Platonun “Dövlət” əsərinə revyu

1

Platon

Dövlət

qeyd: Platonun «Dövlət» əsəri sosial-ictimai məsələlərə toxunan klassik ədəbiyyat sayılır. Bu kitabı mütaliə edərək ordan bir icmal (review) çıxartmağa çalışdım.

1-ci kitab

Sokratın Polemarx, Frasimax və Kefal ilə dialoqları

Kefal deyir ki, yaşlılıq özü ilə bərabər bir çox qorxular gətirir. Əgər ölümdən sonra həyat varsa və etdiyimiz səhvlərə görə cəzalandırılacayıqsa halımız necə olacaq? Buna görə də qocalar vasvasılaşır, kimisə incitməkdən qorxur, o cavanlıqda etdiyi ədalətsizliklərə görə əziyyət çəkir. Sokrat ədalətin nə olması sualını qoyur. Simoniddən sitat gətirilir ki, ədalət hər bir insane borcun ödənilməsidir, yəni dost dosta yaxşılıq etməyə, heç bir ziyan vurmamağa borcludur. Birisi ona etibar edilmiş pulu verənə və alana ziyanlı olmasına baxmayaraq qaytarmağa borclu olduğu üçün deyil, ədalət naminə qaytarırsa burada dostlar arasındakı münasibətdən söhbət gedir. Lakin əgər düşmənə borclusansa onu qaytarmalısanmı? Cavab verilir ki, dostlara fayda, düşmənlərə ziyan vermək ədalətlilikdir. Sokrat çox uzun mülahizələrlə əvvəlcə əsaslandırır ki, belə ola bilməz, nə dosta, nə də hər hansı başqa bir adama ziyan vurmaq ədalətli insanın işi deyil; bu, yalnız ədalətsiz insana aid olan xüsusiyyətdir. Frasimax söhbətə qoşulur və Sokratı cəfəng danışmaqda günahlandırır. Və özü də iddia edir ki, ədalət ən güclüyə faydalı olandır. Ondan əsaslandırma tələb etdikdə isə o deyir: hər bir hakimiyyət isə öz xeyrinə olan qanunları müəyyən edir. Qanunları müəyyən edərək onları itaətdə olanlar üçün ədalətli sayırlar — hakimiyyətlərə də faydalı olan elə budur, onlara riayət etməyənləri isə qanunları pozan və ədalətsiz adlandırırlar. Odur ki, bütün dövlətlərdə eyni bir şey, yəni mövcud hakimiyyətə xeyirli olan ədalətli sayılır. Axı hakimiyyət — gücdür, odur ki, düzgün mühakimə yürüdərək hər yerdə ədalətin eyni bir şey olduğunu söyləyən bilməlidir ki, ədalət ən güclüyə faydalı olandır. Sokrat bundan sonra Frasimaxı silsilə sual atəşinə tutaraq mövzunu istiqamətləndirir. S: hakimiyyətə itaət etməyi də ədalət sayırsanmı? F: Sayıram. S: İqtidar günahsızdır, yoxsa səhv edə bilər? F: səhv edə bilər. S: Deməli, hökumət düzgün olmayan qanunlar da qəbul edə bilər? Düzgün qəbul edilən qanun hakimiyyətin xeyrinə, düzgün qəbul edilməyənlər isə ziyanınadır. Səncə belədirmi? F: Elədir. S: Onlar nə qəbul etsələr itaətdə olanlar yerinə yetirməlidirlər və bu da ədalətlidir? F: Bəli S:  Deməli, sənin təsdiq etdiyinə görə, güclüyə faydalı olanın da, ziyanlı olanın da yerinə yetirilməsi ədalətdir? F: Sən nə danışırsan? S: Məncə, sən danışdığını. Gəl daha yaxşı baxaq: məgər biz hakimiyyətlərin qəbul etdiklərini itaətdə olanlara qəbul etdirdiyini və qəbul edilən qanunların hakimiyyətlərin özləri üçün yaxşı olmasına çalışarkən bəzən səhv etdiklərini, eyni zamanda itaətdə olanların hər bir qanunu yerinə yetirməsinin ədalətli olduğunu etiraf etmədikmi? F:  Etiraf etdik. S:  Onu da nəzərə al ki, hakimiyyətlərə ümumiyyətlə güclü olana belə, ziyanlı olanın yerinə yetirilməsinin ədalət olduğunu etiraf etdin: sən yenə də təsdiq edirsən ki, iqtidarlar bilməyərəkdən özlərinə ziyan olan bir əmr, sərəncam versələr, onların da yerinə yetirilməsi ədalətdir. Bu halda, aqil Frasimax, ədalət sənin dediyinin əksinə olan şeyin yerinə yetirilməsindən ibarət ola bilməzmi? Axı burada itaətdə olanlara güclülərə ziyanlı olanın yerinə yetirilməsi sərəncam edilir.

Sokrat bildirir ki, həkimlik özünə faydalı olmağı yox, xəstənin bədəninə faydalı olmağı nəzərdə tutur. Frasimax könülsüz də olsa razılaşır. Lakin bu dəfə də deyir ki, biz ədalətsizin ədalətlidən daha yaxşı həyat yaşadığını müşahidə edirik. Sokrat yenidən hücuma keçir. Əvvəlcə onlar dəqiqləşdirirlər ki, ədalət özlüyündə fəzilətdir, ədalətsizlik isə qüsur.

Aydın oldu ki, ədalətli insanlar müdrik, yaxşı və hərəkətli, ədalətsizlər isə birgə hərəkət etməkdən məhrumdurlar. Biz enerjili ədalətsiz insanların birgə fəaliyyəti ilə nə zamansa və nəsə əldə olunduğunu desək də bu düz deyil. Axı onlar tamam ədalətsiz olsaydılar bir-birinə aman verməzdilər, deməli, bəllidir ki, onların bir-birindən və birlikdə üstünə getdikləri gücdən inciklikdən başqa ədalət də var imiş. Nail olduqlarına da onun sayəsində nail olublar. Ədalətsiz davranışa isə onları özlərində olan ədalətsizlik təhrik etmişdir, lakin onlar yarımqüsurlu olmuşlar, çünki tamam korlanmamış və ədalətsiz insanlar birgə hərəkət etməyə qabil deyillər. ədalətli insanlar ədalətsizlərdən yaxşı yaşayırlar və xoşbəxtdirlər.

Qeyd: Birinci kitabda ardıcıl mövzular dialoqlar əsasında əsaslandırıldığı üçün onları ətraflı şəkildə təsvir etmək çox çətindir. Oxucu, ilk kitabı özü mütaliə etsə, daha məsləhətli olar.

2-ci kitab

Qlavkon iddia edir ki, ədalətsizliyi törətmək rahatdır və yaxşıdır, lakin insanlar özləri ədalətsizliyə tab gətirmək gücündə olmadıqları üçün başqalarına da ədalətsizlik törətməkdən qaçırlar. Yəni ədalətli olmaq yaxşı olmaqdan yox, rahatlıq istəyindən irəli gəlir. İnsanların bu cür bir-birindən çəkinmələrindən qarşılıqlı müqavilə və qanunvericilik yaranıb. Həmçinin Polemarx iddia edir ki, ədalətə riayət edənlər könüllü deyil, ədalətsizlik etməkdə gücsüz olduqları üçün riayət edirlər. Əgər ədalətli insane güc verilsə biz onu cinayət başında yaxalayacağıq, çünki insanda mənfəət hərisliyi var. O, buna misal kimi, Lidin oğlu Qiq və onun tapdığı sehrli üzüklə bağlı rəvayəti çəkir. Üzük ona görünməzlik verən kimi o qanunsuzluq edir. Belə isə, insanları ədalət kimi daxili keyfiyyət yox, zorakı qanunvericiliklə idarə etmək olar.

