carried out right here. The sketch is attractive, your authored material stylish. nonetheless, you command get got an nervousness over that you wish be delivering the following. unwell unquestionably come more formerly again since exactly the same nearly very often inside case you shield this hike.

financial accounting
Guest

Nice post. I was checking continuously this blog and I am impressed! Very helpful info particularly the last part 🙂 I care for such info much. I was seeking this certain information for a very long time. Thank you and good luck.

Zwrot Podatku z Zagranicy Opole
Guest

Thank you, I have just been looking for info about this topic for ages and yours is the best I have came upon till now. However, what concerning the conclusion? Are you sure concerning the supply?

News
Guest

Excellent beat ! I would like to apprentice while you amend your site, how could i subscribe for a blog website? The account aided me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast offered bright clear concept

News
Guest

Great – I should definitely pronounce, impressed with your website. I had no trouble navigating through all tabs as well as related information ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Reasonably unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, site theme . a tones way for your customer to communicate. Nice task.

OLX Maszyny Rolnicze
Guest

Good write-up, I am normal visitor of one’s blog, maintain up the nice operate, and It’s going to be a regular visitor for a lengthy time.

News
Guest

Very interesting topic , thankyou for posting . “The friendship that can cease has never been real.” by Saint Jerome.

Fashion
Guest

You have brought up a very superb points , thanks for the post.

software
Guest

Its like you read my mind! You seem to know a lot about this, like you wrote the book in it or something. I think that you could do with some pics to drive the message home a bit, but instead of that, this is excellent blog. A great read. I will definitely be back.

Home Improvement
Guest

It’s in point of fact a nice and helpful piece of information. I’m satisfied that you shared this useful info with us. Please keep us up to date like this. Thanks for sharing.

Koszt Strony Internetowej
Guest

I will immediately snatch your rss feed as I can’t to find your e-mail subscription hyperlink or newsletter service. Do you have any? Please allow me know so that I may subscribe. Thanks.

Home Improvement
Guest

Some truly fantastic posts on this site, thanks for contribution.

Tore Aus Polen
Guest

But a smiling visitant here to share the love (:, btw great pattern .

laczenie rur pp z metalowymi
Guest

Hi, Neat post. There is an issue with your site in internet explorer, might test this… IE still is the market leader and a huge element of other folks will leave out your excellent writing because of this problem.

shoe stores
Guest
I wanted to make a simple note so as to thank you for those magnificent pointers you are placing at this site. My incredibly long internet search has finally been honored with useful know-how to go over with my friends and family. I ‘d tell you that most of us visitors actually are undoubtedly fortunate to dwell in a decent place with many wonderful professionals with very beneficial guidelines. I feel somewhat grateful to have used your entire web page and look forward to tons of more enjoyable moments reading here. Thanks a lot once again for all the details.
http://consultarnumero.com
Guest

I have recently started a web site, the info you offer on this website has helped me tremendously. Thanks for all of your time & work.

Home Improvement
Guest

Some genuinely excellent articles on this website , thankyou for contribution.

http://www.chanelpascher.com
Guest

Definitely, what a magnificent blog and instructive posts, I will bookmark your site.All the Best!

sklep z odzieza bhp
Guest

As soon as I found this website I went on reddit to share some of the love with them.

historicdowntownmocksville.com
Guest

You are a very clever individual!

News
Guest

I have recently started a site, the information you provide on this web site has helped me greatly. Thank you for all of your time & work.

EuropeanTourPackages
Guest

Fantastic beat ! I wish to apprentice while you amend your site, how can i subscribe for a blog site? The account aided me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast provided bright clear idea

Eyeshadow
Guest

There is clearly a bunch to realize about this. I suppose you made certain nice points in features also.

DevelopmentEconomics
Guest

excellent issues altogether, you just gained a logo new reader. What may you suggest about your post that you made some days in the past? Any sure?

Interior Decorating
Guest

Excellent blog here! Also your website loads up fast! What web host are you using? Can I get your affiliate link to your host? I wish my web site loaded up as fast as yours lol

RiedellSkates
Guest

Wow, amazing blog layout! How long have you been blogging for? you made blogging look easy. The overall look of your site is fantastic, as well as the content!

Home Improvement
Guest

Magnificent goods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you’re just extremely great. I actually like what you have acquired here, certainly like what you’re saying and the way in which you say it. You make it enjoyable and you still take care of to keep it sensible. I cant wait to read much more from you. This is actually a great website.

Home Improvement
Guest

You could definitely see your enthusiasm in the work you write. The arena hopes for more passionate writers such as you who aren’t afraid to mention how they believe. All the time follow your heart. “He never is alone that is accompanied with noble thoughts.” by Fletcher.

HomeValues
Guest

Of course, what a splendid site and enlightening posts, I will bookmark your site.Have an awsome day!

FinanceCharge
Guest

Fantastic goods from you, man. I’ve understand your stuff previous to and you are just extremely great. I really like what you’ve acquired here, really like what you’re stating and the way in which you say it. You make it enjoyable and you still take care of to keep it sensible. I can not wait to read far more from you. This is actually a tremendous site.

PrincipalHealth
Guest

You actually make it seem really easy with your presentation but I find this matter to be actually one thing which I think I might by no means understand. It kind of feels too complex and extremely huge for me. I am having a look ahead in your next submit, I will try to get the grasp of it!

EducationalStuff
Guest

Just desire to say your article is as surprising. The clarity in your post is just nice and i can assume you are an expert on this subject. Fine with your permission let me to grab your feed to keep up to date with forthcoming post. Thanks a million and please continue the gratifying work.

Buty Jeansowe Damskie
Guest

I was reading some of your blog posts on this site and I believe this website is rattling informative ! Keep on posting .

Health
Guest

I like this blog so much, bookmarked. “Nostalgia isn’t what it used to be.” by Peter De Vries.

ReligiousLaw
Guest

Unquestionably believe that which you stated. Your favorite reason seemed to be on the web the simplest thing to be aware of. I say to you, I certainly get irked while people think about worries that they plainly don’t know about. You managed to hit the nail upon the top and also defined out the whole thing without having side-effects , people can take a signal. Will probably be back to get more. Thanks