İntellekt nədir ?

91

İntellektin  ümumi qəbul olunmuş tərifi hələ yoxdur. Bu qabiliyyət tədqiqatçılar tərəfindən fərqli şəkildə təsvir və izah edilir.

Oxford Dictionary of Psychology intelligence məqaləsi belə başlayır : “ İntellekt koqnitiv (zehni,eyni zamanda əqli) qabiliyyətdir.” . Lüğət məqaləni Amerika psixoloqu D.Wechslerin  1944-cü ildə intellektə verdiyi təriflə davam etdirir. : “İndividual , məqsədyönlü hərəkət etmək ,rasional düşünmək və ətraf mühitlə effektiv rəftar etməsindən ibarət məcmu və ya qlobal qabiliyyətidir”

Amerika psixoloqu R.Sternberq intellekti ,real mühitə uyğunlaşmaq ,bu mühitdə seçim etmək və onu formalaşdırmaqdan ibarət mental fəaliyyət hesab edir.  Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında intellekt məqaləsi belə başlayır : ( latıncadan –intellectus-idrak,düşüncə,anlayış) –cisim və hadisələr arasındakı əlaqə və münasibətləri dərk edərək ,insanın öz davranışını şəraitin tələbinə uyğun olaraq dəyişdirmək qabiliyyəti. İntellekt fəal və mürəkkəb idrak əməliyyatı sistemi olub ,yalnız həll edilən məsələlərin mürəkkəbliyi ilə deyil ,insan fəaliyyətinin istiqaməti ,təhrik və motivlərin xarakteri ilə müəyyən olunur “

İnsan intellektinin öyrənilməsinin erkən tarixi

İngilis polimat ,antropoloq, tədqiqatçı ,psixometrik və statistiki F.Galton dövrünün qabaqcıl adamlarının bioqrafiyalarını araşdıraraq qabiliyyətlərin irsən keçməsini öyrənən tədqiqat apardı.Image result for intellegence F.Galton Bu tədqiqatı o 1869-cu ildə Hereditary Genius kitabında təsvir etdi. Bir neçə il sonra galton öyrəndiyi sahəyə aid sorğu tərtib etdi və onu kral cəmiyyətinə daxil olan elm adamlarına göndərdi. Bu sorğu ilə o müəyyənləşdirməyə çalışdı ki, onun respondetlərinin ailələrinə aid cəhətlərilə (dünyaya gəlmə,irq,məşğuliyyət) onların elmə maraqları arasında əlaqə varmı? Galton bu araşdırmaları 1874-cü ildə ,English men of science  :their nature and nurture kitabında nəşr etdirdi. Bu tədqiqatla o ,şəxsiyyətin formalaşmasında irsiliyin və ya ətraf mühitin daha mühüm rol oynaması sualını ortaya qoymuş oldu. Bundan əlavə Galton ilk olaraq müxtəlif fiziki və mental göstəricilər arasında  korrelyasiyanı ölçdü (1888) .İntellektin öyrənilməsinin Galtonun bu tədqiqatları ilə başladığı hesab edilir.  Galton ilk olaraq nümayiş etdirdi ki, Laplace-Gauss paylanmasıı (normal paylanma) insanın psixoloji xüsusiyyətlərinə ,o cümlədən də intellektə tətbiq oluna bilər.

1904-cü ildə Fransız hökuməti inkişafda gecikmiş uşaqların təhsili üçün plan hazırladı və bu iş üçün psixoloqlardan ibarət komisiya təyin etdi. Komisiyaya tapşırıldı ki,belə uşaqları müəyyənləşdirmək üçün mexanizm hazırlasın. Bu komisiyanın üzvü olan Fransız psixoloqu Alfred Bine öz həmkarı T.Simon ilə birlikdə uşaqların qabiliyyətlərni müəyyənləşdirən , indi Bine-Simon şkalası adlanan testi hazırladı. Bu test sonradan Bine və Simon tərəfindən dəfələrlə təkmilləşdirildi. İngilis psixoloqu ,faktor analizin müəllifi Charles Spearman 1904-cü ildə ümumi intellekt ideyasını təklif etdi.Related image Spearman mental testləri yerinə yetirmiş uşaqların nəticələrini gözdən keçirərkən müşahidə etdi ki, hər uşağın nəticəsini iki faktor istiqamətində bölmək olar. Bu faktorlardan biri həmin uşağın yerinə yetirdiyi müxtəlif sahələrə aid testlərdə eyni qalır. Digər faktor testdən testə dəyişirdi və Spearman bunu spesifik faktor adlandırdı.