Daha sonra Qlavkon iddia edir ki, ədalətsizliyin və ədalətin son həddini müəyyən edib onları mühakimə etmək olar. Belə ki, onun fikrincə ədalətsizliyin son həddi – belə olmadığı halda — ədalətli görsənməkdir, beləliklə, ən ədalətsiz insan ən ədalətli insan kimi görsənəndir və eynilə ədalətsiz görsənənlər isə məzlum ədalətlilərdir. Beləliklə ədalətsiz insan bütün vasitələri ələ keçirib tanrılara qurban verir, insanlarla süni xoş davranmaqla hamıdan rəğbət görür. Hamı ona yaxşı həyat arzulayır. Bununla da, Qlavkon əsaslandırmağa çalışır ki, ədalətsiz olmaq daha faydalıdır. Qlavkonun qardaşı Adimant da dini təlimlərdən misallar bölüşərək tanrıların möminləri cəzalandırdığını, kafirləri isə var-dövlət, şan-şöhrət içində yaşatdığını deyir. Adimant Sokratdan istəyir ki, o ədalətin ədalətsizlikdən yaxşı olduğunu əsaslandırsın. Qlavkon və Adimant Sokratın gətirdiyi əvvəlki arqumentləri qəbul etmədikləri üçün ondan başqa əsaslandırma istəyirlər.

Sokrat təklif edir ki, bir insanda ədaləti görmək çətin olduğundan ədalət anlayışına bir dövlətin miqyasında baxsınlar və sonra müqayisə aparsınlar. Adimant və Qlavkon razılaşırlar.

Sokrat deyir ki, dövlət ona görə meydana çıxır ki, biz insanlar qarşılıqlı tələbatlarımızı ödəmək üçün təməl səviyyədə heç olmasas 4-5 nəfər toplaşmalıyıq. Məsələn, əkinçi, toxucu, dəmirçi və s. Və bunlar öz tələbatları ilə birgə digərlərinin də tələbatını ödəməyə məcburdurlar, beləliklə hər biri digərindən faydalanır. Sonra Sokrat bu 4-5 nəfərdən tutmuş axırda bir dövlət olanadək ardıcıl peşələri əlavə edir bu dəstəyə və onların da dövlətdə hansı sahədə vacib olduğunu bir-bir əsaslandırır. Sonra bu fikrə gətirir ki, bu qədər qarşılıqlı əlaqə onlar arasında ədalət tətbiq edilmədən baş tuta bilməz. Ədalət isə o halda mümkündür ki, hər kəs bir neçə işlə yox, sırf öz işi ilə məşğul olsun. Bu əsnada Sokrat mühafizəçilik sənətinə gəlib çatır və onu dövlətin təməl sütunu kimi təqdim edir. Belə bir dövlət yaxşı mühafizəçilər olmadan qoruna bilməz. Mühafizəçini it ilə müqayisə edir, it düşmənə qarşı qəddar, dostlara qarşı həlimdir. Lakin insan ruhunda həm qeyz, həm də həlimliyin eyni vaxtda olması çox çətindir. Beləliklə o həddən çox həlim olsa düşməni bağışlayar, həddən çox sərt olub dostları incidə bilər. Belə çıxır ki, yaxşı mühafizəçi tapmaq çətin məsələdir, ancaq bədənin gimnastik məşqi, ruhun musiqi ilə tərbiyəsi ilə bəlkə buna nail olmaq olar. Bu tərbiyə uşaqlıqdan başlamalıdır ki, nəticəsi olsun.

Uşaqlıqdan tərbiyə zamanı isə çox nüansalara fikir verilməlidir. Məsələn, uşaqlara danışılan qədim əfsanələr. O əfsanələr ki, uşaqların dəyərlər sistemini dağıdır, məntiqini zay edir, onları uşaqlara danışmaq olmaz. Onlara ancaq mötəbər əfsanələr danışılmalıdır. Əks halda yanlış bilik onlara ziyan verə bilər, məsələn onların ədalət anlayışı zədələnə bilər. Tanrıların bir-biri ilə savaşması, bir-birinə düşmənçilik etməsi kimi mövzularda olan əfsanələr mötəbər olmayan əfsanələrə misal kimi çəkilir. Qeyd edilir ki, bunların məcazi mənada yazılıb-yazılmadığını uşaqlar ayırd edə bilməz və xətaya düşərlər. Elə əfsanələr seçilib danışılmalıdır ki, bu, uşaqlarda ləyaqət, fəzilət yaratmağa səbəb olsun.

3-cü kitab

İdeal dövlətin prinsiplərini, özünü mühafizə edəcək olan mühafizəçilərin tərbiyəsi mövzusunu davam etdirirlər. Onlara pis təsir edə biləcək əfsanələrin yazılmaması, nəql edilməməsini bird aha qeyd edirlər. Bu dəfə əfsanələrin ziyanlı xüsuslarından aşağıdakılar qeyd olunur: şikayətlənmək, aşırı gülmək, yalan danışmaq, hökmdara tabe olmamaq, nəzarətsiz içki düşkünlüyü, eyş-işrət düşkünlüyü, rüşvətxorluq və acgözlük. Həmçinin səfeh adamları təqlid etmək, onlar qorxaq olurlar, dalca danışırlar, bir-birini lağa qoyurlar, sərxoş və söyüşgən olurlar, bir-birinə və başqalarına münasibətdə xətalıdırlar.

Daha sonra onlar tərbiyədə musiqinin roluna keçirlər. Belə ki, musiqi nitq və harmoniyadan ibarətdir, o uşaqlıqdan insanda gözəlliyə cəzb olunma, harmonic həyat yaradır. Harmoniya insan ruhuna gückü təsir edir, ritm və harmoniya gözəllik qaynağı olub düzgün tərbiyə olunan insane gözəllik bəxş edir, düzgün tərbiyə almayana isə eybəcərlik. Harmoniya məntiqi və nitqi inkişaf etdirir, yaxşı nitq könül açıqlığının sonucudur.

Dövlətdə mühafizəçilər həmçinin digər sənət sahiblərinə də nəzarət etməlidirlər ki, yalan və yarımhəqiqətlər xırda-xırda toplanıb böyük şər qaynağına çevrilməsinlər. Nəticədə insan ruhuna hopmuş gözəl mənəvi özəllik onun xarici görünüşü ilə uzlaşacaq, ruhu və cismi gözəlliklə birləşəcək. Daha sonra dialoqda pak sevgi hissi ilə pozğun hisslər ayırd edilir, birincisi təşviq, ikincisi tənqid edilir. Sonra mühafizəçilərin bədənlərinin tərbiyə olunmasında gimnastikadan istifadə barədə danışırlar. Həkim özü xəstə olarsa belə, başqa bir xəstəni sağalda bilər – arqumentindən yola çıxaraq təsdiq edilir ki, bədəni sağaldan bədən deyildir, ruhdur. Beləliklə, bir insanın bədəninin sağlam olması onun ruhi vəziyyətindən çox asılıdır. Bundan əlavə, mühafizəçilər doğru qidalanmalıdırlar ki, heç vaxt xəstələnməsinlər, həmişə “it kimi” həssas, ayıq-sayıq olsunlar. Həmçinin, onlar içki içməməlidirlər, çünki bu halda özlərinə mühafizəçi lazım olar.

İdeal dövlətdə hər kəs mükəmməl musiqi və gimnastik tərbiyə alsalar, həkimlərə və hakimlərə çox az adam müraciət edəcək, müraciətlərin artması isə tərbiyə prosesinin zəiflədiyinin göstəricisi olacaq. Gimnastik tərbiyədə ifratcıl olub bədənə hədsiz diqqət də pisdir, bu, digər sahələrdə geriləməyə səbəb olar. Xəstələnən sənətlar müalicə olunmalı, lakin işindən də qalmamalı. Həmçinin, ziyanlı həyat tərzi olan adamı müalicə edən həkim isə topluma ziyan vermiş olur.Yaxşı həkim öz sağlam ruhu ilə xəstə bədənləri müalicə edir, yaxşı hakim isə  təmiz, ədalətli, mənəviyyatlı ruhu ilə ədalətlə hökm verir. Lakin hər bir halda, ən yaxşı tərbiyə odur ki, həm musiqi, həm də gimnastika ilə olsun ki, insanlar nə çox kobud, nə də çox həlim olmasınlar.

