Mühəndis kimdir? – Sənaye mühəndisliyinin yaranması və inkişafı

88

Zamanla ehtiyac səbəbi ilə bir çox peşə yaranıb. Cəmiyyət üçün önəmli peşə halına gələn sənaye mühəndisliyi nədir? Bu peşə necə yarandı? Və necə inkişaf etdi?

Mühəndislərin cəmiyyətdəki yeri və əhəmiyyəti

Cəmiyyətin həyat səviyyəsinin yüksəlməsi, sosial həyatın inkişafı, texnologiyanın istehsalı və gündəlik həyatda istifadə edilməsi ilə birlikdə inkişaf edən ölkələrdə (informasiya və texnologiya istehsalçıları olan) yaşayan insanların həyat standartları dəyişir. Texnologiyanın istehsalında və tətbiqinə görə mühəndislər məsuliyyət daşıyırlar. Hər sahədə informasiya və texnologiya hazırlayan, tətbiq edən mühəndislər inkişaf edən ölkələrdə söz sahibidirlər.

Mühəndislik 19-cu əsrdə müəyyən standartlara və şərtlərə uyğun peşə halına gəlsə də, mühəndislik fəaliyyəti ilk mədəniyyətin formalaşması ilə birlikdə başlayır. Peşə şərtləri göz önünə alındığında, ilk mühəndislik peşəsinin maşın mühəndisliyi olduğu sübut edilib. Mexanika mühəndisliyinin qurulmasının ardından elektrik mühəndisliyi 1884-ci ildə, kimya mühəndisliyi isə 1908-ci ildə qurulub. Bu gün digər mühəndislik fənləri tərəfindən mühəndislik olaraq qəbul edilməyən sənaye mühəndisliyinin dünyanın ən qədim (bu yöndə inkişaf edən) peşələrindən biri olduğu bəllidir.

Bəs sənaye mühəndisliyi necə inkişaf edir?

• Sənaye inqilabı ilə birlikdə ölkələrin də kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatına nisbətən daha kompleks bir sənaye iqtisadiyyatına keçməyə başlaması;

• Texnologiyalardakı irəliləyiş istehsal prosesinin mürəkkəbliyi ilə sürətlə artması;

• Əməliyyatları planlaşdırmaq və idarə etmək üçün texniki məlumata sahib insan qaynağına olan ehtiyac;

• Məhsuldarlığı artırmağa olan ehtiyac sənaye mühəndisliyinə gətirib çıxardı.

 

 Sənaye mühəndisliyinin təməlləri

1750 və 1850-ci illər arasında, əmək bölgüsü anlayışı irəli sürüldü. 1776-cı ildə İngiltərədə Adam Smit (Adam Smith) nəşr etdiyi ‘The Wealth of Nations’ adlı kitabında istehsalda iş bölümünün iqtisadi faydalarından söz edərək, fabrik sisteminə istiqamətli bir model təqdim etmişdi. Şotlandiyada tekstil emalatçısı olan A. Robert Owen 1813-cü ildə nəşr olunan “Zavod rəhbərlərinə səsləniş” adlı kitabında işçilərə də ən az maşınlar qədər əhəmiyyət verilməsinin vacib olduğunu ifadə etmişdi. Həmçinin günümüzdə istifadə olunan kompüterlərin inkişaf etdirilməsinə əhəmiyyətli töhfə verən Owen, “Difference Engine” (az. “Fərq mühərriki”) adını verdiyi dörd hesab əməliyyatı həyata keçirə bilən mühərriki inkişaf etdirmişdi. ABŞ-da bir hərbi liman idarəçisi olan kapitan Henry Metcalfe tərəfindən yazılan “İstehsal xərcləri, cəmiyyət və xüsusi atelye rəhbərliyi” adlı kitabda müşahidə və təcrübələrin qeyd olunmasını və bunun idarəçilər tərəfindən rəhbər olaraq istifadə olunmasını təqdim olunmuşdu. 19-cu əsrdə sənaye inqilabının formalaşması ilə planlaşdırmaq, təşkil etmək və idarə etmək daha çətin olan və idarəetmə üçün xüsusi bacarıqlar tələb edən istehsal sistemləri inkişaf etməyə başladı. Xülasə, maşın, maddi və pul sistemlərinin dizaynı, inkişafı və qurulmasında mühəndislik intizamına ehtiyac yaranmışdı. Elə bu səbəbdən sənaye mühəndisliyi üzrə araşdırmalar bu dövrdə başladı.