1939-cu ildə Amerika psixoloqu David Wechsler müasirləşdirilmiş intellect testini yaratdı. Əsasında Binet-Simon şkalası duran Wechsler testi intellektin qiymətləndirilməsinə bir çox yeniliklər gətirdi. 1930-cu illərdə digər bir Amerika psixoloqu Louis Leon Thurstone əvvəlki intellekt nəzəriyyələrindən daha fərqli olan Əsas Qabiliyyətlər Teoriyasını yaratdı. O,intellekt testlərindən və bir qədər dəyişdiyi faktor analizdən istifadə edərək sübut etməyə çalışdı ki, intellekt 7 əsas qabiliyyət vasitəsilə üzə çıxır : Nitq səlisliyi ,deyiləni dərk etmək, obrazları fəzada təsəvvür etmək , ədədlərlə işləmək ,assosiativ yaddaş ,mühakimə və qavrama sürəti.

İntellekt haqqında irəli sürülən bir sıra müasir nəzəriyyələrə diqqət edək :

Maye və kristallaşmış intellekt.

Amerika psixoloqu Raymond Cattel C.Spearmanın elmi fəaliyyətinin təsiri ilə insan intellektini tədqiq etməyə başladı. O Spearmanın ideyasını davam etdirərək 1960-cıı illərdə belə nəticəyə gəldi ki, ümumi intellekt 2 faktordan ibarətdir. Bu faktorları Cattel maye və kristallaşmış intellekt adlandırdı.  Cattelə görə maye intellekt əvvəlki təcrübələrdən asılı olmadan ,obyektlər arasındakı münasibətləri dərk etmək qabiliyyətidir.  Kristallaşmış intellekt isə əvvəllər əldə edilmiş təcrübələrə əsaslanaraq məsələləri həll etmək bacarığıdır. Beləliklə obyektlər arasındakı əlaqələrin kəşf edilməsi ,baş verən hadisələrdə qanunauyğunluğun aşkarlanması ,məsələlərin yeni həll yollarının tapılması maye intellektlə əlaqədardır.  Əldə edilmiş biliklərin tətbiqi isə kristallaşmış intellekt ilə bağlıdır.

Nəzəriyyənin müəllifinin və onun davamçılarının fikrincə maye intellekt erkən gəncliyə qədər inkişaf edir və sonra onun səviyyəsi enməyə başlayır. Kristallaşmış intellekt isə orta yaşlara qədər artır, bir müddət sabit qalır və tədricən azalmağa başlayır.

Çoxtərəfli intellekt

Amerika psixoloqu Howard Gardner tərəfindən 1983-cü ildə təklif edilən çoxtərəfli intellekt nəzəriyyəsinə görə bütün insanlar eyni tipli intellektə malik olmurlar.Image result for howard gardner Hər bir fərd fərqli sahələrdə başqalarından daha üstün intellektə sahib ola bilər. Gardner.H 7 belə sahə müəyyənləşdirdi və onları aşağıdakı kimi təyin etdi :

Bədən –kinestetik intellekti bədənin və onun hissələrinin çevikliyi və qıvraqlığını, ətraflardan (əllər və ayaqlardan) müxtəlif işləri keyfiyyətlə yerinə yetirmək və yaradıcılıq üçün istifadə etmək qabiliyyətini əhatə edir ;

Vizual-fəza intellekti fəzada obyektlərin bir-birinə nəzərən vəziyyətlərini, yerəşməsini müəyyən etmək və yerdəyişmə zamanı yarana biləcək dəyişikliyi təyin etmək qabiliyyətindən, obrazları və şəkilləri aydın təsəvvür etmə bacarığından ibarətdir;

Musiqi intellekti səsin yüksəkliyini,tonunu, ritmini aird etmək, müxtəlif səslərdən kompozisiya yaratmaq, melodiyanı səsləndirmək qabiliyyəti kimi müəyyən edilir ;

Verbal-linqvistik intellekt dilləri öyrənmək qabiliyyətindən, fikrini şifahi və yazılı şəkildə dəqiq ifadə etmək bacarığından ibarətdir;

Məntiqi-riyazi intellekt problemləri məntiqi analiz etmə , elmi tədqiqat aparaq qabiliyyətlərindən, riyazi əməliyyatları aparma bacarığından ibarətdir ;

Interpersonal intellekt başqa insanları anlamaq ,onların niyyətlərini,hisslərini başa düşməkdən ibarətdir ;

İntrapersonal intellekt insanın özünü anlaması, öz hisslərini,istəklərini, ehtiyaclarını müəyyən edə bilməsindən ibarətdir .

Sonradan H.Gardner daha 3 intellekt tipi siyahıya əlavə etdi. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir :

  1. Naturalist intellekt ətraf aləmi, təbiəti başa düşməkdən və onun qanunauyğunluqlarını anlamaqdan ibarətdir ;
  2. Spiritual –Ekzistensial intellekt həyatın mənasını aramaq,həyat və dinə aid suallara cavab tapmaq qabiliyyəti ilə əlaqədardır
  3. Moral intellekt başqa insanların maraqlarını nəzərə alaraq qərar qəbul etmək, gördüyü işlərə görə məsuliyyət daşıdığını anlamaq bacarığı ilə əlaqədardır

H.Gardnerin fikrincə son 2 tip intellektə aid dəqiq fikirlərə gəlmək üçün çox tədqiqat aparılmasına ehtiyac var.

Üçtipli intellekt

Amerika psixoloqu Robert J.Sternberq 1985-ci ildə üçtərəfli intellekt nəzəriyyəsini təklif etdi.Image result for robert J/sternberq Bu ideya əvvəlkilərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirdi. Sternberqə görə intellekt 3 istiqamətdə inkişaf etməlidir.

  1. Analitik –insan aldığı informasiyanı analiz etməyi, müqayisə etməyi,qiymətləndirməyi bacarmalıdır ;
  2. Kreativ- insan yeni ideyalar verməyi ,problemlərin yeni həllini tapmağı, fərz etməyi, kəşf etməyi bacarmalıdır;
  3. Praktik-insan nəzəriyyələri tətbiq etməyi ,öyrəndiklərindən praktik olaraq istifadə etməyi bilməlidir.

Sternberq hesab edir ki, müasir təhsil sistemi insanların ancaq bilikləri yadda saxlamaq və analiz etmək qabiliyyətlərini qiymətləndirir. Bu zaman yaradıcılıq və bilikləri praktikada tətbiq etmək qabiliyyəti diqqətdən kənar qalır.

 

Emosional intellekt

Emosional intellekt anlayışı psixologiyaya H.Gardnerin, P.Saloveyin və J.Mayerin 1980-ci illərdə apardıqları tədqiqatlarla daxil oldu. Lakin emosional intellekt nəzəriyyəsi Daniel Qolemanın Emotional İntellegence adlı kitabının nəşrindən sonra populyarlaşdı. Ümumi şəkildə emosional intellekti H.Gardnerin nəzəriyyəsindəki interpersonal və intrapersonal inyellektlərin cəmi kimi, başqa sözlə, insanın özünü və başqalarını başa düşmək qabiliyyəti kimi izah etmək olar.

Salovey və Mayerə görə emosional intellekt “özünün və başqalarının hisslərinə və emosialarına diqqət edərək onları bir-birindən fərqləndirmək və bu informasiyadan istifadə edərək öz düşüncəsini və hərəkətlərini idarə etmək qabiliyyətidir”

D.Golemana görə emosional intellektə aşağıdakı sahələr daxildir:

Özünü dərk etmə – öz emosialarını dərk etnə və onları qiymətləndirmə qabiliyyəti, özünə inam;

Özünü idarə etmə- öz emosialarını idarə etmə,etibarlılıq ,uyğunlaşa bilmək və optimist düşünə bilmək qabiliyyətləri;

Sosial həssaslıq-empatiya , təşkilat daxilində başqalarına qarşı diqqətlilik

Münasibətlərin idarə edilməsi- ruhlandırıcı rəhbərlik, təsiretmə , başqalarının inkişafına səbəb olma, müsbət dəyişikliklərə səbəb olma, konfliktlərin idarə edilməsi, kollektiv iş görmə qabiliyyəti.

http://www.tecweb.org/styles/gardner.html

http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0191886916302872

 

 

Leave a Reply

91 Comments on "İntellekt nədir ?"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
like this
Guest

I just want to tell you that I’m beginner to weblog and absolutely loved this web site. Very likely I’m likely to bookmark your site . You surely come with fantastic articles and reviews. With thanks for revealing your blog.

mEtroclick_
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

&Emery EPS
Guest

I really need to share it with you that I am new to having a blog and totally liked your report. Probably I am prone to store your blog post . You truly have wonderful article material. Be Grateful For it for discussing with us your own url document

Fashion
Guest

Hello There. I found your blog using msn. This is a very well written article. I’ll be sure to bookmark it and return to read more of your useful information. Thanks for the post. I’ll certainly return.