Daha sonra, ölkəni idarə edən rəislərin və dövlət mühafizəçilərinin necə seçiləcəyini danışırlar. Uşaqlıqdan onları müşahidə etməli, onları hər cür çətinliklə sınağa çəkməli (şiddətli çətinlik, yoldan çıxartma və şirnikləndirmə cəhdi) və onların içindən ən yaxşılarını seçməli. Həmçinin onlar yaxşı təmin olunmalıdırlar ki, qanunu pozmağa, başqalarının haqqını tapdalamaq məcburiyyəti yaranmasın. Onların, eyni zamanda, şəxsi mülkiyyətləri də olmamalıdır.

4-cü kitab

İlk mövzu bu olur ki, ideal dövlətin mühafizəçiləri getdikcə əsas vəzifələrini unudub yoldan çıxmamalı, xüsusi imtiyazlara can atmamalıdırlar. Elə olmalıdır ki, dövlətdə hansısa bir zümrə yox, bütöv ölkə xoşbəxtliyə çatsın.

Növbəti mövzu bu olur ki, şərait elə qurulmalıdır ki, sənətkarlar çox varlanmasın, sənətkarın çox pulu olsa, daha öz sahəsində inkişaf etmək istəməz, süstləşər, sənəti öz nəslinə də ötürmək ehtiyacı hiss etməz. Beləliklə, dövlətdə ifrat varlılı da, ifrat kasıblıq da olmamalıdır. İfrat varlılıq dəbdəbəyə, tənbəlliyə və yeni adətlərə aparar, ifrat kasıblıq isə alçaqlıq və cinayətkarlığa. Bundan belə çıxır ki, dövlətin düşməni varlı bir dövlət olarsa, o müharibədə çətinlik çəkməyəcək, çünki varlı dövlət tənbəllik və dəbdəbəsi ilə zəifdir. Xarici siyasətində dövlət pul verməklə, bir qrupa digəri üzərində hakimiyyət verməklə müttəfiqlərini artırsa, düşmənlərini azalda bilər. Əgər dövlət ağılla idarə olunsa, o qüdrətli olacaq. Bu dövlətin ölçüsü nə çox kiçik, nə də idarəolunmaz qədər böyük olmalıdır, tərkibi vahid (unitar) olmalıdır.

Növbəti mövzu, ölkədəki qanunvericilik olur. Bu, uşaqlıqdan tərbiyəsindən başlamalı, hətta uşaqlar oyunda belə qanunauyğun oynamağı öyrənməlidirlər. Təklif olunur ki, bəzi qanunlar da dövlətdə olsun, yazılı olmasa da belə — kiçiklər böyüklərin yanında sussun, onlara yer versin, onların yanında ayaq üstə dursun, valideynlərinə hörmət etsinlər, görünüşlərinə fikir versinlər, saçlarını qırxsınlar, təmiz paltar və çəkmə geysinlər. Dövlət tərbiyə yaxşı qurularsa, ifrat qanun yaradılmasına da ehtiyac qalmaz. Bu dövlətdə yaxşı tərbiyə olunmayan olarsa, o, düz danışanı (yəni sərxoşluqdan, yeyimcillikdən, qadın düşkünlüyündən, avamlıqdan çəkindirəni) özünə düşmən sayacaq. Sonra, Sokrat Apollondan sitat gətirərək bildirir ki, birinci sırada duran qanun dövlətdə müqəddəs məbədlərin tikilməsi, qurbanlar verilməsi, ayinlər, dəfn haqqındadır.

İdeal dövlətin 4 fəziləti var: müdriklik, cəsarət, dərrakə və ədalət.

Dövlət ona görə müdrikdir, çünki orada sağlam qərarlar çıxarılır. Sağlam qərar isə tutarlı bilikdən asılıdır. Yalnız siyasi biliyi tutarlı bilik saymaq olmaz. Dövlətdə çox yüksək və dəyərli biliyə sahib olan kəslər çox azdır, onlar elə mühafizəçilərin özləridir. Deməli dövlət kiçik bir bilikli zümrənin idarəetməsi ilə müdrikdir.

Dövlətdə cəsarət onun vətəndaşlarının cəsur ya qorxaq olmaları ilə deyil, dövləti təmsil edənlərin xarakteri ilə ölçülür. Sokrat yüksək tərbiyə aldığı üçün heç bir vasitə ilə pozulmamaq gücünü və nəyin təhlükəli və nəyin təhlükəsiz olduğu barədə düzgün və qanuni rəyi cəsarət adlandırır.

Dərrakə — harmoniya və ahəngə oxşayır. O bir qayda, düzümdür, müəyyən ləzzət və ehtirasları üzərində hökmranlıqdır, özünü dəf etməkdir. Özünü dəf etmək? Deməli, insanın ruhunda müsbət kəsim və mənfi kəsim var, müsbət mənfini cilovlamalıdır. Tərbiyə və toplum pis olduqda isə təbiətcə pis olan üstünlük qazanır. Dövlətdə isə həmişə çoxluq tamahkar, ehtiraslı, nəfsani istəklərlə dolu olacaq, yaxşılar isə az olacaq. Çoxluğun rəzil nəfsi azlığın ağıllı, yəni vicdanlı istəklərinə tabe ediləcək. Deməli bu dövlət dərrakəlidir, həm də, dövləti kim idarə etməlidir sualına cavab verir.

Dövlətdə ədalət isə hər kəsin öz bacarığına uyğun işlə məşğul olmasında görülür.

Sonra deyilir ki, hər bir insanın ruhunda da bu özəlliklər var. Çünki bu fəzilətlər insanda yoxdursa, onun qurduğu dövlətdə necə ola bilər? Bunun analiz nəticəsində bu nəticəyə gəlirnir ki, insan ruhunun 3 özəlliyi var.

Sonra haşiyə çıxır: insanın bütün ehtiraslarının (istəklərinin) fərqləndiyini bildirirlər. Məsələn susuzluq birinci, aclıq ikinci təmək istəkdir. Və digər tələbatlar da sıralana bilər bunun ardınca. Lakin önəmli olan budur ki, insan ehtirasını yaxşıya yönəltsin, ziyanlı tərəfə yox.

İnsan ruhunda 3 başlanğıc var. İnsanda suyu uçmək istəyən başlanğıc, həm də özünü heyvan kimi bu istəyinə qapdıran qüvvəni tormozlayan başqa bir başlanğıc da var, və ikinci birincidən güclüdür. Birinci ilə insan sevir, aclıq, susuzluq və başqa hislər keçirir – bu düşünməyən və hər cür məmnunluq və ləzzətə yaxın dost olan istəklərlə əhatə olunmuş başlanğıcdır. Üçüncü başlanğıc bizi qəzəbli olmağa sövq edən başlanğıcdır (həmçinin nifrət, paxıllıq, rəqabət, həsəd). Bu insanda “qızğın ruh”dur. Körpələrdə bu başlanğıc çox aktiv olur, çünki düşünən başlanğıc hələ təkmilləşməyib. Bir insanın bu daxili başlanğıcları həm də dövlətdə görsənəcək. Deməli, ideal dövlət ideal insan kimi düşünən başlanğıcın digər 2 başlanğıcı tabe etdiyi, amma hər başlanğıcın da öz işi ilə (təyinatı üzrə) məşğul olduğu vəziyyət əldə olunduğu halda mümkündür.

Sokrat iddia edir ki, fəzilətin bir növü, eybin isə çox növü var. Deməli dövlətin də 5 növü ola bilər. Fəzilətli quruluş indiyə qədər təsvir olunandır. Əgər onu bir şəxs yönəldirsə bu çar hakimiyyəti, bir neçə nəfər yönəldirsə, bu aristokratiyadır. 4 qüsurlu dövlət quruluşu isə — timokratiya, oliqarxiya, demokratiya və tiraniyadır.

5-ci kitab

Sokratın ideal dövlət barədə növbəti təklifi budur ki, dövlətdə qadınlar və uşaqlar ümumi olmalıdır. Bu o demək deyil ki, tam qanusuz cinsi əlaqələrə icazə verilir (hərçənd balans necə qorunacaq kitabda açıqlanmır). Qadınlar və kişilər təbiət etibarilə fərqli varlıqlar deyillər, qadınlar da, kişilər də yaxşı və pis olur, qadınlara tərbiyə imkanı yaradıldıqda onların da yaxşı olma imkanları artır, lakin fiziki baxımdan onlar zəifdirlər. Yaxşı kişilər dövlətdə mühafizəçilər olacaqlarına görə, yaxşı qadınlarda məhz ancaq onların arvadları olmalı və heyvanlarda yaxşı cins (növ) necə qorunursa, bu, insanlar arasında da tətbiq olunmalıdır. Belə olmasa ağıllı mühafizəçilər ağılsız qadınlardan yaxşı uşaq dünyaya gətirə bilməzlər.

Onlardan törəyən uşaqlar da ümumi olmalı, körpə saxlamağın əziyyəti onlardan alınmalı və kənar bir yerdə dayələrə həvalə olunmalı, pis, tərbiyəsiz cütlüklərin uşaqları isə dayə tərbiyəsi ilə yox, necə gəldi buraxılmalı. Kamil cütlüklərdə qadınlar 40, kişilər 50 yaşına qədər uşaq dünyaya gətirməli, ən yaxşı mühafizəçilərə daha çox qadın verilməlidir. Bu yaş həddini keçənlərə də sərbəst “ünsiyyətə” icazə verilir, amma uşaq dünyaya gətirə bilməzlər.

Daha sonra xalqla hakimiyyətin münasibətləri dəqiqləşdirilir. İdarə edənlər xalq üçün “xilas edicilər” və “yardımçılar”, xalq isə hakimiyyət üçün “ailə başçıları”, “ödəncilər” olacaq, halbuki ayrı dövlətlərdə xalq “kölələr”dir hakimiyyətin gözündə, rəislər öz aralarında “hakimiyyət ortaqları”dırlar, ideal dövlətdə isə hakimiyyət nümayəndələri öz aralarında “mühafizədaş”dırlar, onlar bir-birinə qardaş kimidirlər, münaqişədə ola bilməzlər. Bunların qadınları ümumi olduğuna, şəxsi mülkiyyət davaları olmadığı üçün “bu mənimdir” əvəzinə “bu bizimdir” fikri aralarında hökm sürür. Bu ortaq kədər və ortaq sevinc abı-havası yaradır.

Dövlətdə, həmçinin, gənclər üzərində rəislik yaşlılara veriləcək.

Dövlətdə savaş mədəniyyəti də uşaqlardan başlayır, uşaqlar savaşları seyr etməyə aparılır və təcrübə toplayırlar. Onlara savaş mədəniyyəti də aşılanır, məsələn, onlar döyüşdə azuqə kimi düşmən silahından başqa heç nə götürməzlər, düşmən cəsədlərinin sərbəst götürülməsinə icazə verirlər.

İdeal dövlətin idarəçiliyi kamil filosofda olmasa bu cür dövlətin davamiyyəti mümkün deyildir. Onda dəqiqləşdirilməlidir ki, Sokrat “filosof” deyərkən kimi nəzərdə tutur. Uzun müzakirələrdən sonra onların gəldiyi qənaət budur ki, filosof həqiqətə baxmağı sevən, gözəlliyi seyr edən və biliyə (gümana yox) meyilli şəxsdir.

6-cı kitab

Növbəti araşdırılan mövzu budur ki, bəs əgər dövləti filosof ruhlu insanlar idarə edəcəklərsə, onlar necə müəyyən olunacaq. İlk növbədə, onların düşüncələri, meylləri, xasiyyət və rəftarlarına baxılacaq. Filosof ruhlu insan tamahkar, bədxislətli, qorxaq, alçaq, acgöz, yaltaq deyil, xeyirxah, ölümdən qorxmayan, zamanın və varlığın birliyini qavramış, ədalətli, həlim olmalıdır. Onun yaxşı idrakı, yaddaşı var, təbiəti tarazlığı, ağlının anadangəlmə incəliyi ilə fərqlənir, dövlətdəki 4 fəzilət onda da var. Lakin onun fitri üstünlüklərinə baxmayaraq bu insanlar ancaq yaxşı təlimlə son təyinatına çata bilərlər, əks halda onların qabiliyyətləri dağılıb gedə bilər. Filosofluq kütləyə məxsus deyil.Belə çıxır ki, kütlə bu insanları çox da sevməyəcək. Filosofların yüksək nüfuzu isə kütlədə qıcıq yaradacaq və sövq-təbii onu yoldan çıxartmaq istəyənlər çoxalacaq, filosofu öz işi ilə məşğul olmağa qoymayacaqlar. Filosoflar öz işlərindən bezib fəlsəfəni yetim qoyduqda isə o layiq olmayanların əlinə keçə bilər və bununla da fəlsəfənin nüfuzuna xələl gələr.

Filosof ruhlular uşaqlıqdan yetişdirilməlidirlər, onlar daxilən gözəl bir həyat yaşayacaqlar, ölümdən sonra da şərəflənəcəklər. Lakin gənclik yaşlarında insanda çılğınlıq olduğuna, ritmiklik, davamlılıq görsənmədiyinə görə onlara etibar etmək çətinləşir. Bu səbəbdən onlar həyatın hər bir anında sınanmalıdırlar; çətinlikdə, təhlükədə, şadlıqda. Ancaq buy olla onlardan əmin ola bilərsən.

Sokrat burda etiraf edir ki, daha əvvəl xatırlanan 4 fəzilətdən (müdriklik, cəsarət, dərrakə, ədalət) ən üstün biri var ki, o da xeyir ideyasıdır. Bu həzzə çatmaq və ya mənfəəti nəzərdə tutmur. O yaxşını anlamaq da deyil.

Hər birr uh xeyirə can atır və hər şeyi onun naminə edir, ruh hiss edir ki, nə isə var, amma onun nədən ibarət olduğunu anlamaq çətindir və buna gücü çatmır. O, bütün başqa şeylər kimi ona da inanmır, bax, bu səbəbdən ruh özünə xeyirli olan hər şeydə uğursuzluğa uğrayır. Dövlətdə isə insanlar belə olmamalıdırlar. Mühafizəçilər ədalət və gözəlliyin nə baxımdan xeyir olduğunu qavramalıdırlar. Görmə qabiliyyəti kamil olsa da, işıq olmadan o yaramır. Ruhla da belədir, insanda dərketmə qabiliyyəti xeyir ideyasıdır, biliyin və həqiqətin dərk edilə bilməsinin səbəbi kimi.

Günəş yerdəki canlılar üçün törəmə, böyümə, qidalanma imkanı verir, özü isə törəmə deyil, dərk edilmiş şeylər də yalnız xeyir sayəsində dərk oluna bilər. Xeyir onlara varlıq və mövcudluq verir, halbuki xeyrin özü mövcudluq deyildir. O, mövcudluq hüdudundan kənarda olub ondan ləyaqətli və güclüdür.

Sokrat iddia edir ki, həmçinin, ruhda 4 durum yaranır. Üstdə ağıl, altda dərrakə, sonra inam, sonuncu pillədə bənzətmə.

7-ci kitab

Sokrat iddiasını əsaslandırmaq üçün “mağara alleqoriyası”ndan istifadə edir. O, yoldaşlarından bunu təsəvvür etməyi xahiş edir: Bir neçə dost körpəlikdən bir mağarada məhbus edilmişlər, onlar elə zəncirlənmiş və bərkidilmişlər ki, üzlərini çevirib mağaranın girəcəyini görə bilmirlər. Onlar böyüyüb yetkinləşmiş, lakin indiyə qədər gördükləri ancaq çöldən içəri düşən kölgələrdir və eşitdikləri ancaq içəri daxil olan səslərdir. Bu əsirlərdən biri azad olub bayıra çıxır. O əvvəlcə bayırda gördüyü heç nəyi ağlına sığışdıra bilmir və gördüklərini isə həqiqət saymır, əksinə mağarada gördüyü kölgələri həqiqi şeylər kimi qəbul edir. O, tədricən çöldəki həyata öyrəşir və çatdığı vəziyyətə isə şükranlıq edir. O qayıdıb mağara yoldaşlarına həqiqəti demək istəsə, onu dəli adlandıracaqlar. Sokrat deyir ki, dövləti idarə edəcək olan filosoflar da məhz belə aydın ruhlardır.

Bu misalda görmə ilə əhatə olunan sahə məhbəs evidir, kölgələr ruhun ağıl vasitəsilə dərk etdikləridir. Dərk olunan şeylərin xeyir ideyası son həddir, düzgün və gözəl olan hər şeyin səbəbi odur. Buna çatan insan insani işlərlə məşğul olmaq istəmir (qayıdıb təzdən mağarada məhbus olmağı istəmir), ruhu göylərə can atır. Lakin o diqqətli olmalıdır, çünki korlaşma işıqdan qaranlığa keçilən anda olduğu kimi, qaranlıqdan işığa keçilən anda da baş verir, keçid tədrici olmalıdır.

Daha sonra Sokrat bu transformasiyanın təbiətinə toxunur və bildirir ki, maariflənmək – bəzi şəxslərin təsdiq etdiyi kimi, yəni guya kor gözə işıq qoyulan kimi biliksiz ruha onların bilik qoymasından ibarət deyil, mühakimələrimiz göstərir ki, hər kəsin ruhunda bu qabiliyyət vardır, ruhda hər kəsə öyrənməyə yardım edən alət də vardır. Lakin bədəni çevirmədən gözü qaranlıqdan işığa çevirmək mümkünsüz olduğu kimi, hər bir təşəkküldən bütövlükdə ruh üz çevirməlidir. Onda insanın dərketmə qabiliyyəti varlığın və onda olan bütün parlaqlığın seyrinə davam gətirə bilər, bu isə bizim təsdiq etdiyimiz kimi xeyirdir. Ruha aid xassələr (məziyyətlər) məşqlə zahir olur, anlama qabiliyyəti isə insana bəxş olunub və onun vasitəsilə o həqiqətə doğru səfərinə başlaya bilər, amma o da pis tərbiyə ilə yararsızlaşa və hətta ziyanlı hala gələ bilər. Onlarda görmə yaxşıdır, lakin o bu ruhların qüsurlu olmasına xidmət edir, görmə artdıqca şər törətməyi də artır. Uşaqlıqdan tamahkarlığa, ləzzətli yeməklərə, başqa həzzlərə və ruhun baxışını aşağı yönəldən hər şeyin qarşısı alınarsa, onda bunlardan azad olan ruh həqiqətə yönələr.

Dövləti idarə edən aydın ruh isə təkəbbürə qapılmamalı, öz rifahını yox, ümumun rifahını düşünürsə, o, xalqının içində olmalı və onların inkişafına kömək etməlidir, mağaradan azad olan məhbusun mağaraya qayıtması kimi.

Hakimiyyət o adama verilməlidir ki, hakimiyyət istəmir. Əksi olsa, bu istəyi olanların rəqabəti dövləti dağıdacaq. Bəs bu cür idrak hansı yolla yaradılacaq? Aydındır ki, gimnastika və yaradıcılıq sənəti ilə yox, fəqət rəqəmlər və saylar, həndəsə və astronomiyaya yeni baxışla baxmaqla yaranacaq. Hissi elmlər yox, dialektika insanlara bu işdə kömək edəcək. Dialektik metodun bölmələri isə bunlardır – idrak, düşüncə, inam və bənzətmə. İdrak və düşüncə — rəyi, inam və bənzətmə təfəkkürü təşkil edir.

Bir şeyin mahiyyətini sübut edən insan dialektikdir, bunu edə bilməyənin isə ağlı kəmdir. Xeyirə münasibətdə də iş bu cürdür. Bu insanları ən yaxşı yaddaşı olan, elmə həvəsi olan, sarsılmaz, əməksevərlər arasından seçmək lazımdır ki, bu qədər fiziki gərginliyə dözsün, bu qədər oxumaq və məşqə marağı olsun. Lakin təhsil bezdirici dərəcədə təzyiqli olmamalıdır.

8-ci kitab

İdeal dövlətin qurulduqdan sonra necə ləğv ola biləcəyi barədə proqnozu müzakirə etməyə başlayırlar. Silsilə 4 qüsurlu dövlət quruluşunu (timokratiya, oliqarxiya, demokratiya, tiranlıq) tədqiq edirlər.

Timokratiya. Krit-lakedemon (timokratiya, timarxiya) – şöhrətpərəstliyə əsaslanır. İdeal dövlətin buna yuvarlanması mühafizəçilərin nəsillərindən tədricən “qədirsiz” övladların törəməsi ilə olacaq, onlar dəyərləri unutduqlarına görə təhsilsiz olacaq, mal-mülkə meyl edəcəklər. Bu hal onları rəqabətə sürükləyəcək, sonda onlar mülkiyyəti öz aralarında bölüb özəl mülkiyyəti bərpa edəcəklər, qoruduqları xalqı köləyə çevirəcəklər. Bu cür dövlət (timokratiya) ideal dövlətlə (aristokratiyanı nəzərdə tuturlar) oliqarxiya arasında orta yer tutur. Onda həm aristokratiyanın, həm də oliqarxiyanın xüsusiyyətləri olacaq. Ölkənin keşikçilərinin əkinçilikdən, sənətkarlıqdan və başqa qazanc növlərindən özlərini saxlamasına görə hakimlərə sayğı, birgə yeməkxanaların olması, bədən məşqlərinin və hərbi yarışların — bütün bunlara bənzər özəlliklərin olmasına görə o, özündən öncə olmuş quruluşa oxşayacaq. Orada müdrik insanları dövlət vəzifələrinə irəli çəkməkdən qorxurlar, çünki orada o cür açıqürəkli və saf insanlar artıq yoxdur, yalnız qarışıq mənəviyyatlı insanlar vardır; orada qızğın ruhluluğa, barışıq üçün deyil, savaş üçün doğulmuşlara baş əyiləcək; orada hərbi fəndlər və bicliklər dəyərləndirilir: axı bu dövlət daim savaşacaq. O cür insanlar oliqarxiya quruluşunda olduğu kimi pula həris olacaqlar; vəhşi kimi pozulmuş o insanlar altuna və gümüşə pərəstiş edirlər, bunları gizlətmək üçün onların anbarları, evdə gizli yerləri vardır, onlar yaşadıqları mənzilləri hasarlayırlar və orada yuvada olduğu kimi yaşayırlar, çıxara fikir verməyərək qadınlara və lazım gələn hər kəsə pul xərcləyirlər. Onlar qənaətcildirlər, belə ki, pul onların şərəfidir; onlar özlərinin varını gizlədərək başqasının hesabına yaşamağı qənimət sayırlar. Uşaq ciddi atadan qaçan kimi onlar da qanundan gizlənərək gizlincə əylənirlər — axı nitq və fəlsəfə Muzlarına həqarət etdiklərindən, bədən məşqlərini musiqi bacarığından üstün tutduqlarından onları məslək deyil, zorakılıq tərbiyə etmişdir. Burada qızğın ruh hökmran olduğundan rəqabət və şöhrətpərəstlik təkcə orada gözə dəyir.