Sənaye mühəndisliyinin atası – Fredrik Teylor (Frederick W. Taylor)

Sənaye mühəndisliyi mövzusunda ilk intizamlı işlər 1856-1915-ci illər arasında yaşayan və əksəriyyət tərəfindən sənaye mühəndisliyinin qurucusu olaraq qəbul edilən amerikalı maşın mühəndisi olan Frederick W. Taylorun adı ilə bağlıdır. Taylor fabrikdə şəxsən çalışan, davamlı müşahidə və analiz edən, düşündüklərini tətbiq və inkişaf etdirən bir adam idi. İşləri 1881-də metal seqmenti mövzusuyla başlamış və 25 il davam etmişdi. Nəticə olaraq 1907-ci ildə 200 səhifəlik məqalə nəşr etdirən Taylor və köməkçiləri sözü gedən mövzuya elmi xüsusiyyət qazandırmışdılar.

1911-ci ildə Taylor tərəfindən nəşr olunan “Elmi idarəetmə prinsipləri” kitabı belə icmal oluna bilər:

• Təşkilat fəaliyyətinin yerinə yetirilməsində işçilər və rəhbərlər elmi prinsiplərə uyğun işləməlidirlər.

• Təşkilat fəaliyyəti təsadüfi və nizamsız deyil, ardıcıl və uyumlu şəkildə həyata keçirilməlidir.

• Təşkilat məqsədlərinə nail olmaq üçün səy göstərən şəxslər bir-biri ilə müstəqil və şəxsi iş aparmaqdan savayı, qarşılıqlı kömək və əməkdaşlıqda hərəkət etməlidirlər.

• Təşkilatlar və onların idarə heyəti aşağı məhsuldarlığı qəbul etməkdən imtina etməlidirlər və ən yüksək nailiyyətlərə nail olmağa çalışmalıdırlar.

• Təşkilatın bütün üzvləri ən yüksək səviyyədə səmərəliliyin əldə olunması üçün işlə təmin edilməlidir.

Bu prinsiplər, eyni zamanda ümumi idarəetmə, gündəlik fəaliyyətlərin aparılması üçün əhəmiyyətli bir işıq yaradıb. Prinsiplərin işə köçürülməsi aşağıdakı addımlarla həyata keçirilə bilər:

• Keyfiyyətli və elmi cəhətdən seçilmiş şəxslər təlim keçərək müəyyən edilən qaydada iş görməyə qadir olmalıdır.

• Əməliyyatın bütün işləri planlaşdırılmalıdır. Hər bir fəaliyyət müvafiq vaxtda və müvafiq şəraitdə həyata keçirilməlidir.

• Təşviq haqqı sistemləri inkişaf etdirilməlidir. Müəyyən olunan standartları aşan işçilər üçün müəyyən bir bonus ödənilməlidir.

• İdarəetmə sistemi bu addımlardan ibarət olan sistemin işini davamlı şəkildə izləməlidir və müəyyən edilmiş problemlər yenidən nəzərdən keçirilməlidir və yenidən elmi yanaşma ilə həll olunmalıdır.

 

 

İkinci Dünya müharibəsi dövründə və sonrasında sənaye mühəndisliyinin araşdırma başlıqları:

• Zaman etüdü

• İşlərin sadələşdirilməsi

• Keyfiyyətə nəzarət

• Əmək haqqı

• İşin qiymətləndirilməsi

• Subsidiyalı ödəniş (prim) sistemləri

• İş yerlərinin tənzimlənməsi və materialların idarə edilməsi sistemləri

• İstehsalı planlaşdırma və nəzarət

II Dünya müharibəsi, Amerikan tank fabriki. 1940.

Sənaye mühəndisliyi sahəsindəki mühüm inkişaflardan biri elmi metodologiyanın riyaziyyata tətbiq olunmasıdır. F.W. Taylor texniki alətlərin, F.H. Harris (1914) iqtisadi istehsal miqdarlarının, F.E. Raymont (1931) inventar nəzarət modellərinin və E.L. Grannt və GW Ireson (1930) mühəndislik iqtisadiyyatının formullarında riyaziyyatdan sıx istifadə etmələrinə baxmayaraq, əsas inkişaf II Dünya müharibəsi zamanı oldu. İlk dəfə riyaziyyat, fizika, ehtimal və digər ədədi analizlə əlaqəli olan elmlər, fəlsəfə mühitində qərar qəbul etməyə kömək etmək üçün istifadə edilib. Böyük Britaniyada 1940-cı ildə hərbi problemləri həll etmək üçün riyazi əməliyyatların öyrənilməsi tətbiq edilmişdi. Eyni tətbiq 1942-ci ildə, ABŞ silahlı qüvvələrində  həyata keçirilir.

Sənaye mühəndiliyinin inkişaf etməsinə ən böyük yardımı kompüterlər edir. Biznesin idarə edilməsində kompüterlərin istifadəsi idarəetməni informasiya sistemi halına çevririr. 1954-cü ildə ilk dəfə kommersiya məqsədi ilə bazara çıxardılan kompüterlər günümüzdə belə müxtəlif mövzulara qabaqcıl yeniliklər gətirməkdə kömək edir.

Bəs bütün bu yeniliklər insan həyatına mənfi təsirlər göstərə bilərmi?

Müasir dövrün ən məşhur və ən nüfuzlu fizik-nəzəriyyəçilərindən biri Stephen Hawking:  “Texnologiya insanlardan daha yüksək bir nöqtəyə gələcək və insanlar bundan xilas ola bilməyəcək” deyir.

Bənzər iddia Tesla və Space X-nin yaradıcısı Elon Muskdan gəlir.

Musk keçən günlərdə yaradılan süni intellektin inkişafından narahat olduğunu deyir. O,  süni intellektlə bağlı  ABŞ-ın sərhədləri  çərçivəsində bəzi  qanunların qəbul edilməsinin vacibliyini vurğulayır. Əks təqdirdə, bu insan sivilizasiyasının gələcəyinə ciddi şəkildə təsir edə bilər.

Mənbələr:

https://www.slideshare.net/dousunum/muhendislerin-isletme-ve-toplum-acsndan-onemi

http://endustri.ogu.edu.tr/bolum_hakkinda/emtarih.htm

https://ie.yasar.edu.tr/wp-content/uploads/2016/06/Tanitim_EM_2016.pdf

Bilimsel Yönetim İlkeleri (Taylorizm)

Müəllif: Turqut Ağayev

Redaktə etdi: Şəfiqə Babayeva

 

88 ŞƏRH

  1. I simply want to mention I am all new to weblog and really savored this page. Very likely I’m going to bookmark your blog post . You definitely have perfect article content. Thank you for sharing your webpage.

  2. I simply want to mention I am new to blogging and honestly liked you’re website. Almost certainly I’m going to bookmark your site . You really come with superb writings. Thanks a bunch for sharing your website page.

  3. I have recently started a web site, the info you provide on this site has helped me greatly. Thanks for all of your time & work. “There can be no real freedom without the freedom to fail.” by Erich Fromm.

  4. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  5. My spouse and i were joyful Jordan managed to round up his research using the ideas he received through the web page. It’s not at all simplistic to just possibly be freely giving points people might have been making money from. And we also recognize we need the writer to thank because of that. The explanations you’ve made, the straightforward website navigation, the friendships you can aid to instill – it is mostly exceptional, and it’s really helping our son in addition to us reckon that this content is thrilling, which is certainly truly vital. Thanks for everything!

  6. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  7. Somebody essentially assist to make critically posts I might state. This is the very first time I frequented your web page and to this point? I surprised with the research you made to create this actual put up amazing. Excellent activity!

  8. I have recently started a site, the information you offer on this web site has helped me greatly. Thanks for all of your time & work. “Quit worrying about your health. It’ll go away.” by Robert Orben.

  9. I got what you intend, thanks for putting up.Woh I am pleased to find this website through google. “The test and use of a man’s education is that he finds pleasure in the exercise of his mind.” by Carl Barzun.

  10. What i do not understood is in fact how you are now not really much more well-appreciated than you may be now. You are very intelligent. You know thus considerably when it comes to this subject, produced me for my part believe it from so many numerous angles. Its like men and women don’t seem to be fascinated except it’s one thing to do with Girl gaga! Your own stuffs nice. At all times care for it up!

  11. I¡¦m not certain where you are getting your information, however good topic. I needs to spend a while learning more or understanding more. Thanks for fantastic info I used to be searching for this info for my mission.

  12. I must express my passion for your generosity for people who must have assistance with this particular niche. Your very own commitment to getting the message up and down had become extraordinarily valuable and have constantly permitted associates like me to get to their ambitions. The helpful guideline denotes so much a person like me and additionally to my colleagues. Thanks a ton; from each one of us.

  13. I’ve recently started a website, the info you offer on this site has helped me tremendously. Thank you for all of your time & work. “Never trust anybody who says ‘trust me.’ Except just this once, of course. – from Steel Beach” by John Varley.

  14. Thanks for sharing excellent informations. Your web-site is very cool. I am impressed by the details that you¡¦ve on this web site. It reveals how nicely you perceive this subject. Bookmarked this web page, will come back for extra articles. You, my pal, ROCK! I found just the info I already searched everywhere and simply couldn’t come across. What a great web-site.

  15. Somebody essentially assist to make critically articles I would state. This is the very first time I frequented your website page and so far? I amazed with the analysis you made to create this actual submit incredible. Magnificent job!

  16. Great – I should certainly pronounce, impressed with your website. I had no trouble navigating through all tabs as well as related info ended up being truly simple to do to access. I recently found what I hoped for before you know it in the least. Quite unusual. Is likely to appreciate it for those who add forums or something, site theme . a tones way for your customer to communicate. Excellent task.

  17. It¡¦s actually a great and helpful piece of information. I¡¦m happy that you shared this helpful info with us. Please stay us up to date like this. Thank you for sharing.

  18. Hello there, just became aware of your blog through Google, and found that it’s truly informative. I am going to watch out for brussels. I’ll be grateful if you continue this in future. Numerous people will be benefited from your writing. Cheers!

  19. I like the valuable info you provide in your articles. I will bookmark your weblog and check again here frequently. I am quite certain I’ll learn many new stuff right here! Best of luck for the next!

  20. I simply could not depart your website prior to suggesting that I actually enjoyed the standard information a person supply in your visitors? Is going to be again continuously in order to check out new posts

  21. certainly like your website but you need to test the spelling on quite a few of your posts. Many of them are rife with spelling problems and I find it very bothersome to tell the reality nevertheless I will definitely come back again.

  22. Hi, Neat post. There is an issue with your site in internet explorer, may check this¡K IE still is the marketplace leader and a huge section of other folks will miss your fantastic writing due to this problem.

  23. I and also my friends came reading through the nice helpful tips located on your web page and then got an awful feeling I had not thanked the web site owner for those strategies. These ladies appeared to be as a result glad to read through all of them and have actually been having fun with them. I appreciate you for truly being really helpful and for pick out this sort of quality subject matter most people are really desirous to know about. My very own sincere apologies for not expressing appreciation to sooner.

  24. Faytech North America is a touch screen Manufacturer of both monitors and pcs. They specialize in the design, development, manufacturing and marketing of Capacitive touch screen, Resistive touch screen, Industrial touch screen, IP65 touch screen, touchscreen monitors and integrated touchscreen PCs. Contact them at http://www.faytech.us, 121 Varick Street, New York, NY 10013, +1 646 205 3214

  25. MetroClick specializes in building completely interactive products like Photo Booth for rental or sale, Touch Screen Kiosks, Large Touch Screen Displays , Monitors, Digital Signages and experiences. With our own hardware production facility and in-house software development teams, we are able to achieve the highest level of customization and versatility for Photo Booths, Touch Screen Kiosks, Touch Screen Monitors and Digital Signage. Visit MetroClick at http://www.metroclick.com/ or , 121 Varick St, New York, NY 10013, +1 646-843-0888

  26. Definitely believe that which you said. Your favorite justification seemed to be on the net the easiest thing to be aware of. I say to you, I certainly get irked while people consider worries that they just don’t know about. You managed to hit the nail upon the top and also defined out the whole thing without having side effect , people can take a signal. Will likely be back to get more. Thanks

  27. Thanks a bunch for sharing this with all people you actually know what you are speaking approximately! Bookmarked. Kindly additionally consult with my site =). We could have a link change arrangement among us!