#FAytech North America
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

News
Guest

I like what you guys are up also. Such clever work and reporting! Carry on the superb works guys I have incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my website :).

News
Guest

You actually make it seem so easy with your presentation but I find this topic to be really something that I think I would never understand. It seems too complicated and extremely broad for me. I am looking forward for your next post, I will try to get the hang of it!

Projektowanie Stron WWW Szczecin
Guest

Magnificent web site. A lot of helpful information here. I am sending it to some friends ans additionally sharing in delicious. And obviously, thanks on your sweat!

John Deere Repair Manuals
Guest

there is no other disease that can really annoy your face, pimples really suck.

Tworzenie Stron Internetowych Gorzow
Guest

I conceive you have noted some very interesting details , thankyou for the post.

News
Guest

I like what you guys are up too. Such smart work and reporting! Keep up the excellent works guys I have incorporated you guys to my blogroll. I think it’ll improve the value of my web site :).

News
Guest

I will right away seize your rss feed as I can not find your e-mail subscription hyperlink or newsletter service. Do you have any? Please permit me understand in order that I may subscribe. Thanks.

News
Guest

Only a smiling visitor here to share the love (:, btw outstanding style and design .

Fashion
Guest

Great goods from you, man. I have understand your stuff previous to and you are just too excellent. I actually like what you’ve acquired here, certainly like what you are stating and the way in which you say it. You make it enjoyable and you still care for to keep it smart. I can not wait to read far more from you. This is really a great website.

Zwrot Podatku z Zagranicy Gorzow Wlkp
Guest

I conceive this internet site has some really great information for everyone. “Je veux que les paysans mettent la poule au pot tous les dimanches.” by King Henry IV of France.

travel advisor
Guest

Thank you for sharing excellent informations. Your site is very cool. I’m impressed by the details that you¡¦ve on this site. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this web page, will come back for extra articles. You, my pal, ROCK! I found just the info I already searched everywhere and just couldn’t come across. What a great web site.

News
Guest

I truly appreciate this post. I’ve been looking all over for this! Thank goodness I found it on Bing. You’ve made my day! Thank you again!

John Deere Service Manuals
Guest

What’s Happening i am new to this, I stumbled upon this I have found It positively useful and it has helped me out loads. I hope to contribute & assist other users like its helped me. Good job.

News
Guest

Normally I do not learn article on blogs, however I would like to say that this write-up very forced me to take a look at and do it! Your writing style has been amazed me. Thanks, very nice article.

WWW Otomoto Pl Maszyny Rolnicze
Guest

Just a smiling visitor here to share the love (:, btw outstanding design. “Individuals may form communities, but it is institutions alone that can create a nation.” by Benjamin Disraeli.

News
Guest

Great – I should certainly pronounce, impressed with your site. I had no trouble navigating through all the tabs and related information ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Reasonably unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or anything, web site theme . a tones way for your client to communicate. Nice task.

blogcabinca.org
Guest

I haven¡¦t checked in here for some time as I thought it was getting boring, but the last several posts are good quality so I guess I will add you back to my daily bloglist. You deserve it my friend 🙂

http://bestresearchpapers.net
Guest

You could definitely see your expertise within the work you write. The sector hopes for even more passionate writers such as you who are not afraid to say how they believe. All the time go after your heart.

News
Guest

I like this post, enjoyed this one appreciate it for posting. “We seldom attribute common sense except to those who agree with us.” by La Rochefoucauld.

medicine
Guest

Excellent site. Plenty of useful info here. I am sending it to a few pals ans additionally sharing in delicious. And naturally, thank you on your sweat!

Home Improvement
Guest

I see something really interesting about your weblog so I bookmarked .

Na Czym Polega Pozycjonowanie
Guest

hello!,I really like your writing so so much! share we keep up a correspondence more about your article on AOL? I require a specialist in this space to solve my problem. Maybe that is you! Taking a look forward to peer you.

Home Improvement
Guest

Very interesting information!Perfect just what I was searching for! “Music is a higher revelation than philosophy.” by Ludwig van Beethoven.

Gartentore Aus Polen
Guest

Enjoyed examining this, very good stuff, appreciate it. “The hunger for love is much more difficult to remove than the hunger for bread.” by Mother Theresa.

fashion
Guest

A lot of thanks for all of the effort on this site. Betty really loves doing research and it’s obvious why. All of us notice all concerning the dynamic ways you present both useful and interesting strategies by means of your website and even welcome response from other individuals on this idea plus my princess is now discovering a lot of things. Take pleasure in the remaining portion of the year. Your carrying out a fantastic job.

www.columbusgis.com
Guest

You are a very clever person!

http://brandsfavor.com
Guest

Good blog! I really love how it is simple on my eyes and the data are well written. I’m wondering how I might be notified when a new post has been made. I have subscribed to your RSS which must do the trick! Have a great day!

zgrzewarka do rur olx
Guest

I was examining some of your blog posts on this site and I believe this internet site is really informative ! Keep posting .

Home Improvement
Guest

Hi there, You’ve done an excellent job. I’ll certainly digg it and personally suggest to my friends. I’m sure they will be benefited from this site.

www.crammonduk.com
Guest

Hello.This article was really fascinating, especially since I was browsing for thoughts on this matter last Thursday.

News
Guest

I really like your writing style, good information, thanks for putting up :D. “If a cluttered desk is the sign of a cluttered mind, what is the significance of a clean desk” by Laurence J. Peter.

sklep z artykulami bhp
Guest

I like this post, enjoyed this one thanks for posting .

ManagementInformation
Guest

wonderful points altogether, you simply won a brand new reader. What would you suggest about your publish that you just made a few days in the past? Any certain?

MakeupLooks
Guest

Nice weblog here! Additionally your site quite a bit up fast! What host are you using? Can I am getting your affiliate link in your host? I desire my web site loaded up as quickly as yours lol

Bedroom Furniture
Guest

Unquestionably believe that which you said. Your favorite justification seemed to be on the net the easiest thing to be aware of. I say to you, I certainly get irked while people consider worries that they plainly don’t know about. You managed to hit the nail upon the top as well as defined out the whole thing without having side effect , people can take a signal. Will likely be back to get more. Thanks

SportsStores
Guest

whoah this blog is great i love reading your articles. Keep up the good work! You recognize, many people are hunting round for this info, you could help them greatly.

Home Improvement
Guest

As soon as I noticed this site I went on reddit to share some of the love with them.

artykuly bhp sklep
Guest

Thanks, I have recently been looking for info approximately this subject for ages and yours is the greatest I’ve discovered so far. But, what in regards to the conclusion? Are you certain about the source?

Home Improvement
Guest

I do believe all the concepts you’ve presented to your post. They’re really convincing and can definitely work. Still, the posts are very brief for novices. May just you please prolong them a bit from subsequent time? Thank you for the post.

FarmerHome
Guest

Excellent weblog right here! Also your website a lot up very fast! What web host are you using? Can I get your associate hyperlink to your host? I want my site loaded up as quickly as yours lol

AcademicHealth
Guest

Attractive section of content. I just stumbled upon your website and in accession capital to assert that I acquire actually enjoyed account your blog posts. Any way I’ll be subscribing to your augment and even I achievement you access consistently quickly.

ParentingEducation
Guest

Hey There. I found your blog using msn. This is a really well written article. I’ll be sure to bookmark it and return to read more of your useful info. Thanks for the post. I’ll certainly return.

Jeansowe Botki
Guest

I have not checked in here for some time as I thought it was getting boring, but the last several posts are good quality so I guess I’ll add you back to my daily bloglist. You deserve it my friend 🙂

Health
Guest

Unquestionably believe that which you stated. Your favorite justification seemed to be on the web the easiest thing to be aware of. I say to you, I certainly get irked while people think about worries that they plainly do not know about. You managed to hit the nail upon the top and defined out the whole thing without having side-effects , people can take a signal. Will probably be back to get more. Thanks

Divorce
Guest

What i do not realize is actually how you are now not actually much more smartly-preferred than you might be now. You’re very intelligent. You understand therefore significantly with regards to this topic, made me for my part believe it from a lot of numerous angles. Its like women and men don’t seem to be involved until it¡¦s one thing to accomplish with Lady gaga! Your own stuffs excellent. At all times take care of it up!