Timokratik insan. O, daha qəddar, az təhsillidir, doğrudur, o, təhsili sevir və başqalarını həvəslə dinləyir, ancaq qətiyyən öz sözü yoxdur. Belə adam kölələrə qəddardır, lakin yetərincə tərbiyə aldığından onlara həqarət etmir, azad insanlarla rəftarında nəzakətlidir, hakimiyyətə isə olduqca itaətkardır; hakimiyyətpərəst və şöhrətpərəst olduğundan o hesab edir ki, hakimiyyətin özülündə nitq qabiliyyəti və ya ona bənzər özəlliklər deyil, qəhrəmanlıq və ümumiyyətlə hərb ilə bağlı əlamətlər durmalıdır: ona görə də o, gimnastikanı və ov etməyi sevir. Belə insan gəncliyində pula həqarət edir; ancaq yaşlaşdıqca şərəfli keşikçiliyini tərk etdiyindən pulu daha çox sevir — təbiətindəki gümüşə hərislik, həm də fəzilətə yad olan qatışıqlar özünü göstərir. Onda bir az xeyir, bir az da şər var. O uşaqlıqdan hər cür fanilikdən qaçan atasını, həm də atasının fərqliliyinə görə anasının cəmiyyətdə alçaldılmasını görür, cəmiyyətin ona mənfi təsirinə məruz qalır.

Oliqarxiya. Bu, əmlak senzinə əsaslanan quruluşdur; orada hakimiyyət varlıların əlindədir, kasıblar idarəetmədə iştirak etmirlər. Bəs timokratiyadan oliqarxiyaya dövlət necə keçir? Altunun xüsusi şəxslərin anbarlarında yığılması timokratiyanı məhv edir; onlar hər şeydən öncə bu altunu hara sərf edəcəkləri barədə düşünərək qanunla az hesablaşaraq onu başqa cür yozurlar.Rəqabətlə onlar əhalini də özlərinə oxşadırlar. Burda fəzilətə sayğı olmur. Sayğıya nail olmaq yerinə acgözlük və qazanca meyl inkişaf edir və varlılar müdafiə olunur — onlara məftunluq yaranır, dövlət vəzifələrinə təyin edirlər, kasıbın isə orada hörməti yoxdur. Əmlak senzinin müəyyən olunması oliqarxiya quruluşunun qanununa və normasına çevrilir: quruluş oliqarxik olduqca senz o qədər yuxarı olur; quruluşun oliqarxikliyi azaldıqca senz də aşağı olur. Başlıca qüsuru — onun özünü təşkil edən normadır. Özün bax: əgər gəmidə sükançını əmlak senzi ilə edirlərsə, kasıb isə gəmini idarə etməyə daha bacarıqlı olsa da onu qoymurlar. İkinci qüsuru: sanki burda 2 dövlət var, biri varlıların, biri isə kasıbların və bu qarşılıqlı düşmənçilik yaradır. Ən böyük şər isə budur ki, hər kəsin əmlakını satmaq imkanı var, bu ifrat varlılıq və ifrat kasıblılığı qidalandırır. İfrat kasıblıq isə cinayətkarlığı bəsləyir.

Oliqarxik insan. O yeni quruluşda atasının başına gələnləri gördükdən sonra əmlakını itirərək ziyana düşdükdə, hətta öz başından qorxaraq ruhunun dərinliyində olan şöhrətpərəstlikdən və davakarlıqdan əl çəkəcək. Kasıbçılığı ilə barışaraq tamahkar və son dərəcə qənaətcil olacaq və öz əməyi ilə yavaş-yavaş pul toplayacaq. Elə bilirsən fəzilətə meyl etdiyinə görə? Yox, sadəcə əlində güc olmadığı üçün. Özünün cüzi pulunu artırmaq hayına qalacaq. Vardan və varlılardan başqa heç nə onda heyrət və hörmətə səbəb olmayacaq. Belə insanda cinayətkarlıq var, amma o gizlidir, onun cinayətkarlığın görmək üçün onun yetimlərə necə qəyyumluq etməsinə, ədalətə zidd hərəkət etmək üçün tam imkan əldə etməsinə baxmaq lazımdır. Onların çoxunda başqalarının hesabına yaşamaq meyli görmək olar. Belə insan öz içində gedən mübarizədən parçalanmış, vəhdəti pozulmuş, ikiləşmişdir: bir istək başqa bir istəyi — əsasən pis istək yaxşı istəyi üstələmişdir. Oliqarxiya təxminən aşağıdakı qaydada demokratiyaya keçir: buna səbəb nəzərdə tutulan xeyrin guya mümkün qədər çox varlanmaqdan ibarət olduğu barədə təsəvvürlə bağlı gözüaclıqdır. Oliqarxiyada hakimiyyətdə olan hakimlər varlı olduqlarından gənclərin pozğun hərəkətlərini qanunla məhdudlaşdırmaq və onlara öz varını dağıdıb məhv etməyi yasaqlamaq istəməyəcəklər; əksinə hakimlər onların əmlakını satın alacaq və ya onlara sələmə pul verəcəklər ki, bundan daha da varlansınlar və güclənsinlər. Onların bəziləri büsbütün borc içindədir, başqaları vətəndaş hüquqlarından məhrum olmuşlar, bir başqaları isə bunların ikisinə də məruz qalmışlar; onların əmlakına indi sahib olanlara və başqalarına nifrət edir və çevriliş etmək niyyətinə düşürlər. Orda insanları tora salıb borc vermək, faiz əldə etmək istəyirlər. Dövlət başçılarının və onların ətraflarına gəlincə, onların arasındakı gənclər ərköyün, bədən və ruhca tənbəl və zəifdirlər; onlarda əziyyətə və həzz almağa dözüm yoxdur və ümumiyyətlə onlar fəaliyyətsizdirlər. Xəstə bədənin tarazlığının pozulması və azarlaması üçün kiçicik kənar təsir yetərli olduğu kimi — bəzən halın qarışması xarici səbəblər olmadan da baş verir — belə durumda olan dövlət də xəstələnir və kiçik əsas olduqda belə özü özü ilə savaşır, həm də onun bir sıra vətəndaşları hansısa bir oliqarxik dövlətin kənardan yardımına arxalanır.

Demokratiya. Orda azad insanlar yaşayır. Onlar istədiyini edirlər. Elə təəssürat yaranır ki, o ən yaxşı quruluşdur. İstəyirsən tabe olma, müharibə vaxtı vuruşmaqdan imtina et. Heç kəsin heç kəslə işi yoxdur. Sanki insan yarım tanrıdır. Heç kəsin inkişaf və tərbiyəsi də dövlətin qayğısı deyil.

Demokratik insan. O qənaətcil və lazımsız tərbiyə ilə böyüyüb birdən bütün ləzzətlərin olduğu insanların arasına (demokratik cəmiyyətə) düşür. Cəmiyyət onun ruhuna həyasızlığı, azğınlıq və pozğunluq yerləşdirəcək. Onlar həyasızlığa maariflənmə, azğınlığa — azadlıq, pozğunluğa — əzəmət, utanmazlığa — cəsarət deyəcəklər. Kimsə ona desə ki, ləzzətlərin bəziləri yaxşı və gözəl tələbatlardan, başqa ləzzətlər isə pis tələbatlardan irəli gəlir və bəzi tələbatları inkişaf etdirib onlara sayğılı olmaq, bəzilərini isə durdurub özünə tabe etmək lazımdır, o yenə də düzgün qərar qəbul etməyərək dinlədiyini öz qalasına buraxmayacaq. Cavabında başını narazılıqla yelləyib deyəcək ki, bütün tələbatlar eynidir və bərabər sayğıya layiqdir. O insan ürəyinə gələn ilk istəyi reallaşdırır. Gah fleytanın zümzüməsi altında sərxoşluq edir, gah təkcə su içərək özünü üzür, gah da bədənini məşq etdirir; elə də olur ki, tənbəllik basır və heç nə etməyə həvəsi olmur. Ara bir sakit fəlsəfi söhbətlərdə vaxtını keçirir. Tez-tez onu ictimai işlər məşğul edir: qəflətən yerindən sıçrayar və bu zaman ona deyiləni yerinə yetirər. Onun həyatında nizam yoxdur, orada zərurət hökm sürmür: xoşa gələni, sərbəstliyi və bəxtiyarlığı o həyat adlandırır və beləcə daim onlardan istifadə edir. Məmurlardan azadlıq tələb olunur, övlad-valideyn münasibətləri şəklini dəyişir, müəllim şagirddən qorxur.