  28. I want to voice my appreciation for your kind-heartedness supporting people who need assistance with this one concern. Your real dedication to getting the solution around had become extraordinarily beneficial and have consistently helped professionals just like me to get to their pursuits. Your new warm and friendly tips and hints can mean a lot a person like me and further more to my peers. With thanks; from each one of us.

  29. I think this is one of the most vital information for me. And i am glad reading your article. But should remark on some general things, The web site style is great, the articles is really nice : D. Good job, cheers

  30. Hiya there, just turned receptive to your blog through Google, and realized that it’s seriously informational. I will truly appreciate if you continue on this idea.

  31. Thanks a bunch for sharing this with all of us you really know what you are talking approximately! Bookmarked. Kindly also discuss with my site =). We can have a hyperlink trade agreement among us!

  32. Its like you read my mind! You appear to know so much about this, like you wrote the book in it or something. I think that you can do with a few pics to drive the message home a little bit, but other than that, this is magnificent blog. An excellent read. I’ll certainly be back.

  33. I simply desire to reveal to you that I am new to wordpress blogging and thoroughly liked your report. Most likely I am probably to save your blog post . You definitely have fantastic article information. Appreciate it for discussing with us your very own url write-up

  34. Magnificent beat ! I wish to apprentice while you amend your site, how can i subscribe for a blog website? The account aided me a acceptable deal. I had been tiny bit acquainted of this your broadcast provided bright clear concept

  35. I want to get across my passion for your kind-heartedness for folks that should have help on your situation. Your very own commitment to passing the message all around appears to be particularly effective and have surely encouraged girls like me to get to their aims. This interesting suggestions indicates a whole lot to me and far more to my peers. Thanks a ton; from everyone of us.

  36. Thanks a lot for giving everyone an extremely remarkable possiblity to check tips from this web site. It’s always very cool and jam-packed with a good time for me personally and my office colleagues to visit your site a minimum of three times every week to learn the fresh secrets you have got. Of course, I am also certainly fascinated concerning the unique suggestions you serve. Some 4 tips in this post are in reality the most efficient I’ve had.

  37. obviously like your website however you have to take a look at the spelling on quite a few of your posts. A number of them are rife with spelling problems and I to find it very bothersome to tell the reality nevertheless I’ll certainly come back again.

  38. It’s perfect time to make some plans for the future and it is time to be happy. I’ve read this post and if I could I desire to suggest you some interesting things or advice. Maybe you could write next articles referring to this article. I want to read even more things about it!

  39. I’ve learn several just right stuff here. Certainly price bookmarking for revisiting. I wonder how much effort you set to create this type of fantastic informative site.

  40. I think this is one of the most important info for me. And i’m glad reading your article. But wanna remark on some general things, The site style is perfect, the articles is really excellent : D. Good job, cheers

  41. Very interesting info !Perfect just what I was searching for! “The right to be heard does not autmatically include the right to be taken seriously.” by Hubert Humphrey.

  42. fantastic issues altogether, you just won a new reader. What could you recommend about your put up that you simply made a few days ago? Any certain?

  43. Thanks so much for providing individuals with an extremely remarkable opportunity to check tips from this site. It is always so terrific and packed with a great time for me personally and my office co-workers to visit your web site more than thrice a week to study the fresh guidance you have. And of course, I am just usually fascinated with all the awesome principles served by you. Certain two facts in this post are undeniably the most beneficial we have ever had.

  44. My brother suggested I might like this blog. He was entirely right. This post truly made my day. You cann’t imagine just how much time I had spent for this information! Thanks!

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin