Bürclər. Ulduz xəritələri. Göy koordinatları

148
  1. Bürclər. Ulduzlu göylə buludsuz gecədə, Ayın işığı zəif ulduzları müşahidə etməyə mane olmayanda tanış olmaq lazımdır. Sayrışan ulduzlar səpələnmiş gecə göyünün mənzərəsi gözəldir. Onların miqdarı elə bil ki, saysız-hesabsızdır. Lakin bu, yalnız göyə diqqətlə baxana və qarşılıqlı vəziyyətlərinə görə dəyişməz olan tanış ulduz qruplarını göydə tapmağı öyrənənə qədər sizə elə gələcəkdir. Bürclər adlanan bu qrupları insanlar min illər bundan əvvəl ayırmışlar. Bürc dedikdə göyün, hər hansı müəyyənləşdirilmiş sərhədləri daxilindəki oblastı başa düşülür. Bütün göy 88 bürcə bölünmüşdür. Bürcləri, ulduzların xarakterik yerləşmələrinə görə tapmaq olar.

Bürclərin çoxu öz adlarını qədim zamanlardan saxlayır. Bu adların bəziləri yunan əfsanələri ilə bağlıdır, məsələn, Andromeda, Persey, Peqas, bəziləri – bürcün parlaq ulduzlarının əmələ gətirdiyi fiqurların xatırlatdığı əşyalarla əlaqədardır: Ox, Üçbucaq, Tərəzi və s; heyvan adları ilə adlandırılmış bürclər də vardır, məsələn, Şir, Xərçəng, Əqrəb.

Göy qübbəsində bürcləri onların ən parlaq ulduzlarını, ulduz xəritələrində göstərildiyi kimi, xəyalən düz xətlərlə birləşdirməklə əmələ gələn fiqurlara görə tapırlar.

Hər bürcdə parlaq ulduzları hələ çoxdan yunan hərfləri ilə, bürcün ən parlaq ulduzunu α hərfi ilə, qalan ulduzları parlaqlığın azalması üzrə əlifba ardıcıllığına uyğun β, γ və s. hərfləri ilə işarə etmişlər, məsələn, Qütb ulduzu Kiçik Ayı bürcünün α ulduzudur.

Böyük Ayı bürcünün əsas ulduzlarının düzülüşü və köhnə ulduz xəritələrində bu bürcün əmələ gətirdiyi fiqurun necə təsvir edildiyini şəkillərdə göstərilir.

Adi gözlə Aysız gecədə üfüqdən üstdə 3000-ə yaxın ulduz görmək mümkündür. Hazırda astronomlar bir neçə milyon ulduzun göydə dəqiq yerini müəyyən etmiş, onlardan gələn enerji selini ölçmüş və bu ulduzların kataloqunu – siyahısını tərtib etmişlər.

  1. Ulduzların görünən parlaqlığı və rəngi. Bircins olmayan hava mühitində Günəş işığının mavi şüaları daha çox səpildiyindən gündüz vaxtı göy mavi rəngdə görünür.

Yer atmosferinin hüdudlarından kənarda səma həmişə qara rəngdədir və səmada Günəş və digər ulduzları eyni zamanda görmək olur.

Ulduzların parlaqlığı və rəngi fərqli olur: ağ, sarı, qırmızı. Ulduz nə qədər qırmızıdırsa, bir o qədər də soyuqdur.

Qədim ərəblər parlaq ulduzlara xüsusi adlar vermişlər. Ağ ulduzlar: Lira bürcündə Veqa, Qartal bürcündə  Əltahir (yayda və payızda görünür), göyün ən parlaq ulduzu – Sirius (qışda görünür); qırmızı ulduzlar: Orion bürcündə Bətəlgeyze və Buğa bürcündə Əldəbaran (qışda görünür), Əqrəb bürcündə Antares (yayda görünür); sarı ulduz: Arabaçı bürcündə Kapella (qışda görünür).

Hələ qədim zamanlarda ən parlaq ulduzları 1-ci ölçülü ulduzlar, göz üçün görmə hüdudunda olan ən zəif ulduzları isə 6-cı ölçülü ulduzlar adlandırmışlar. Bu qədim terminologiya indi də saxlanılır. “Ulduz ölçüsü” termininin (m hərfi ilə işarə edilir) ulduzların həqiqi ölçüləri ilə əlaqəsi yoxdur; o, ulduzdan Yerə gələn işıq selini xarakterizə edir. Ulduz ölçüləri fərqi bir ulduz ölçüsü qədər olan ulduzların görünən parlaqlıqlarının 2,5 dəfə fərqləndiyi qəbul edilmişdir. Onda 5 ulduz ölçüsü qədər fərq, parlaqlığın 100 dəfə fərqlənməsinə uyğun olur. Belə ki, 1-ci ölçülü ulduzlar 6-cı ölçülü ulduzlardan 100 dəfə parlaqdır.

Dəqiq ölçmələr göstərir ki, ulduzlar həm kəsrli, həm də mənfi ulduz ölçülərinə malik olur, məsələn: Əldəbaran üçün ulduz ölçüsü m=1,06. Veqa üçün m=0,14. Sirius üçün m=-1,58. Günəş üçün m=-26,8

  1. Ulduzların görünən sutkalıq hərəkəti. Göy sferi. Yer öz oxu ətrafında fırlandığına görə bizə elə gəlir ki, ulduzlar göydə hərəkət edir. Əgər üzümüzü üfüqün cənubuna tərəf tutub dayansaq və Yerin şimal yarımkürəsinin orta enliklərində ulduzların sutkalıq hərəkətini müşahidə etsək, görərik ki, ulduzlar üfüqün şərq tərəfində doğur, üfüqün cənub tərəfi üzərində ən böyük yüksəkliyə qalxır və qərb tərəfində batır, yəni onlar soldan sağa – saat əqrəbinin hərəkəti istiqamətində hərəkət edir. Diqqətli müşahidələr nəticəsində görmək olar ki, Qütb ulduzu üfüqə nisbətən öz vəziyyətini demək olar ki, dəyişmir. Bütün başqa ulduzlar isə sutka ərzində mərkəzi Qütb ulduzu yaxınlığında olan tam çevrələr cızır. Aysız gecədə aşağıdakı təcrübəni aparmaqla buna asanlıqla əmin olmaq olar. “Sonsuzluğa” qurulmuş fotoaparatı Qütb ulduzuna tərəf yönəldək və bu vəziyyətdə aparatın çıxmağını yarım saat və ya bir saatmüddətində açıq qoyaq. Bu qayda ilə alınmış şəkli aşkarlasaq, şəkildə ulduzların yollarını konsentrik qövslər şəklində görərik.

Bu qövslərin ümumi mərkəzi olan nöqtə, ulduzların sutkalıq hərəkəti zamanı yerdəyişməz qalır və şərti olaraq dünyanın şimal qütbü adlanır. Qütb ulduzu ona çox yaxındır. Dünyanın şimal qütbünə diametral əks olan nöqtə dünyanın cənub qütbü adlanır. Yerin şimal yarımkürəsindəki müşahidəçi üçün bu nöqtə üfüqdən altda yerləşir.

Ulduzların sutkalıq hərəkəti hadisəsini göy sferası adlanan riyazi qurmadan istifadə etməklə öyrənmək əlverişlidir. Göy sferası dedikdə mərkəzi müşahidə nöqtəsində olmaqla ixtiyari radiuslu təsəvvür olunan sfera nəzərdə tutulur. Bütün göy cisimlərinin görünən vəziyyətlərini bu sferanın səthinə proyeksiyalayır və ölçmələrin asan olması üçün bir sıra nöqtə və xətt qururlar.

Şəkil 2

Belə ki, müşahidə nöqtəsindən keçən ZCZ´ şaquli xətti, göyü müşahidəçinin başı üzərində zenit Z nöqtəsində kəsir. Diametral əks nöqtə  Z´ nadir adlanır. ZZ´ şaquli xəttinə perpendikulyar olan  (NESW) müstəvisi – üfüq müstəvisidir. Bu müstəvi müşahidəçinin yerləşdiyi nöqtədə Yer kürəsinin səthinə toxunur (şəkil 2). Üfüq müstəvisi göy sferasının səthini iki yarımkürəyə bölür: bütün nöqtələri üfüqdən üstdə yerləşən görünən yarımkürə və nöqtələri üfüqdən altdan yerləşən görünməyən yarımkürə.

Dünyanın hər iki qütbünü (PP´) birləşdirən və müşahidə nöqtəsindən  (C) keçən, göy sferasının görünən fırlanma hərəkətinin oxunu dünyanın oxu adlandırırlar. İstənilən müşahidəçi üçün həmişə dünyanın oxu Yerin fırlanma oxuna paralel olacaqdır (şəkil 2). Dünyanın şimal qütbü altında üfüqdə N şimal nöqtəsi yerləşir, üfüqdə buna diametral əks olan nöqtə S cənub nöqtəsidir. NCS xəttinə günorta xətti deyilir, çünki günorta zamanı şaquli çubuğun kölgəsi üfüq müstəvisində, bu xəttin üzərinə düşür. Şərq E Qərb W nöqtələri üfüq xəttinin üzərində yerləşir. Bunlar şimal N və cənub S nöqtələrində 90˚ aralı yerləşir. Göy meridianı müstəvisi N nöqtəsindən, dünyanın qütblərindən, zenitdən Z və S nöqtəsindən keçir (şəkil 2). C nöqtəsində yerləşən müşahidəçi üçün bu müstəvi, onun coğrafi meridianı müstəvisi üzərinə düşür. Nəhayət, dünyanın oxuna perpendikulyar olmaqla, sferanın mərkəzindən (C nöqtəsi) keçən (QWQ´E) müstəvisi, göy ekvatoru müstəvisini əmələ gətirir. Bu, müstəvi yer ekvatoru  müstəvisinə paraleldir (şəkil 2). Göy ekvatoru göy sferasının səthini iki yarımkürəyə: təpəsi dünyanın şimal qütbündə yerləşən şimal yarımkürəsinə və təpəsi dünyanın cənub qütbündə yerləşən cənub yarımkürəsinə bölür.

  1. Ulduz xəritələri və göy koordinatları. Bürcləri müstəvi üzərində təsvir edən ulduz xəritəsi düzəltmək üçün ulduzların koordinatlarını bilmək lazımdır. Üfüqə nəzərən ulduzların koordinatları, məsələn, hündürlüyü əyani olsa da həmişə dəyişdiyinə görə xəritə ətrtib etmək üçün yararsızdır. Ulduzlu göy ilə birlikdə fırlanan koordinat sistemindən istifadə etmək lazımdır. Ekvatorial sistem bu cür koordinat sistemidir. Koordinatların hesablanması ekvator müstəvisi üzərində və ekvator müstəvisinə nisbətən aparıldığından bu koordinat sistemi ekvatorial sistem adlanır. Bu sistemdə koordinatlardan biri göy cisminin göy ekvatorundan bucaq məsafəsi olub meyl δ adlanır. Meyl ±90˚ intervalında dəyişir və ekvatordan şimala tərəf müsbət, cənuba tərəf isə mənfi hesab edilir. Meyl coğrafi enliyə oxşardır.

İkinci koordinat coğrafi uzunluğa oxşar olub düz doğuş α adlanır.

M göy cisminin düz doğuşu, böyük dairə müstəviləri arasında qalan bucaqla, başqa sözlə desək, dünyanın qütblərindən və verilmiş M göy cismindən keçən böyük dairə müstəvisi ilə dünyanın qütblərindən və ekvator üzərində yerləşən yaz bərabərliyi nöqtəsindən γ keçən böyük dairə müstəvisi arasında qalan bucaqla ölçülür. Bu nöqtə ona görə yaz bərabərliyi nöqtəsi adlanır ki, Günəş yazda martın 20—21-də gündüz gecəyə bərabər olduqda həmin nöqtədə (göy sferasında) yerləşir.

Düz doğuş, əgər dünyanın şimal qütbündən baxılarsa, ekvator qüvsü boyunca yaz bərabərliyi nöqtəsindən başlayaraq saat əqrəbi hərəkəti istiqamətinin əksinə ölçülür. Düz doğuş 0˚-dən 360˚-yə qədər dəyişilir. Bu nöqtə ona görə düz doğuş nöqtəsi adlanır ki, göy ekvatorunda yerləşən ulduzlar onların düz doğuşlarının artması ardıcıllığı üzrə doğur (və batır). Bu hadisə Yerin fırlanması ilə əlaqədar olduğundan, düz doğuşu bucaq ölçüləri ilə deyil, vaxt ölçüləri ilə ifadə etmək qəbul edilmişdir. Yer (amma bizə elə gəlir ki, ulduzlar) 24 saat müddətində bir tam dövr (360˚) edir. Deməli, 360˚ bucaq 24 saata uyğundur, 15˚ — 1 saata, 1˚ — 4 dəqiqəyə, 15´— 1 dəqiqəyə, 15˝ — 1 saniyəyə uyğundur. Məsələn, 90 ˚ bucaq ölçüsü 6 saata bərabərdir. 7 saat 18 dəqiqə isə 109˚30´-yə uyğundur.


Ədəbiyyat:

B.A.Vorontsov – Velyaminov — Astronomiya

Redaktə etdi: Şəfiqə Babayeva

 

 

 

Leave a Reply

148 Comments on "Bürclər. Ulduz xəritələri. Göy koordinatları"

Notify of
avatar
Sort by:   newest | oldest | most voted
recommended you read
Guest

I simply want to mention I am just newbie to weblog and absolutely loved this web site. More than likely I’m want to bookmark your blog post . You surely come with superb stories. Cheers for sharing with us your webpage.

website link
Guest

I just want to say I am just newbie to blogging and definitely savored this web-site. Most likely I’m planning to bookmark your website . You certainly come with beneficial stories. Appreciate it for sharing with us your webpage.

Faytech NOrth America;
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

Emery EPS$
Guest

I simply have to inform you that I am new to putting up a blog and clearly loved your webpage. Very likely I am prone to save your blog post . You undoubtedly have fantastic article materials. Be Thankful For it for expressing with us your url report

$Metroclick
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

Fashion
Guest

I like this post, enjoyed this one thanks for putting up. “No trumpets sound when the important decisions of our life are made. Destiny is made known silently.” by Agnes de Mille.

;Emery EPS
Guest

I really desire to notify you that I am new to blog posting and really loved your page. Very likely I am prone to remember your blog post . You simply have stunning article content. Love it for discussing with us your main web document

*Metroclick
Guest

MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

_Faytech North America
Guest

Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

News
Guest

Hey there, You have done an incredible job. I will definitely digg it and personally suggest to my friends. I am sure they’ll be benefited from this site.

News
Guest

My brother suggested I might like this blog. He was totally right. This post actually made my day. You can not imagine simply how much time I had spent for this info! Thanks!

News
Guest

I will immediately snatch your rss feed as I can not find your e-mail subscription hyperlink or newsletter service. Do you’ve any? Please let me realize in order that I could subscribe. Thanks.

Tractor Workshop Manuals
Guest

I am glad to be a visitor of this staring weblog, thanks for this rare info!

Projektowanie Strony WWW Krok Po Kroku
Guest

I haven’t checked in here for some time since I thought it was getting boring, but the last several posts are great quality so I guess I’ll add you back to my everyday bloglist. You deserve it my friend 🙂

Tworzenie Stron WWW Za Darmo
Guest

Thank you for sharing excellent informations. Your site is so cool. I’m impressed by the details that you have on this site. It reveals how nicely you understand this subject. Bookmarked this web page, will come back for more articles. You, my friend, ROCK! I found simply the info I already searched everywhere and simply couldn’t come across. What a great site.

Pozycjonowanie Stron Cennik
Guest

Some genuinely great information, Sword lily I discovered this. “Treat your friends as you do your pictures, and place them in their best light.” by Jennie Jerome Churchill.

Projektowanie
Guest

Hello, Neat post. There is a problem together with your site in internet explorer, would check this… IE still is the marketplace leader and a good component to folks will pass over your great writing because of this problem.

Tworzenie Stron Internetowych Gorzow
Guest

Hello, Neat post. There’s a problem with your web site in internet explorer, may test this… IE nonetheless is the marketplace leader and a big section of other folks will omit your magnificent writing due to this problem.

News
Guest

You are my inspiration , I own few blogs and sometimes run out from to brand.I think this web site has got some real great information for everyone. “As we grow oldthe beauty steals inward.” by Ralph Waldo Emerson.

News
Guest

F*ckin’ awesome things here. I’m very satisfied to look your post. Thank you so much and i am having a look ahead to contact you. Will you please drop me a mail?

News
Guest

Usually I don’t learn article on blogs, but I would like to say that this write-up very compelled me to take a look at and do it! Your writing style has been amazed me. Thank you, very nice article.

Zwrot Podatku z Zagranicy Olsztyn
Guest

Excellent read, I just passed this onto a colleague who was doing some research on that. And he actually bought me lunch because I found it for him smile Thus let me rephrase that: Thank you for lunch! “For most of history, Anonymous was a woman.” by Virginia Woolf.

Fashion
Guest

We’re a group of volunteers and starting a new scheme in our community. Your site provided us with valuable info to work on. You have done a formidable job and our whole community will be thankful to you.

Zwrot Podatku z Zagranicy Ostroleka
Guest

I like this post, enjoyed this one appreciate it for putting up.

John Deere Repair Manuals
Guest

I will right away grab your rss feed as I can’t to find your email subscription hyperlink or e-newsletter service. Do you have any? Please permit me understand in order that I could subscribe. Thanks.

Zwrot Podatku z Zagranicy Kalkulator
Guest

I like this post, enjoyed this one thanks for posting .

online retailer
Guest

Thank you a bunch for sharing this with all folks you really realize what you’re talking approximately! Bookmarked. Kindly also consult with my website =). We may have a hyperlink trade arrangement among us!

News
Guest

I got what you intend, regards for putting up.Woh I am glad to find this website through google. “Don’t be afraid of opposition. Remember, a kite rises against not with the wind.” by Hamilton Mabie.

Zwrot Podatku z Anglii
Guest

Hey very cool site!! Man .. Beautiful .. Amazing .. I will bookmark your web site and take the feeds additionally…I’m satisfied to find so many helpful information right here within the put up, we’d like work out more techniques in this regard, thanks for sharing.

News
Guest

I like this post, enjoyed this one appreciate it for putting up. “The reward for conformity was that everyone liked you except yourself.” by Rita Mae Brown.

John Deere Technical Manuals
Guest

I would like to thank you for the efforts you have put in writing this site. I’m hoping the same high-grade blog post from you in the upcoming as well. Actually your creative writing skills has encouraged me to get my own web site now. Really the blogging is spreading its wings fast. Your write up is a good example of it.

Czesci Maszyny Rolnicze
Guest

Perfectly composed subject material , thanks for entropy.

News
Guest

Hello, you used to write wonderful, but the last several posts have been kinda boring… I miss your tremendous writings. Past several posts are just a little out of track! come on!

Maszyny Rolnicze Czesci Zamienne
Guest

hello!,I like your writing very a lot! share we be in contact more approximately your post on AOL? I need a specialist in this space to resolve my problem. May be that’s you! Taking a look forward to peer you.

5aswiss.com
Guest
I would like to show some appreciation to the writer for bailing me out of this particular predicament. Just after searching through the the web and seeing recommendations which were not productive, I was thinking my entire life was well over. Being alive without the presence of solutions to the difficulties you’ve solved by way of your main post is a crucial case, as well as those that could have badly damaged my career if I hadn’t encountered the blog. Your good know-how and kindness in touching all the details was very helpful. I’m not sure what I would have… Read more »
http://bestresearchpapers.net
Guest

Hi there, You’ve done a fantastic job. I will definitely digg it and personally recommend to my friends. I’m sure they will be benefited from this web site.

http://blogcabinca.org
Guest

I keep listening to the news broadcast talk about receiving free online grant applications so I have been looking around for the top site to get one. Could you tell me please, where could i acquire some?

5aswiss.com
Guest

naturally like your website but you have to take a look at the spelling on quite a few of your posts. Several of them are rife with spelling problems and I to find it very troublesome to inform the truth nevertheless I will surely come back again.

http://blogcabinca.org
Guest

I keep listening to the news bulletin talk about receiving free online grant applications so I have been looking around for the best site to get one. Could you tell me please, where could i find some?

News
Guest

Thanks for the sensible critique. Me & my neighbor were just preparing to do some research about this. We got a grab a book from our local library but I think I learned more from this post. I am very glad to see such wonderful info being shared freely out there.

mental health
Guest

I am constantly browsing online for tips that can help me. Thank you!

Home Improvement
Guest

Utterly written subject matter, thanks for information .

Pozycjonowanie Strony Cena
Guest

It’s in reality a nice and useful piece of information. I am satisfied that you just shared this helpful information with us. Please keep us informed like this. Thank you for sharing.

Stronie
Guest

I like this post, enjoyed this one thankyou for putting up.

Home Improvement
Guest

I dugg some of you post as I cerebrated they were invaluable invaluable

Einfahrtstore
Guest

Excellent read, I just passed this onto a colleague who was doing a little research on that. And he just bought me lunch because I found it for him smile Thus let me rephrase that: Thanks for lunch! “He who walks in another’s tracks leaves no footprints.” by Joan Brannon.

Zäune Aus Polen
Guest

I really like your writing style, wonderful information, regards for posting :D. “Your central self is totally untouched By grief, confusion, desperation.” by Vernon Howard.

Metallzäune
Guest

Some really great blog posts on this web site , thanks for contribution.

80s fashion
Guest

I truly appreciate this post. I¡¦ve been looking everywhere for this! Thank goodness I found it on Bing. You’ve made my day! Thank you again

zgrzewanie rur pp w trudnych miejscach
Guest

Hello very cool website!! Guy .. Beautiful .. Wonderful .. I’ll bookmark your website and take the feeds also…I am glad to seek out a lot of useful info here in the post, we need develop more techniques on this regard, thanks for sharing.