Tiranlıq və tiranlıq insanı. İfrat azadlıq ifrat köləliyə çevrilir. Son dərəcə itaətkar kütlə əlində olduqda öz tayfasının qanından özünü saxlaya biləcəkmi? Əksinə, həmişə olduğu kimi onları ədalətsiz ittihamlara görə məhkəməyə çəkəcək və insanın həyatını əlindən alaraq özünü ləkələyəcək:  özünün şərəfsiz nitqi və dili ilə o, öz qohumlarını ləzzətdə yeyəcək. Ölkədən qovmaq və dəhşətli cəzaya məhkum etməklə bərabər, o, həm də borcları ləğv edəcəyini və torpağın yenidən bölünəcəyini vəd edəcək. Bütün bunlardan sonra belə insan, məgər iki şeydən birinə: ya öz düşmənlərinin əli ilə öldürülməyə, ya da tiran olub insanlığını itirib canavar olmağa məhkum deyilmi? Doymaz ləzzətlə arasında tiran peyda olur. Əvvəlcə o hər kəsə mülayimdir. Hər kəsə gözəl vədlər verir. Xalqı daim müharibə vəziyyətində saxlayır ki, xalqın rəhbərə ehtiyacı olsun.Vergi çoxaldıqca xalq kasıblayır və ona xəyanət güclü olmur. Kimdən xoşu gəlməsə o onu xainlikdə suçlayıb məhv edir. Hakimiyyəti saxlamaq üçün tənqid edən hər kəsi yox edir. Onun bütün pulu tükəndikdə o atasının pulunu xərcləyir, atası ona qarşı çıxsa, onu da öldürür.

9-cu kitab

Tiranlıq quruluşunda insanın özünü, başqa sözlə, bu quruluşa uyğun gələn insanın demokratiyadan necə inkişaf etdiyini, onun özəlliklərini, həyatının bədbəxt, yaxud xoşbəxt olduğunu gözdən keçirmək qalır. Lakin bunu aydınlaşdırmaq üçün geriyə qayıtmalı, ehtirasları, yəni istəkləri yetərincə araşdırmaq lazım gələcək. Ehtiraslar hər kəsdə fərqlidir. Yuxuda ikən biz ehtirasların ifratını yaşaya bilərik qeyri-iradi (qəzəbdən adam öldürmək, ailə üzvü ilə cinsi əlaqə). Lakin insan cəhd edib onu cilovladıqda onlar yatışır, hətta yuxuda belə. Onların qarşısı alınmasa, insanı heyvan vəziyyətinə gətirəcək. O, bir fahişəyə görə anasını döyəcək, tənəzzül edib ən alçaq işləri görməkdən çəkinməyəcək. O hətta ayıqlığında belə yuxudakı nəzarət olunmaz halı yaşayır. Belə insanın idarə etdiyi dövlət də bədbəxtdir. Dövlət insan kimi olduğu kimi, tiraniyada da həmin xüsusiyyətlər olacaqdır, onun ruhu köləlik və alçaqlıqlarla dolmuşdur, onun namuslu və vicdanlı hissəsi (ruhdakı 3 başlanğıcdan biri) tabe edilmişdir, onun yalnız kiçik, ən çox korlanmış və hiddətli hissəsi hökmranlıq edir. Tiran həbsxanadadır, çünki o çoxlu müxtəlif ehtirasların və qorxunun əsiridir. Tiran xislətli meyllərin gerçəkləşməsi – insan üçün onların qarşısının alınmasından daha pis şərdir. Belə insan özünü idarə edə bilmədiyi halda (ruhun 3 başlanğıcı mövzusundakına uyğun) başqalarını idarə etmək üçün hakimiyyətə gəlsə bu çox pisdir. O öz istəklərini ödəyə bilmir, o çox şeyə ehtiyac duyur, o həqiqətdə kasıbdır. Bəs kim daha çox xoşbəxtdir? Özü üzərində daha çox iqtidar olan çar xoşbəxtdir.

Hər bir  insanda 3 başlanğıcdan biri hakimiyyətdədir və hər 3 növ insan öz vəziyyətini yaxşı sayır. Lakin idrak (fəlsəfi) başlanğıcını hakimiyyətə gətirən insan haqlıdır, bir halda ki, halı qiymətləndirmək üçün də məntiqi dəlillər gətirilməlidir, bu isə filosoflara məxsusdur.

Tərəqqidə aşağı, orta, yuxarı var. Həzzdə ya iztirabda olmağı bununla ölçmək olar. Amma heç kəs öz halına obyektiv baxa bilmir. Bu nisbidir. Sevincdən sonrakı sakitlik pis, iztirabdan sonrakı sakitlik xoş gəlir. Lakin nisbi olmayan müqayisələr də var. Gözəl qoxudan sonra biz ondan məhrumluğa kədərlənmirik. Həqiqi həzz məhz belədir, o nisbiliklərin fövqündə olan mütləqdir.

Tərəqqidə də o aşağıdan ortaya qalxanda özünü ən ali hesab edir. Halbuki yuxarıdan xəbəri yoxdur. İnsan bir çox başqa şey barədə həqiqəti bilmədiyi üçün onun rəyləri sağlam olmur. Aclıq bədənin, biliksizlik ruhun boşluq durumudur. Doğru yemək kimi, doğru (haqq) biliyi almaq lazımdır. Həqiqi bilik fanilik deyil, əbədiyyət barəsindəndir. Öz təbiətinə uyğun bir şeylə dolması insana xoş gəlir, onda nə isə daha çox həqiqətlə həqiqətən dolmaq da əsl həzzə daha gerçək və əsl sevinməyə məcbur edir. Kimdə düşüncə və fəzilət təcrübəsi yoxdur, kim ki, daim vaxtını ziyafətlərdə və başqa şənliklərdə keçirir, o, bütün həyatı boyu yanılır. Bu hüdudlardan onlar çıxa bilməzlər. Axı onlar heç vaxt əsl yüksəkliyi görməmiş və oraya qalxmamışlar, gerçəkdən gerçəkliklə dolmamışlar, etibarlı və xalis həzzi dadmamışlar; onlar sürü kimi həmişə başlarını yerə… süfrəyə əyərək aşağı baxırlar: onlar tıxlama yeyib cinsi əlaqəyə girməklə, bütün bunlara hərislik üzündən bir-birini təpikləyib, dəmir buynuzları ilə buynuzlaşmaqla, ölüncə bir-birini caynaqları ilə döyməklə alçalırlar — bütün bunlar acgözlükdən baş verir, belə ki, onlar özlərinin gerçək başlanğıclarını həqiqi olan heç nə ilə doldurmurlar. Beləliklə, əgər ruh özünün fəlsəfi başlanğıcının ardınca gedirsə və ziddiyətli deyilsə, onda o həqiqi həzzləri tapa bilər. Hansısa başqa başlanğıc ucaldıqda isə ona məxsus həzzləri tapmaq mümkün olmayacaq. O şey ki qanundan və qaydadan yayınır, o, ağıldan bir o qədər çox uzaqlaşır, tiran və çarın həzz və istəkləri fərqlidir. Çar özünün həqiqi həzzlərinə yaxın, tiran isə uzaqdır. Deməli, tiran həzzlərdən tamam məhrum həyat keçirəcək, çar isə həzzləri çox olacaq.

Sonra Sokrat həqiqi həzz barədə arqumenti ilə sübut edir ki, ədalətli olmayıb ədalətli görünmək də sərfəli deyil. Bu baxımdan ədalətsiz yolla altuna sahib olmaq kiməsə faydalı ola bilərmi? Axı bu zaman belə bir hal yaranır: o, altunu götürəcək, bununla eyni zamanda öz ruhunun ən yaxşı hissəsini ən ləyaqətsiz hissəsinə kölə edəcək. O, özünün ən ilahi hissəsini rəhmsizcəsinə ən allahsız və iyrənc hissəsinə kölə edirsə, məgər rəzil adam deyilmi? Özünü bu cür qanuna tabe etmə halı isə özlüyündə pis və ziyanlı deyil, bizim uşaqlar üzərində hakimiyyətimiz də belədir, biz sanki bir dövlət kimi hansısa qayda-qanunları öyrətməmiş, onlarda yaxşı başlanğıc inkişaf etdirməmiş və onların özündəki belə başlanğıclar üzərində keşikçi və iqtidar təyin etməmiş onlara ixtiyar vermirik: bundan sonra biz onları azadlığa buraxırıq. Deməli, ədalətsiz davranmaq, nəfsini cilovlamamaq və iyrəncliklər etmək faydalı deyil. Hətta onun gizli qalması və məsuliyyətə cəlb olunmaması daha da pisdir, çünki ən azından gizlənməyən və cəzalanan insanda ruhun heyvanabənzər başlanğıcı sakitləşdirilir və tabe edilir, mülayim başlanğıc isə azad olur və onun ruhu bütövlükdə artıq yaxşı tərəfə yan alır.

10-cu kitab

Poeziya və rəssamlıq təqliddir. Bu nə deməkdir? Tanrının yaratdığı varlıq xalis varlıqdır, xarratın o varlığa baxaraq yaratdığı bənzəri Tanrının yaradılışının təqlididir, rəssam isə xarratın düzəltdiyinə baxıb onu çəkir. Bu isə təqlidin təqlidi olmuş olur. Həmçinin, poeziya, faciə və komediya (janrlar) həqiqəti əyirlər, insana pis təsir edir, onun daxili harmoniyasını pozurlar. Əslində kədərli olan bir hala tamaşada baxıb gülən insanın daxili harmoniyası beləcə korlanır. Odur ki, ideal dövlətdə bütün bunlara yer yoxdur. Çünki həqiqət insandan dəyərlidir.

Sonra Sokrat ədalətin əvəzində dünya həyatında bu qədər mükafatla yanaşı, insanın ölümdən sonra da mükafatlandırılacağını deyir, çünki insan ruhu əbədidir. Onun arqumenti budur ki, hər şeydə onu korlayan bir şər varsa, o onu məhv edir. Çörəyi kif, bədəni xəstəlik məhv edir. Lakin ruh bütün şərlərdən təmizləndikdə onu məhv edəcək bir şey qalmır. Ancaq bir şey ki, bu şərlərdən heç biri — nə kənar, nə də özündə olan — öldürə bilmirsə, onda onun əbədi var olması, ölməzliyi aydın olur. Ruhun isə gerçəkdən nə olduğunu bilmək üçün ona bizim indi müşahidə etdiyimiz bədənlə və başqa şərlərlə ünsiyyətdən pozulmuş halda yox, özünün saf halında baxmaq lazımdır.

Ruhun müdrikliyə can atmasına baxmaq lazımdır ki, əgər o, ilahi, ölməz və əbədi varlığa qohumdursa hansı predmetlərə toxunur, hansı ünsiyyətləri axtarır və əgər bütünlüklə bu başlanğıc kimi hərəkət edərək həmlə ilə indi düşdüyü girdabdan qurtarsaydı və bədəninə pərçimlənmiş bu qumları və balıqqulağılarını silkinib üstündən atsaydı, onun durumu necə olardı. O dünyəvi şeyləri  daddığından xoşbəxtlik kimi sayılan bu bayram şənliklərindən onun üzərinə çoxlu torpaq, daş, vəhşi qarışıqlar çökmüşdür: əgər o bunları silkinib öz üzərindən atarsa, onun əsl təbiətini cürbəcürlüyünü və ya bircürlüyünü, onun başqa yönlərdən necə təşkil olunduğunu görmək olar.

Tanrılar da bu cür insanlara onlara bənzəmək istədikləri üçün qayğı göstərirlər, ədalətsiz insan üçün isə bunun əksidir.

Bu insanların hər bir hərəkəti, hər bir ünsiyyəti və bütövlüklə həyat tərzləri son nəticədə başqalarının hörmətinə səbəb olur: mükafat ,bax, bundan ibarətdir. Ancaq bu mükafatlar ədalətli və ədalətsiz insanı ölümündən sonra nələr gözlədiyinin yanında heç nədir. Pamfiliyalı Armenin oğlu Erin (17) hekayətini danışır. O nə cürsə müharibədə öldürülüb; on gündən sonra iylənmiş ölüləri müəyyənləşdirərkən onu tapıb evə gətirirlər, on ikinci günü dəfn etməyə başladıqda o, birdən dirilir və orada gördüklərini (18) danışır. O deyir ki, ruhu bədənindən çıxan kimi, çoxlu başqa ruhlarla birlikdə gedib ilahi bir yerə çatdılar. Orada ölmüşlər mühakimə olundular, ya rahat bir həyata, ya da işkəncəyə göndərilirlər. Yaxşı insanlar orda kef çəkir, tiran təbiətlilər isə zülm. Məsələn, əgər birisi  çoxlu insan ölümündə, dövlət və ordunu satmaqda, çoxlu insanların köləyə çevrilməsində və ya hansısa başqa şər əməldə təqsirlidirsə bu cinayətlərin hər biri üçün on qat artıq işgəncəyə dözməlidir. Xeyirxahlıqlar etmiş, ədalətli və mömin  olmuş hər bir adam  isə layiq olduğu ilə mükafatlandırılır. Platon həmçinin qeyd edir ki, bu insanlar sonra yenidən həyata doğulurlar (reinkarnasiya). Bütün bunlar insanın seçimlərinə görədir, Tanrı bunda günahkar deyil. Namuslu həyat tərzini qüsurlu həyat tərzindən ayırmaq, həm də verilmiş imkanlardan həmişə və hər yerdə ən yaxşısını seçmək bacarıq və qabiliyyətini öyrədənləri də axtarmaq lazımdır. Ruhun ədalətsiz olmasına aparıb çıxaran həyat tərzini o, pisləyəcək, ruhu ədalətli edən həyat tərzini isə tərifləyəcək; qalan şeyləri isə kənara qoyacaq.Biz bunun həm sağlığın da, həm də öləndən sonra insan üçün ən önəmli seçim olduğunu artıq gördük.

Nəticə: ədalətə çağırış   

(Sokrat: ) Bax bu yolla, Qlavkon, hekayət məhv olmadı, xilas oldu. O bizi də xilas edəcək; əgər biz ona inansaq, onda biz Letadan asanlıqla keçərik və öz ruhumuzu murdarlamarıq. Ancaq ruhun ölməzliyinə və hər bir şərə, xeyrə dözməyi bacardığına inanmaqla bizim hamımız — əgər mənə inanırsınızsa — ali yol tutacaq və nə qədər ki, buradayıq özümüz özümüzə və tanrılara dost olmaq üçün ağılla yanaşı ədalətə hər cür riayət edəcəyik. Amma, bir halda ki, biz yarışda qalib olanlar kimi özümüzə mükafat qazanırıq onda, həm burada, həm də gözdən keçirdiyimiz o minillik məkanda bizim üçün yaxşı olacaq

Müəllif: Cavid Məmmədov

1 ŞƏRH

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin