Richard Dawkins: “Eqoist Gen”

0
Rəsmin müəllifi: http://blog.shankbone.org/

ÖN SÖZ

Şimpanze və insanın təkamül keçmişinin təxminən 99,5 %-ə qədəri ortaq olmasına baxmayaraq, yenə də bir çox şüurlu insan şimpanzeyə əyri-üyrü, insanla əlaqəsi olmayan, qəribə bir varlıq olaraq baxır və özünü Mütləq Yaradana çatma yolunda bir pillə olaraq görür. Bir təkamülçü üçün belə bir şey ola bilməz. Bir növü digər növdən üstün edəcək heç bir dəlil, mənbə yoxdur. İnsan və şimpanze, kərtənkələ və göbələk – hamımız üç milyard il öncə təbii seçmə olaraq bildiyimiz bir prosesin nəticəsində təkamül etmişik. Hər bir növ içərisində bəzi fərdlər digərlərindən daha çox nəslini davam etdirə biləcək döl veriblər. Bunun nəticəsində də, çoxalmada uğurlu olan fərdlərin “qəlib xüsusiyyətləri” (genləri) sonraki nəsildə sayca artmışdır. Bu təbii seçmədir (Genlərin fərqli, təsadüfi olmayan çoxalması). Bizi təbii seçmə formalaşdırıb və əgər öz kimliyimizi qavraya bilmək istəyiriksə, anlamalı olduğumuz şey məhz təbii seçmədir.

GİRİŞ

Bu kitab elmi-fantastika kimi  və ya bənzər bir şey kimi  oxunmalıdır. Çünki kitab təsəvvürünüzə xitab edir, amma elmi-fantastik deyil; bu kitab elmin özüdür. Sizə şablon kimi görünə bilər, amma “fantastikadan daha qəribə” kəlmələri mənim gerçəklər haqqında hiss etdiklərimi tamamilə ifadə edir. Bizlər varlıq(həyatda qalma) maşınlarıyıq, genlər adıyla bilinən eqoistin molekullarını kor-koranə qorumaq üçün proqramlanmış robotlarıq. Məni hələ də təəccübləndirən bir reallıqdır bu; illərdir bilsəm də, heç bir zaman qəbullana bilmədim. Məni ümidləndirən şeylərdən biri isə, başqa insanları da təəccübləndirməyi bacarmağımdır. Çox arzuladığım başqa bir məqsədə,yəni kitabın məzmununun əyləncəli olmağı və oxucunun ayrıla bilməməsini bacarıb-bacarmadığımı da bilmirəm. Uzun zamandır biologiyanın başqaları üçün də sirli bir hekayə kimi, həyəcanverici ola biləcəyini düşünürəm, çünki biologiya elə sirrin özüdür.

Mövzunun verə biləcəyi həyəcanın kiçik bir hissəsindən daha çoxunu açığa çıxardığımı düşünmürəm.

İNSANLAR NİYƏ VAR?

Bir planetdəki şüurlu canlılar bir gün öz varlıqlarının səbəbini soruşacaq yaşa gəlirlər. Əgər bir gün kosmosdan Yerə üstün canlılar gəlsə, sivilizasiyanın inkişaf dərəcəsini bilmək üçün ilk soruşacaqları sual bu olacaq: “Təkamül kəşf edildimi?”.  Canlı orqanizmlər üç milyard ildən daha uzun bir müddətdir ki, mövcuddurlar və nə üçün yaşadıqlarını heç bir zaman bilmədilər, ta ki günəş doğana və şüaları onlardan birinə çatanadək. Onun adı Çarlz Darvin (Charles Darwin) idi… Doğrusu, başqaları da gerçəyi az-çox sezmişdilər. Ancaq ilk dəfə Darvin niyə var olduğumuzun tutarlı və əsaslı izahını vermişdi.

Bu kitabdakı iddia bizim digər bütün heyvanlar kimi genlərimiz tərəfindən yaradılmış maşınlar olduğumuzdur. Çikaqo qanqsterləri kimi, bizim genlərimiz də olduqca rəqabətli bir dünyada milyonlarla il ərzində həyatda qala bilməyi bacardılar. Buna əsasən genlərimizdə müəyyən xüsusiyyətlərin olduğunu irəli sürə bilərik. Mən müvəffəqiyyətli bir gendə olan xüsusiyyətin mərhəmətsiz bir eqoistlik olduğu fikrini müdafiə edirəm. Genin bu eqoistliyi fərdin öz davranışlarında da eqoist olmasına yol açacaq. Bununla bərabər bir genin öz eqoist məqsədlərinə çatmaq üçün üstün tuta biləcəyi ən yararlı yolun müəyyən fədakarlıqlar etmək olduğu xüsusi durumlar mövcuddur. Bu son cümlədə işlədilən ifadələr – “müəyyən” və “xüsusi durumlar”  olduqca önəmlidir.

Hər nə qədər əksinə inanmaq istəsək də, sevgi və növün (bütünlükdə) yaxşılığı təkamül baxımından mənası olmayan anlayışlardır.

Bu kitabı “eqoist gen” adlandırma səbəbim genin həm fərdi eqoistliyini, həm də fərdi fədakarlığını izah etməsidir. Ancaq hər şeydən öncə, fədakarlıqdan danışıldığı zaman ortaya çıxan bir yanlış anlayışdan danışmaq istəyirəm, hansı ki, çox geniş yayılıb və məktəblərdə də öyrədilir. Bu fikir bayaq da qeyd etdiyim yanlış düşüncə üzərində qurulur: “Canlılar “növün gələcəyi üçün” və ya “qrupun gələcəyi üçün” təkamül edirlər.”

Biologiyada bu fikrin necə başladığını aydın görə bilərik. Bir heyvanın həyatının (ontogenez) çoxu çoxalmağa həsr olunub və təbiətdə gördüyümüz özünü qurban etmə hərəkətləri də əksərən valideynlər tərəfindən öz balaları üçün edilir. “Növün davam etməsi” çoxalmağa əsaslanır və elə bunun da nəticəsidir.

“Çoxalma funksiyasının məqsədi növün davamıdır” kimi nəticə çıxara bilmək üçün məntiqi biraz qurdalamaq yetərlidir. Buradan başlayaraq, başqa bir yanlış addım da heyvanların normalda növün davamını təmin edəcək hərəkətləri etdiyini düşünməkdir. Bunun da ardınca, heyvanların eyni növdən olan digər fərdlərə qarşı fədakar davrandığı düşüncəsi gəlir.

Bu düşüncə forması Darvinçi nəzəriyyə ilə baxıldıqda aydın olmayacaq. Təkamül təbii seçmə ilə işləyir və təbii seçmə də “ən uyğun” olanın öz fərqliliklərindən dolayı sağ qala bilməsidir.

Ancaq “ən uyğun” ilə nəzərdə tutulan nədir? Ən uyğun fərdlərmi, ən uyğun irqlərmi, ya ən uyğun növlərmi? Ya başqa bir şeymi? Bəzi məqamlarda bu sualın cavabı çox da önəmli olmaya bilər, lakin əgər fədakarlıq məsələsindən danışırıqsa, önəmli olduğu açıq-aydındır. Darvinin yaşamaq uğrunda  mübarizə adlandırdığı rəqabət növlər arasındadırsa, o zaman fərdə sadəcə bir piyada olaraq baxmaq olar; o da ən yaxşı halda. Belə ki, bu piyada növün mənafeyi üçün lazım olanda qurban ediləcək. Daha mədəni bir şəkildə ifadə etmək istəsək, məsələn bir qrup (bir növ və ya növdaxili bir topluluq) özünü qrupun mənafeyi üçün qurban etməyə hazır olan fərdlərdən ibarətdirsə, öz mənafeyini digərlərindən üstün tutan digər rəqib qrupla müqayisədə nəslinin kəsilməsi ehtimalı daha aşağıdır. Beləcə, dünyadakı bütün fərdlər özünü qrupa həsr etmiş qruplarda olacaq.

Mən “Reductio ad Absurdum” (bir düşüncənin doğru olduğunu göstərmək üçün onun əksinin yanlışlığını sübut etmək) üzərindən müzakirəyə davam edə və qrup seçimi nəzəriyyəsinin qarşısındaki əngəllərə diqqət çəkə bilərəm, ancaq fərdi fədakarlığın həqiqətən var olması fikri açıqlanmağı gözləyir. Ardley işi davranışın tək səbəbinin qrup seçimi olduğunu söyləyəcək dərəcəyə çatdırır. Bir heyvanın ovçunun önünə atlayaraq onun diqqətini çəkməsi və beləcə digər yoldaşlarını da xəbərdar etmək istəməsi quşların xəbərdarlıq səslərinə bənzəyir.

İstifadə edəcəyim təməl düşüncə, əsrin başlarında, genlərin kəşfindən öncəki günlərdə A. Weilsmann tərəfindən irəli sürülüb: “germ plazmanın davamlılığı”. Mən bu fikri müdafiə edəcəm: təbii seçmənin obyekti nə qrup, nə də növ deyil, fərd heç deyil. Gendir. Yəni, irsi vahiddir. Bəzi bioloqlara bu fikir başda gerçəkdən uzaq kimi görünə bilər. Ümid edirəm ki, nə demək istədiyimi anladıqları zaman bu fikrin əslində yetəri qədər ortodoksal(bu düşüncəyə qarşı sabit düşüncəli) olduğunu sezəcəklər. Bu müzakirəni davam etdirmək zaman alacaq. İşin ən başından başlamaq lazımdır: Həyatın ən başlanğıcından…

İKİLƏŞƏNLƏR

Ən başda hər şey sadə idi. Hər şeyi olan, mürəkkəb bir qanunauyğunluq üzrə qurulmuş həyatın və ya həyat yaratma bacarığına sahib olan bir varlığın heç nədən bir anda ortaya çıxmağını qəbul etməyin daha çətin olacağını düşünürəm. Darvinin təbii seçmə yoluyla təkamül nəzəriyyəsi qənaətbəxşdir, çünki sadəliyin necə mürəkkəbliyə çevrilə biləcəyini, xaotik(nizamsız) atomların özlərini necə mürəkkəb şəkillərdə qruplandıra bildiklərini və bunu insan formalaşana qədər davam etdirə bildiklərini açıqlayır. Darvin varlığımızla bağlı çox çətin bir suala cavab verir ki, bu indiyə qədər irəli sürülən tək məntiqli cavabdır. Bu böyük nəzəriyyəni alışılandan daha ümumi bir yolla, təkamülün başlamağından öncələrə gedərək izah etməyə çalışacam.

Darvinin “ən uyğun olanın həyatda qalma” qaydası, əslində, daha ümumi bir qaydanın – “məqsədli(nizamlı) olanın varlığını davam etdirməsi” qaydasının spesifik halıdır. Kainat nizamlı quruluşlarla doludur. Bu, məsələn, Matlerhorn(Alp sıra dağlarında zirvə,4,478 metr) kimi həyatın imkansız olaraq göründüyü yerlərdə var olan bənzərsiz atomlar toplusu və ya yağış damcıları kimi, içlərindən hansısa qısa ömürlü olsa da, çox tez bir vaxtda meydana gələn və bu səbəblə də, bir ada layiq olan varlıqlar sinifi ola bilər.

Ətrafımızdakı şeylər – qayalar, qalaktikalar, okean dalğaları – hamısı da, elə ya da belə, nizamlı atom şəkilləridir. Sabun köpükləri dairəvi olmağa meyillidir, çünki dairəvilik qazla dolu incə təbəqələr üçün nizanlı bir formadır. Bir kosmik gəmidəki su da dairəvi formada nizamlı haldadır, ancaq yerdə cazibə qüvvəsinin təsiri altında, düz və üfüqi bir səth formasında daha nizamlıdır. Duz kristalları kub formasını almağa daha çox meyillidir, çünki bu forma natrium və xlor ionlarını kristal qəfəsə salmaq üçün daha nizamlı üsuldur. Günəşdə bildiyimiz ən sadə atomlar olan hidrogen atomları helium atomuna çevrilmək üçün birləşirlər, çünki oradakı şəraitdə heliumun atom quruluşu daha nizamlı formadadır. Daha da mürəkkəb digər atomlar bütün kainatda formalaşmağa davam edirlər; bu günümüzdə qəbul edilən nəzəriyyəyə görə, hamısı başlanğıcda “böyük partlayış”la meydana gəlmişdilər.

Dünyamızdakı elementlərin mənşəyi də budur.

Atomlar qarşılaşanda, bəzən, kimyəvi reaksiyalarla birləşərək molekulları formalaşdırır. Bu molekullar atomlardan daha az və ya daha çox nizamlı ola bilər. Belə molekullar çox böyük də ola bilirlər. Almaz kimi bir kristala tək bir molekul kimi baxıla bilər. Hamımızın bildiyimiz kimi, almaz nizamlı,həmçinin çox davamlı bir molekuldur; bundan başqa, atom quruluşu da kvadratı təkrarladığı üçün çox sadədir. Günümüzdəki canlılarda çox daha mürəkkəb başqa böyük molekullar da vardır və bu molekulların mürəkkəbliyi özünü bir çox səviyyədə göstərə bilər. Qanımızdakı hemoqlobin tipik bir zülal molekuludur; daha kiçik molekulların(zülal monomerlərinin)  – amin turşularının yaratdığı zəncirlərdən əmələ gəlmişdir. Hər bir amin turşusu isə, müəyyən formalarda düzülmüş bir çox atomdan ibarətdir. Hemoqlobin molekulunda 574 amin turşusu molekulu vardır. Bu atomlar dörd zəncir şəklində qurulub və zəncirlər bir-birləri ətrafında bükülərək təəccüblü dərəcədə mürəkkəb, üçölçülü bir forma alır. Bir hemoqlobin molekulunun modeli sıx tikanlı kolluğa bənzəyir. Ancaq həqiqi tikanlı kolluğun əksinə, tikanlar təsadufi şəkildə qurulmayıb, konkret və dəyişməz quruluşa malikdir. Həmçinin bu model normal insan bədənində hiss edilmədən milyon dəfələrlə özünü eynilə təkrarlayır. Hemoqlobinə bənzəyən zülal molekullarındakı dəqiq quruluş(fəza konfiqurasiyası) nizamlıdır; belə ki, eyni amin turşusu düzümünə sahib iki zəncir – iki yay kimi – eyni üçölçülü, spiral formanı almağa meyillidir. Hemoqlobin “kolluqları” bədənimizdə saniyə də dörd yüz milyon dəfə x milyon sürətlə seçdikləri formanı alırlar və digər hemoqlobin molekulları da eyni sürətlə ayrılırlar.

Hemoqlobin molekulların nizamlı bir forma almağa meyilli olduğunu göstərmək üçün istifadə etdiyim yeni öyrənilmiş bir molekuldur. Burada mövzumuzla əlaqəli olan nöqtə budur: Həyat meydana gəlməzdən öncə də, molekullar kimya və fizikanın bildiyimiz qanunları ilə  təkamül keçə bilərdilər. Bir dizayn, məqsəd vəya meyil axtarmamıza ehtiyac yoxdur; əgər bir qrup atom enerji ilə birlikdə nizamlı bir forma alsa, bu formada qalmağa meyilli olacaq. Ən ilkin təbii seçim, sadəcə, nizamlı formaların seçilib, nizamsız formaların rədd edilməsi idi.

Həyatın yaranmasından öncə, hansı kimyəvi xam maddələrin bol olduğunu bilmirik, ancaq ən məntiqə uyğun variantlar arasında su, karbon qazı(CO2 – karbondioksid), metan(CH4) və amonyak (NH3) var: hamısı da Günəş sistemimizdəki digər planetlərdə mövcud olduğu bilinən sadə birləşmələrdir.

Kimyaçılar gənc dünyanın kimyəvi şəraitini təkrarlamağa çalışdılar. Bu bəsit maddələri bir qaba qoydular və bu qaba ultrabənövşəyi şüa vəya elektrik qığılcımı kimi ibtidai şimşəyi təkrarlayacaq enerjini verdilər. Bir neçə həftədən sonra qabın içində maraqlı şeylər tapıldı: əvvəl qabın içində olanlardan daha mürəkkəb çoxlu sayda molekullardan ibarət, qəhvəyi rəngli bir məhlul. Xüsusən də, amin turşuları tapıldı: iki böyük bioloji molekul sinifindən biri olan zülalların monomeri(sadə komponenti) . Bu təcrübələrdən öncə, amin turşuları təbiətdə həyatın varlığının əlaməti olaraq görülürdü. İndi isə amin turşularının varlığı, yalnızca, atmosferdə bir neçə bəsit qazın, bəzi vulkanların, günəş işığının və ya ildırımlı havanın varlığının əlamətidir. Daha da sonra, dünyada həyatın yaranmasından öncəki kimyəvi şəraitin laboratoriyalarda sınaq edilməsi nəticəsində, purin və pirimidin əsasları adı verilən üzvi maddələr də əldə edildi. Purin və pirimidin əasaları isə, genetik molekulun, yəni DNT-nin sadə komponentidir.Yəqin ki, bunun kimi təcrübələr dörd milyard il öncə dənizləri formalaşdırdığı düşünülən “ilkin məhlul”u ortaya çıxarıb. Üzvi maddələr okeanın bəzi yerlərində  konsentrasiyası(qatılığı) çox olan bölgələr meydana gətirmişdir; Bəlkə də, sahillər boyunca qurumaqda olan köpüklərdə və ya dibə çökə bilməyən damlalarda… Bu bölgələr enerjinin, məsələn günəşin ultrabənövşəyi şüaların təsirilə daha böyük molekullar əmələ gətirmək üçün birləşdilər. Günümüzdə bu tip böyük üzvi molekullar nəzərə çarpacaq qədər uzun müddət mövcud ola bilmirlər: Bakteriyalar və ya digər canlılar tərəfindən mənimsənilir və ya parçalanırlar. Ancaq bakteriyalar və digər canlılar sonradan meydana gəldilər və o günlərdə böyük üzvi molekullar getdikcə qatılaşan məhlulun içində müdaxilə edilmədən var ola bilirdilər. Müəyyən bir yerdə, ehtimallar daxilində,  ikiləşə bilən, yəni özünü artıran və başqa həyati xüsusiyyətləri olan bir molekul meydana gəldi. Buna qısaca “ikiləşən” deyək. Bunun mövcud olan molekulların ən mürəkkəbi və ya ən böyüyü olmağı lazım deyildi, amma öz eynisini yarada bilmə kimi möhtəşəm bir cəhəti vardı. Belə bir varlığın ortaya çıxma ehtimalı elə də çox görünməyə bilər, deyildi də… Gerçəkləşmə ehtimalı çox aşağı idi. Biz insan həyatında  çox aşağı ehtimalların gündəlik həyati məqsədlər üçün mümkünsüzə bərabər olduğunu görürük. Lotoreyada böyük prizi heç vaxt qazana bilməməyimizin də səbəbi budur. (Redaktor qeydi:Azərbaycan dilində sözügedən az ehtimalların reallaşmasını təsadüf sözü ilə izah edirlər. Biz bu məqamda təsadüf sözündən istifadə etməyəcəyik. Çünki Elmdə təsadüf deyə bir şey yoxdur. Çünki təsadüf lotoreya iştirakçısının böyük prizi qazanması deyil, lotoreyada iştirak etməyən birinin möcüzəvi bir şəkildə prizi udmasıdır. Elm ancaq mümkün ehtimalları danışır və müzakirə edir)

Ancaq nəyin mümkün, nəyin mümkünsüz olduğu haqqında insan həyatı ilə bağlı təxminlər edərkən, yüzlərlə milyon ildən danışmağa öyrəşməmişik. Əgər yüzlərlə milyon il ərzində lotoreya oynasaq, bir çox dəfə böyük prizi qazana bilərik.

Əslində, öz surətini çıxara bilən molekul düşünmək ilk başda olduğu qədər çətin deyil (Unutmayaq ki, bir dəfə ortaya çıxması yetərlidir). İkiləşəni bir şablon və ya bir qəlib olaraq düşünün; çox çeşidli sadə komponent rolunu oynayan molekullardan əmələ gələn, mürəkkəb zəncirlərdən qurulan böyük bir molekul xəyal edin. Kiçik sadə komponenlər ikiləşəni əhatə edən “məhlul”da bol idi. İndi, hər sadə komponentin öz növü ilə birləşməyə meyilli olduğunu fərz edin.Bu fərziyyəyə görə, “məhlul”un içərisindəki bir sadə komponenti meyilli(komplementar- uyğun) olduğu ikiləşən komponentinin yanına gələndə orada qalmağa meyilli olacaq. Bu cür birləşən sadə komponentlər özlüyündən ikiləşəni təkrarlayan bir sıra halında düzüləcəklər. Bundan sonra, eynən ikiləşəndə olduğu kimi, sadə komponentlərin nizamlı bir zəncir əmələ gətirəcəklərini düşünə bilərik.

Bu proses üst-üstə düzülən təbəqələr şəklində davam edə bilər. Kristallar da bu cür əmələ gəlir. Digər tərəfdən, iki zəncir ayrıla bilər; o zaman da, əlimizdə iki ədəd ikiləşən olar və hər biri eyni prosesi davam edər.Daha da mürəkkəb bir ehtimal belə ola bilər: hər sadə komponentin öz bənzərinə qarşı deyil, müəyyən başqa bir növə qarşı meyili vardır. Belə olduğu halda, ikiləşən tam bənzəri yerinə, bir növ “neqativ”(Fotoqrafiya termini, yəni pozitiv rəsmin dəyişdirilmiş halı kimi başa düşək) üçün qəlib rolunu oynayacaq. Bu neqativ isə təkrarən orijinal pozitivin surətini yaradacaq. Bizim məqsədimiz üçün, ilkin ikiləşənin pozitiv-pozitiv, ya neqativ-pozitiv olaraq əmələ gəlməsinin bir önəmi yoxdur, ancaq mütləq bilməli olduğumuz şey odur ki, ikiləşənin günümüzdəki bənzəri olan DNT molekullarının yaranmasında da, müxtəlif (4 fərqli) komponentlər (azot əsasları) iştirak edir . Önəmli olan, dünyada bir anda yeni növ bir nizamın ortaya çıxmasıdır. Bündan əvvəl, böyük ehtimalla, məhlulun içərisində çoxluq təşkil edən bir molekul növü yox idi, çünki molekulların hamısı ehtimalən nizamlı bir şəkil alaraq birləşən sadə komponentlərdən ibarət idi (ikiləşən əmələ gələn kimi öz surətlərini(əkizlərini) sürətlə dənizlərə paylamış ola bilər; daha kiçik sadə komponent molekullar nadir rastlanacaq dərəcəyə gələnə qədər və digər daha böyük molekulların əmələ gəlməsi azalana qədər).

Beləcə, eyni surətlərdən əmələ gələn böyük bir topluluq yaranır. İndi də, ikiləşmə prosesinə aid olan mühüm bir şeyi vurğulamağımız lazımdır: Heç bir ikiləşmə mükəmməl deyil.

Əgər təkamül haqda artıq nəsə bilirsinizsə, bu son məqamda kiçik bir paradoks görə bilərsiniz. İkiləşmə prosesindəki xətaların təkamülün meydana gəlməsində əsas şərt olduğunu bilərək, təbii seçmənin “qəlib”ə sadiq ikiləşmə apardığını deyə bilərikmi? Cavab belədir: Təkamül yaxşı bir şey kimi görünsə də – xüsusən, biz də təkamülün nəticələri olduğumuz üçün – əslində, gerçəkdə heç bir canlı təkamül keçirmək “istəməz”.

İkiləşənlər (günümüzdə genlər) bunu hər nə qədər əngəlləməyə çalışsalar da, təkamül istər-istəməz gedən bir prosesdir. Jak Monod (Jacques Monod) bu məqamı Herbert Spenser (Herbert Spencer) konfransında çox yaxşı vurğulayıb: “Təkamül nəzəriyyəsinin başqa bir qəribəliyi də hər kəsin onu anladığını zənn etməsidir.”

İlkin məhlula geri dönsək, nizamlı molekul çeşidləri ilə dolmuş olduğunu düşünə bilərik; tək-tək molekullar ya uzun yaşayırdı və ya surətlər(əkizlər) daha tez və ya qüsursuz olurdu. Bu üç cür nizamlılığa aparan cəhdlərin mənası budur: əgər ilkin məhluldan iki fərqli zamanda nümunə götürsək, son aldığımız nümunədə uzun ömürlü/törəyən/ düzgün ikiləşə bilənlərin faizi daha çox olacaqdır. Bir bioloqun da təkamüldən danışarkən demək istədiyi şey budur və istifadə olunan mexanizm da eynidir: Təbii seçmə…

Bəs, ilk ikiləşənləri “canlı” hesab edək mi? İlk ikiləşənlərə canlı desək də, deməsək də, onlar həyatın başlanğıcı və bizim əcdadlarımız olublar.

Müzakirəmizdə bundan sonraki önəmli hissə, Darvinin özünün də önəm verdiyi (əslində, o bitki və heyvanlardan danışırdı, molekullardan deyil) rəqabətdir. İlkin məhlul sonsuz sayda özünü ikiləşdirə bilən molekulları yaşadacaq keyfiyyətdə deyildi. Bunun bir səbəbi də dünyanın böyüklüyünün sonlu olmağıdır. Güman ki, daha başqa məhdudlaşdırıcı ünsürlər də mövcud olub.

İkiləşən molekulu bir şablon vəya qəlib olaraq götürdüyümüz zaman, onun öz sürətlərini yaratmağı üçün lazım olan sadə komponentlərin bol olduğu bir məhlulun içərisində üzdüyünü düşündük. Ancaq ikiləşən molekulların sayı çoxaldıqca, sadə komponentlərinin sayı azalmış, nadir rastlanan və dəyərli bir hala gəlmişdi. Belə bir vəziyyətdə müxtəlif ikiləşən növləri və nəsilləri sadə komponentlər uğrunda rəqabətə girmiş ola bilər.

Qalib, yəni uyğun ikiləşən növlərinin sayını artırmış ola biləcək şeydən danışdıq. İndi də daha az uyğun olan növlərin sayının rəqabətdə azalmış ola biləcəyini görürük. Nəticədə bir çox çeşid tükənmiş ola bilər. İkiləşən çeşidləri arasında mövcud olma üzərində bir rəqabət gedirdi. Bu rəqabətin fərqində deyildilər, bunun üçün, xüsusən, çalışmırdılar da; bir-birlərinə qarşı mənfi duyğular bəsləmədən – əslində heç bir duyğuları olmadan – rəqabətə davam etdilər.

Rəqabət vardı, çünki daha yüksək bir davamlılıq səviyyəsinə yol aça biləcək bir xətalı ikiləşməni və ya rəqiblərin “gücünü” azalda biləcək yeni bir yol sürətlə oturuşur və yayılırdı. İrəliləyən bu prosesin yığıcı bir xarakteri(biz buna indi irsiyyət deyirik) vardı.

Bəzi ikiləşənlər rəqiblərini kimyəvi olaraq parçalamağı (ilk həzm) və bunun nəticəsində yaranan sadə komponentlərin özlərini ikiləşdirmək üçün istifadə etməyi öyrənmiş ola bilərlər. Bu ilk “ətyeyənlər”, eyni zamanda, həm rəqiblərini yox etdilər, həm də qida əldə etmiş oldular.

Başqa ikiləşənlər ətraflarına bir divar(əsasən zülal tərkibli) hörərək özlərini qorumağı öyrəndilər. İlk canlı hüceyrələr belə bir vəziyyətdə üzə çıxdılar. İkiləşənlər yalnızca mövcud olmaqla qalmadılar, həm də nəsillərini davam etdirmək üçün üsul və vasitələr də yaratmış oldular.

Artan nəsillərin içində yaşamaq üçün varlıq mexanizmlərini(başqa cür desək, ilkin hüceyrə “orqanlarını”- orqanelləri , hüceyrə örtüyünü- membranlarını yaradanlar oldu) qura bilənlər oldu. Güman ki, ilk mexanizm bir örtükdən başqa bir şey deyildi. Ancaq daha detallı və daha təsirli varlıq mexanizmləri(müasir hüceyrə funksionallığına olan ilk cəhdlər) olan rəqiblər ortaya çıxdıqca həyat daha da çətinləşdi. varlıq mexanizmləri böyüdü və daha da mürəkkəbləşdi. Proses irəlilədikcə bir-birinin ardınca yeni-yeni xüsusiyyətlər gəldi. İkiləşənlərin varlığını davam etdirə bilməyi üçün istifadə etdikləri hiylə və mexanizmlərin bir sonu var idimi? İnkişaf etmək üçün xeyli zaman vardı. Milyonlarla il ərzində daha neçə “qəribə” varlıq mexanizmləri təkamül edəcəkdi? İlk ikiləşəni dörd milyard il sonra (yəni bugünümüzdə) hansı müqəddərat gözləyirdi? Nəsilləri tükənmədi, çünki onlar yaşamaq uğrunda olan mübarizənin ən köklü ustaları idilər. Ancaq onların hələ də okeanlarda başıboş halda gəzindiklərini sanmayın; onlar bu cəngavər azadlığından çoxdan əl çəkiblər. İndi böyük koloniyalar halında yaşayırlar; yavaş və çox böyük robotların içində, xarici aləmdən qopmuş, onunla yalnız dolayı yollarla əlaqə yaradaraq və onu uzaqdan idarə edərək yaşayırlar. Sizin içinizdədirlər, mənim içimdədirlər; bizi, gövdəmizi və ağlımızı formalaşdırdılar və onların qorunması mövcudluğumuzun başlıca məqsədidir. Bu ikiləşənlər uzun bir yol qət etdilər. İndi gen adıyla tanınırlar və biz onların varlıq maşınıyıq.

ÖLÜMSÜZ SPİRALLAR

Biz varlıq mexanizmləriyik, ancaq “biz” kəlməsi yalnız insanları əhatə etmir. Bu bütün canlılara aiddir. Planetdəki varlıq maşınlarının dəqiq sayını bilmək çətin məsələdir; cəmi növ sayı belə bilinmir. Sadəcə böcəkləri saysaq, onların canlı növlərinin sayının üç milyon ətrafında olduğu təxmin edilir; böcək fərdlərinin sayı isə bundan milyonlarla dəfə çoxdur.

Müxtəlif varlıq maşınlarının həm xarici görünüşləri,həm də daxili orqanları arasında böyük fərqliliklər vardır. Səkkizayağın(osminoq) siçana bənzər bir tərəfi yoxdur və ikisi də bir palıd ağacından olduqca fərqlidir, amma kimyavi tərkibi və xüsusilə genləri (bakteriyadan filə qədər) hamımızda kökündə eyni növ molekuldur. Biz, hamımı, eyni növ ikiləşən– DNT adını verdiyimiz molekullar – üçün varlıq maşınlarıyıq, amma yenə də dünyada bir çox fərqli varlıq maşınları var və bu molekulları istifadə etmək üçün geniş növ rəngarəngliyinə malik xüsusiyyətlər inkişaf etdirmişlər. Bir meymun öz genlərini ağac üzərində qoruyan bir maşın, bir balıq isə öz genlərini suda qoruyan bir maşındır. Hətta genlərini Alman pivəsinin içində qoruyan bir canlı (pivə istehsalında istifadə edilən göbələk) belə var. DNT-nin buna görədə sirli metodları var. DNT molekulu sadə komponentlərdən – nukleotid adlanan kiçik molekullardan əmələ gələn uzun zəncirdir. Zülal molekullarının amin turşusundan ibarət zəncir olduğu kimi, DNT molekulları da nukleotid zəncirləridir. Bir DNT molekulu görülməyəcək qədər kiçikdir, amma tam quruluşu dolayı və fövqəl yollarla ortaya çıxarılmışdır. Bir cüt nukleotid zəncirinin birlikdə zərif qıvrımlı burulması ilə əmələ gəlir:”ikiqat spiral” və ya “ölümsüz spiral”. Molekul yalnız dörd növ nukleotiddən təşkil olunmuşdur və A,T,Q və S hərfləri ilə qısa şəkildə işarə edilirlər. Bu bütün heyvanlarda və bitkilərdə eynidir. Fərqli olan isə düzülüş sırasıdır. Bir insandakı Q nukleotidi hər cəhətdən bir ilbizinki ilə eynidir. Ancaq bir insanın nukleotidlərinin düzülüşü nəinki ilbizdən fərqlənir, digər insanlardakı düzülüşdən də fərqlənir – aradakı fərq ilbizlə olan fərqdən daha az olsa da…(Eyni yumurta əkizləri istisnadır.)

DNT-miz bədənimizin içində yaşayır. Bədənin müəyyən bir hissəsində toplanmış şəkildə deyil, hüceyrələrimizə paylanmış şəkildədir. Ortalama insan bədənini təşkil edən, təqribən, 1000000000000000(10 üstü 15) hüceyrə vardır və görməzdən gələ biləcəyimiz bəzi istisnalardan başqa, hər biri bədənimizdəki DNT-nin tam bir surətini içərisində saxlayır. Bu DNT-yə nukleotidlərin A, T, S, Q əlifbası ilə yazılmış bədənin necə qurulacağını bildirən bir təlimat kitabçası olaraq da baxa bilərik. (Böyük bir binanın hər otağında  memarın bütün bina üçün hazırladığı planların daxil olduğu böyük bir kitabxana varmış kimi). Bir hüceyrədəki “kitabxanaya” isə nüvə deyirik.

İnsanda memarın planları 46 cilddir(DNT-dən təşkil edilən 46 xromosom), digər növlərdə isə bu say fərqlidir. “Cildlər” isə xromosom olaraq adlandırılırlar; bunlar mikroskop altında uzun saplar şəklində görünürlər və genlər də xromosomlar üzərində düzülmüşdür. Bir genin harada bitib, digərinin harada başladığına qərar verə bilmək asan deyil; əslində bunun mənası olmaya da bilər. Hərhalda, bu bölmədə görəcəyimiz kimi, bizim məqsədimiz üçün bunun fərqi yoxdur.

“Memarın planları” məcazından istfadə edəcək və elmi dili bu məcazla qarışdıracağam. Xromosom yerinə “cild”, gen yerinə “səhifə” sözlərindən istifadə edəcəyəm. Genlər arasındakı sərhəd, səhifələr arasındakı sərhəd qədər kəskin olmasa da, bu məcaz bizə olduqca çox yol qət etməkdə yardımçı olacaq.

DNT molekulları iki önəmli iş görürlər. Birincisi, ikiləşirlər, yəni özlərinin surətlərini yaradırlar. Bu həyatın başlanğıcından bəri fasiləsiz olaraq gəlmişdir və günümüzdə DNT molekulları bu işdə, həqiqətən, ustalaşmışdır. Bir yetkin olaraq, siz, 10 üstü 15 hüceyrədən ibarətsiniz, amma ananız hamiləliyə, memarın planının bir surətindən ibarət tək bir hüceyrə ilə başladı. Bu hüceyrə ikiyə bölündü və bu iki hüceyrənin hər biri planların bir surətini aldı. Bir-birinin ardınca baş verən bölünmələr hüceyrə sayını 4-ə, 8-ə, 16-ya, 32-yə (blastomer) və bu şəkildə davam edərək milyardlara çatdı. Hər mərhələdə DNT planları əslinə sadiq qalaraq və çox nadir halda xətalara yol verərək üzü köçürüldü(termin olaraq transkripsiya).

DNT-nin ikiləşməsi önəmli iki işdən biridir. Bəs DNT, həqiqətən, bir bədən hazırlamaq üçün planlar toplusudursa, bu planlar necə gerçəkləşdirilir? Bədən toxumasına necə çevrilir? Bu bizi DNT-nin ikinci yerinə yetirdiyi işə gətirib çıxarır. DNT, dolayı olaraq, fərqli bir növ molekulun – zülalın hazırlanmasını idarə edir. Son bölümdə bəhs etdiyim kimi  hemoqlobin, çox sayda fərqli zülal molekullarından biridir. Dörd hərfli nukleotid əlifbası ilə yazılmış olan şifrəli DNT mesajı bəsit bir mexaniki yolla başqa bir əlifbaya – zülal molekullarını hecalayan amin turşuları əlifbasına çevrilir.

Zülal hazırlanması bir bədən hazırlanmasından çox uzaq imiş kimi görünür, amma bu yöndə atılan ilk kiçik addımdır. Zülallar yanlız bədənin fiziki toxumasının çoxunu əmələ gətirmir, eyni zamanda, hüceyrə içindəki bütün kimyəvi prosesləri həssas şəkildə nəzarət altında saxlayaraq, düzgün yerində və zamanında bu prosesləri müvafiq üsulla başladır və ya sonlandırır. Bu proseslərin bir uşağın əmələ gəlməsini necə həyata keçirdiyi isə, embrioloqları on illər, bəlkə də, yüz illər ərzində məşğul edəcək bir hekayədir. Bu, bir həqiqətdir. Genlər bədənin hazırlanmasını dolayı yollardan idarə edir və təsirləri tək bir istiqamətdədir: Qazanılmış xüsusiyyətlər irsi deyildir. Həyatınız boyunca nə qədər bilik və ağıl qazansanız da, bir damlası belə uşaqlarınıza genetik yolla keçmir. Hər yeni nəsil sıfırdan başlayır. Bir bədən genlərin özlərini dəyişilmədən saxlamaq üçün vasitəsidir. Genlərin döl əmələ gəlməsini idarə etdikləri gerçəyinin təkamül cəhətdən önəmi budur: Genlər gələcəkdə həyatlarını davam etdirməkdən məsuldurlar – ən azından qismən – çünki yaşamağa davam edə bilmək üçün yaşadıqları və hazırlanmasına yardım etdikləri bədəndən asılıdırlar.

Genlərdə uzaqgörənlik yoxdur, gələcəyi planlamırlar. Genlər sadəcə vardır, bəzi genlər digərlərindən daha bacarıqlıdır və ya deyildir, gerçək budur…Ancaq bir genin uzun ömürlülüyünü və ya çoxalma qabiliyyətini  təyin edən xüsusiyyətlər əvvəlki qədər bəsit deyil.

Keçmiş illərdə – son altı yüz milyon il ərzində  ikiləşənlər, varlıq maşını texnologiyasında gözlə görünəcək uğurlar qazandılar: Məsələn, əzələ, ürək…Hələ göz bir neçə dəfə digərlərindən müstəqil şəkildə inkişaf etmişdir. Bundan öncə,ikiləşənlər olaraq, həyat tərzlərinin əsas xüsusiyyətlərini dəyişdirdilər; əgər müzakirəyə davam edəcəyiksə, bunu yaxşıca anlamağımız lazımdır.

Çağdaş bir ikiləşən haqqında qavramalı olduğumuz ilk şey, əksərən, sürü halında yaşadığıdır. Bir varlıq maşını, yalnızca, tək bir geni deyil, milyonlarlasını daşıyır. Bir bədənin hazırlanması elə mürəkkəb və birlikdə gedən bir prosesdir ki, bir genin təsirini digərindən ayırmaq, demək olar ki, mümkünsüzdür. Hər hansı bir genin bədənin müxtəlif hissələrində bir-birindən fərqli təsiri olacaqdır. Bədənin hər hansı bir hissəsi bir çox genin təsiri altındadır və bir genin təsirləri bir çox başqa genlərlə qarşılıqlı təsirə əsaslanır. Bəzi genlər başqa gen qruplarının funksiyalarına nəzarət edən əsas genlər olaraq fəaliyyət göstərir. Bənzətməmizin terminləri ilə ifadə etsək: Planların verilən bir səhifəsi binanın bir çox fərqli hissələrinə səslənir və hər səhifə, yalnızca, çox sayda başqa səhifələrlə əlaqə yaradaraq bir məna qazanır.

Bir insan bədənindəki tikinti planlarının 46 cild olduğunu demişdim. Əslində bu həddindən artıq dərəcədə sadələşdirmə idi; gerçək olduqca qəribədir. Bu 46 xromosom 23 xromosom cütündən əmələ gəlir. Hər hüceyrənin nüvəsində sənədləşmiş iki ədəd 23 cildlik plan seçimi var. Bunları cild 1acild 1b, cild 2acild 2b şəklində, cild 23acild 23b-yə qədər adlandıraq. Əlbəttə ki, cildlər üçün istifadə etdiyim və daha sonra səhifələr üçün də istifadə edəcəyim bu rəqəmlər ixtiyari seçilmişdir.

Hər xromosomu, onları toxumluqlarında və ya yumurtalıqlarında formalaşdıran iki valideynimizin birindən alırıq. Deyək ki, cild 1a, 2a, 3a,…atadan, cild 1b, 2b, 3b,… isə anadan gəlsin.

Praktikada çox çətindir, amma nəzəri cəhətdən hər hansı bir hüceyrənizdəki 46 xromosoma mikroskopla baxıb, ananızdan gələn 23 dənəni və atanızdan gələn 23 dənəni seçmək mümkündür.

Bütün genlər daima fərdi varlıq maşınlarının içində bağlıdır. Genlərimiz bizə mayalanma zamanı paylanır və bu halda edə biləcəyimiz bir şey yoxdur. Yenə də, bütün toplumun genləri bir gen xəritəsi olaraq düşünülə bilər. Gerçəkdə də bu termin genetiklərin istifadə etdiyi bir termindir. Gen xəritəsi işə yarayan bir bənzətmədir, çünki cinsi çoxalma genləri diqqətlə tənzimlənmiş şəkildə qarışdırır.

Bir hüceyrənin hər birinin 46 xromosomun tam surətini daşıyan iki yeni hüceyrəyə bölünməsini açıqladım. Bu şəkildə hüceyrə bölünməsinə mitoz adı verilir, ancaq meyoz olaraq adlanan başqa bir hüceyrə bölünməsi tipi də vardır. Meyoz bölünmə, yalnızca, cinsi hüceyrələrin – spermatozoid və ya yumurta hüceyrənin əmələ gəlməsi zamanı baş verir. Spermatozoid və yumurta hüceyrələrin digər hüceyrələrimizdə görülməyən bir xüsusiyyəti var: 46 xromosom yerinə, 23 xromosom daşıyırlar. Bu 46-nın tam yarısıdır; mayalanma zamanı birləşdikdə isə yeni bir fərd əmələ gəlməsi üçün uyğundur.

Meyoz yalnız toxumluqlarda və yumurtalıqlarda görülən xüsusi növ hüceyrə bölünməsidir. Meyoz bölünmədə 46 xomosomlu bir hüceyrə bölünərək 23 xromosomlu cinsi hüceyrələri əmələ gətirir (istifadə olunan nümunədəki rəqəmlər insana aid xromosom sayını ifadə edir). 23 xromosomlu spermatozoid toxumluqlardakı 46 xromosomlu hüceyrələrin meyoz bölünməsi ilə əmələ gəlir.

Bir spermatozoiddəki hər hansı bir xromosom yamaqlı bir parça kimidir, anadan gələn genlərlə atadan gələn genlərdən əmələ gələn bir mozaikadır. Elə bu zaman genlər üçün isifadə etdiyim səhifə məcazı işə yaramamağa başlayır. Vərəqləri rahatca çıxarıla bilən cilddə tam bir səhifə əlavə oluna, çıxarıla və ya dəyişdirilə bilər, amma səhifənin bir hissəsi üçün bu keçərli deyil. Gen kompleksi kəskin şəkildə ayrı-ayrı səhifələrə bölünməyib; yalnızca, nukleotid hərflərindən təşkil olunmuş uzun bir zəncirdir. Əslində, zülal mesajlarının yazıldığı dörd hərfli əlifba ilə yazılmışdır. ZÜLAL ZƏNCİRİNİN BAŞLANĞICI və ZÜLAL ZƏNCİRİNİN SONU üçün xüsusi işarələr vardır. Bu iki işarə arasında da bir zülalın sintezi üçün şifrələnmiş təlimatlar yerləşir. İstəsək, bir geni BAŞLA və SON işarələri arasında yerləşən, bir zülal üçün şifrə təşkil edən nukleotid- hərf yığını olaraq düşünə bilərik. Bu cür düşünülən bir genetik vahid Sistron (Azərbaycan dilli ədəbiyatlarda genetik kod və ya triplet olaraq ifadə edilir) olaraq adlanır. Bəziləri də gen və sistron sözlərini alternativlər olaraq işlədir.

Bir genetik vahidin gözlənilən ortalama ömrü nəsillərlə ifadə olunur, bu da illərə çevrilə bilər. Genetik vahid olaraq bütün bir xromosomu ələ alsaq, ömrü yalnızca bir nəsildir. 8 a nömrəli xromosomu atanızdan aldığınızı düşünün. Siz əmələ gəlməmişdən əvvəl, atanızın toxumluqlarında hazırlanmışdı. Dünya tarixində daha əvvəl heç var olmamışdı. Nənəniz və babanızdan gələn xromosom parçalarının bir araya gəlib, meyoz prosesində qarışdırılması ilə əmələ gəlmişdir. Hər hansı bir spermatozoidin içinə yerləşdirildi; oxşarı yox idi. Spermatazoid isə, milyonlarla spermatozoiddən biri idi. Bu milyonlarla spermatazoid, qayıqçılar ordusu, ana fərdin yumurtalığına doğru birlikdə üzdülər. Sizin xüsusi spermatozoidiniz isə (eyni yumurta əkizi deyilsinizsə), bu çoxluq içində ana fərdin yumurtalarından birini özünə liman seçən(ona qalib də deyə bilərik) yeganə spermatazoid oldu; var olmağınızın səbəbi budur!

Unutmayın ki, bir fərddən təşkil olunmuş nəsillər düz bir xətt şəklində irəliləmirlər, əksinə budaqlanırlar. 8a xromosomunuzdakı bu xüsusi qısa bir genetik vahidi əcdadlarınızdan hansı yaratmış olursa-olsun, eyni nəsildən gələn sizdən başqa şəxslər də vardır. Hər hansı ikinci dərəcəli qohumunuzda da, bəlkə, eyni genetik vahid vardır. Məndə də ola bilər. Baş Nazirdə də və itinizdə də; lazımı qədər geri getsək, hamımız eyni əcdada sahibik. Həmçinin eyni genetik vahid ehtimalən bir neçə dəfə müstəqil şəkildə əmələ gəlmiş ola bilər. Ancaq ən yaxın qohumunuzla belə bütünlüklə eyni bir xromosoma sahib olmaq ehtimalı çox azdır. Bir genetik vahid nə qədər kiçikdirsə, başqa bir fərddə eynisini tapmaq ehtimalı bir o qədər artar (dünyada bənzər şəklində bir neçə dəfə tapılma ehtimalı da o qədər çoxdur).

Daha əvvəl də var olan daha kiçik vahidlərin, ixtiyari olaraq, çarpazlanma yolu ilə birləşmələri yeni bir genetik vahid əmələ gəlməsinin ənənəvi üsuludur. Təkamül cəhətdən böyük önəmi olan başqa bir yol isə nöqtəvi mutasiyalardır. Bir nöqtəvi mutasiya, bir kitabda yanlış çap olunmuş bir hərfi ifadə edir. Nadir hallarda rast gəlinir; genetik vahid nə qədər uzundursa, bu uzunluq boyunca bir yerdə bir mutasiyanın nəticəni dəyişməsi ehtimalı da o qədər çoxdur.

Bir xromosom parçası(xromatin) iki ucundan da qopur, tərsinə çevrilir və bu vəziyyətdə yenidən xromosoma bağlanır. Əvvəlki bənzətməmizin terminləri ilə bu, səhifələrin yenidən nömrələnməsinə səbəb olacaq. Bəzən də, xromosom hissələri nəinki tərs çevrilir, həm də xromosomun tamamilə fərqli bir yerinə bağlana bilir və hətta, tamamilə fərqli bir xromosoma da yapışa bilər. Bu, bir səhifə toplusunun bir cilddən başqa cildə keçməsinə bənzəyir.

Bu cür yanlışlıqlar, əksərən, pis nəticələnir, ancaq bəzi hallarda genetik material parçaları uyğun bağlantı əmələ gətirərək birlikdə yaxşı işləməyə başlayırlar. Bəlkə də, yalnızca birlikdə olduqları zaman təsir göstərə biləcək iki sistron (bir-birlərini gücləndirir və ya tamamlayır ola bilərlər) tərs çevrilərək bir araya gəlir. Belə bir durumda, təbii seçmə yeni genetik vahidin lehinə işləyəcək və növbəti nəsillərdə bu yeni genetik vahid yayılacaq.

İllər ərzində gen kompleksləri bu kimi yollarla yenidən qurulmuşdur. Genin spesifik bir xüsusiyyəti də qocalmamağıdır; milyon yaşına çatdığı zaman ölmə ehtimalı 100 yaşındakından daha çox deyildir. Nəsillər boyunca bir bədəndən digərinə keçir, öz məqsədləri yönündə və öz üsulları ilə bu bədənləri idarə edir, bir-birinin ardınca bu bədənlər yaşlanıb ölmədən onları tərk edir.

Genlər ölümsüzdür; daha doğrusu, ölümsüz adlandırılmağa ən yaxın olan genetik varlıqlardır. Bizlər fərdi varlıq maşınları yalnızca 10-20 il daha yaşamağa ümid edə bilərik. Dünyadaki genlərin yaşama müddəti isə minlərlə, hətta milyonlarla illə ölçülür.

Fərdin bədəni yaşadığı müddət ərzində digərlərindən kifayət qədər fərqli görünür, ancaq bu nə qədər davam edir ki? Hər fərd təkdir; eynisi yoxdur. Əgər hər varlığın yalnız bir surəti varsa, varlıqlar arasında seçim edərək təkamülü gerçəkləşdirə bilməzsən! Cinsiyyətli çoxalma, ikiləşmə deyildir.

Bir cəmiyyətin digər cəmiyyətlərlə qarışması kimi, bir fərd də cinsi partnyoru ilə qarışaraq döllərini əmələ gətirir. Uşaqlarınız sizin yarınızdır, nəvələriniz isə dörddə biriniz… Bir neçə nəsil sonrası üçün ümid edə biləcəyinizin ən yaxşısı bir neçəsi sizin soyadınızı daşıyan, amma hər biri də sizdən kiçik bir parçaya (bir neçə gen) malik çoxlu sayda döl olacaq.

Fərdlər davamlı varlıqlar deyildir; keçicidirlər. Oyun kağızlarının paylanıb bir əl oynandıqdan sonra unudulmaq üçün qarışdırılması kimi, xromosomlar da qarışdırılırlar və unudulurlar. Amma qarışdırıldıqdan sonra kartlar yox olmur, yenə mövcuddurlar. Bax, genlər də kartlar kimidir. Çarpazlama genləri məhv etmir, sadəcə partnyorlarını dəyişdirirlər və yollarına davam edirlər. Əlbəttə davam edəcəklər. Onların işləri budur. Özlərini ikiləşdirən onlardır və biz də onların varlıq maşınlarıyıq. Məqsədə varıldığı zaman bir kənara qoyuluruq. Genlər isə geoloji zamanın daimi sakinləridir: genlər ölməzdir.

Brilyantlar kimi genlər də ölməzdir, amma tam da eyni anlamda deyil… Bir brilyant kristalı dəyişilməyəcək bir atom nizamında varlığını davam etdirir. DNT molekullarında isə bu növ dəyişməzlik yoxdur. Tək bir DNT molekulunu götürsək, özlüyündə ömrü çox qısadır (bəlkə də, bir neçə ay; bir fərdin ömründən uzun olmadığı dəqiqdir). Ancaq bir DNT molekulu ikiləşmiş surətləri halında, nəzəri olaraq, milyonlarla il yaşamağa davam edə bilir. Bundan da başqa, ilkin məhluldakı ikiləşənlər kimi, müəyyən bir genin surətləri bütün dünyaya yayıla bilər. Aradakı fərq isə, çağdaş genlərin hüceyrə,orqanel (varlıq maşını) kimi kompleks fəaliyyətdə olmasıdır.

Mənim dediyim şey, bir genin spesifik özəlliyinin ikiləşərək ölümsüzlüyə yaxınlaşmağıdır. Genə  sistron olaraq tərif vermək müəyyən məqsədlər üçün yetərlidir, ancaq təkamül nəzəriyyəsi göz önünə alındığı zaman, bu mənanı genişləndirmək lazım gəlir. Nə qədər genişləndirəcəyimiz tərifi nə məqsədlə verdiyimizdən asılıdır. Təbii seçməyə tətbiq edə biləcəyimiz bir vahid tapmağa çalışırıq. Bunu edə bilmək üçün yararlı bir təbii seçmə vahidində labüd olan xüsusiyyətləri sıralamaqla işə başlıyırıq. Öncəki fəsilin terminləri ilə bunlar uzun ömürlülük, çoxalma və əsli ilə eyi olan ikiləşmə(mitoz) olaraq sıralanmışdı.

Bundan sonra, “gen”ə bu xüsusiyyətləri daşıyan (ən azından, potensial olaraq) ən böyük vahid olaraq tərif veririk. Gen bir çox əkizi mövcud olan çox uzun yaşayan bir “ikiləşəndir”… Əbədi olaraq yaşamır. Bir brilyant da gerçək anlamda əbədi olaraq yaşamaz və bir sistron da çarpazlama nəticəsində ikiyə bölünə bilər. Genə önəmli bir təbii seçmə vahidi olaraq hesab ediləcək qədər uzun yaşayan(potensial olaraq) kiçik bir xromosom parçası kimi tərif verilə bilər.

Bu “yetərli uzunluq” nə qədərdir? Ani və dəqiq verilə biləcək bir cavab yoxdur. Bu, təbii seçmə təzyiqinin nə qədər şiddətli olduğundan asılıdır. Yəni, “pis” genetik vahidin “yaxşı” alleli(qarşı əkizi) qarşısında ölüm ehtimalının nə qədər olduğundan asılıdır. Bu isə bir nümunədən digərinə dəyişə biləcək bir kəmiyyət məsələsidir. Ən böyük tətbiq edilə biləcək təbii seçmə vahidi olan gen üçün bu müddət sistronla xromosomun ömürləri arasında bir yerdədir.

Gen səviyyəsində fədakarlıq pis, eqoistlik isə yaxşı bir xüsusiyyətdir. Bu, fədakarlıq və eqoistlik anlayışlarımızın tərifinin məntiqi nəticəsidir… Genlər həyatda qala bilmək üçün allelləri ilə birbaşa rəqabət içərisindədirlər. Gen xəritəsindəki allellər gələcək nəsillərin xromosomundakı yerlər üçün rəqibdir. Gen xəritəsində varlığını allelləri hesabına davam etdirə biləcək şəkildə davranan gen həyatda qalacaq. Gen eqoistliyin təməl vahididir.

GEN MAŞINI

Varlıq maşınları genləri rəqiblərinin kimyəvi hücumlarından və molekulların təsadüfi bombardmanlarından qoruyan qovuqcuq(elmi ədəbiyyatlarda qovuqcuqların təkamül etmiş formasına vakuol deyilir) olaraq işə başladılar; bir növ divar rolu oynamaqdan başqa da elə bir funksiyaları yox idi. İlk günlərdə məhlulun içərisində bol olan üzvi molekullardan “qidalandılar”.

Günəş işığının enerjisi ilə yüzilliklər ərzində məhlulun içərisində yavaş-yavaş toplanmış olan üzvi qida bitdiyi zaman isə, bu rahat həyat başa çatdı. Varlıq maşınlarının əsas növlərindən birisi (indi biz onlara bitkilər deyirik) günəş işığını birbaşa olaraq istifadə etməklə(bitkilərin uzaq əcdadı olan göy-yaşıl bakteriyalar- sianobakteriyalar ibtidai xloroplastları(orqanel) vasitəsilə oksigeni əldə etdi)  sadə molekullardan mürəkkəb molekullar almağa başladı. Bu mürəkkəb molekullar ilkin məhluldakı sintez müddətini çox daha sürətli həyata keçirə bilirdi. Heyvanlar dediyimiz başqa bir növ isə bitkilərin əməklərini necə istifadə edə biləcəklərini “kəşf etdi”: Onları yeyərək və ya digər heyvanları yeyərək… Hər iki əsas varlıq maşını özlərinə aid həyat tərzi içərisində məhsuldarlığı artırmaq üçün durmadan yeni-yeni hiylələr formalaşdırdılar. Yeni həyat formaları durmadan inkişaf etdi. Hər birində həyatını davam etdirmək üçün özünəməxsus bir yol seçərək ustalaşan və mükəmməlləşən yeni-yeni alt növlər yarandı: Dənizdə, torpağın üstündə, havada, yer altında, ağaclarda, başqa canlıların içində… Bu budaqlanmalar bu gün bizi bu qədər heyrətləndirən ucsuz-bucaqsız bitki və heyvan çeşidliliyinə yol açdı.

Həm heyvanlar, həm də bitkilər çox hüceyrəli “gövdələr” şəklində formalaşdı. Belə ki, bütün genlərin əskiksiz surətləri bu gövdələrdə bütün hüceyrələrə paylanmışdı. Bu təkmilləşmənin nə zaman, niyə və neçə dəfə müstəqil olaraq gerçəkləşdiyini bilmirik. Bəziləri bədəni hüceyrələr koloniyası adlandıraraq “koloniya” bənzətməsindən istifadə edir.  Mən isə bədəni bir genlər koloniyası, hüceyrəni isə genlərin kimya sənayesi olaraq düşünməyi üstün tuturam.

Gen koloniyası ola bilərlər, ancaq bu bədənlərin davranışları ilə özlərinə məxsus bir individuallıq qazandıqları danılmazdır. Bir heyvan ahəngdar, bir bütün olaraq hərəkət edir. Mən özümü bir vahid kimi hiss edirəm, bir koloniya kimi deyil. Bu gözləniləndir.

Seçmə digərləri ilə birlikdə çalışa bilən genlərin lehinə işləyir. Az tapılan resurslar uğrundakı bu yırtıcı rəqabət, başqa sözlə digər varlıq maşınlarını yemək üçün aparılan bu amansız mübarizədə başqaları tərəfindən yeyilməmək üçün ortaq bədən daxilində bir xaos əvəzinə mərkəzi idarəyə üstünlük verilmişdir.  Günümüzdə genlərin bu qarşılıqlı və mürəkkəb təkamül prosesləri elə bir həddə çatmışdır ki, varlıq maşınının bu kollektivist quruluşu gözdən qaçır. Bir çox bioloqların bu fikrimi qəbul etməyəcəyini və qarşı çıxacağını bilirəm.

Belə görünür ki, genlər mil dirsəyi(bax: Cam) və dəlikli karta(bax: Punched card) heç fikir verməyiblər, onların hərəkətlərini zamanlamaq üçün istifadə etdikləri alət, işləmə şəkli fərqli olsa da, kompyuterə çox bənzəyir. Bioloji komputerlərin ana vahidinin (sinir hüceyrəsi və ya neyron) funksionallığı bir tranzistora (Bax: Tranzistor) heç bənzəmir. Əslində neyronların bir-birləri ilə əlaqə qurduqları şifrələr tranzistorların şifrələrinə müəyyən qədər bənzəyir, ancaq bir neyron bir tranzistordan daha üstün bir informasiya emal vahididir. Digərləri ilə yalnızca üç bağlantı qura bilmək yerinə, tək bir neyron minlərlə bağlantı qura bilir. Neyron tranzistordan daha kiçikdir, ancaq son iyirmi ildə elektronika sənayesini yönləndirən yığcamlaşdırma meyli nəticəsində bu barədə çox böyük nailiyyətlərə varılmışdır. Bunu göstərmək üçün insan beynində on milyarda yaxın neyron olduğu gerçəyini irəli sürə bilərik, halbuki kəllə sümüyünün içərisinə yalnızca bir neçə yüz tranzistor yerləşdirmək mümkündür.

Bitkilərin neyrona (sinir hüceyrəsi) ehtiyacları yoxdur, çünki ortalıqda gəzişmirlər. Ancaq heyvan qruplarının bir çoxunda da neyrona rast gəlirik. Bəlkə də, heyvanların təkamül prosesində neyron daha erkən kəşf edilmiş və “qəlib” şəkildə digər qruplara ötürülmüşdür və ya hər bir qrupda müstəqil olaraq yenidən və yenidən kəşf edilmişdir.

Neyronlar özlüyündə digər hüceyrələr kimi nüvədən və xromosomlardan ibarət olan bir hüceyrədir. Ancaq hüceyrə divarları nazik, uzun, telə bənzər uzantılar şəklindədir. Normalda neyronun akson adı verilən bir tək uzun çıxıntısı var. Aksonun qalınlığı mikroskopik ölçüdə olsa da, uzunluğu bir neçə metrə qədər ola bilir. Məsələn, bir çox aksonlar tək özü zürafənin boynunun bir ucundan-digər ucuna çata biləcək uzunluqda ola bilir. Aksonlar bir qayda olaraq, birləşərək sinir adlandırdığımız qalın, çox telli kabel şəklini alırlar. Aksonlar bədənin bir hissəsindən digər hissəsinə telefon xəttinin kabeli kimi uzanır və mesajları daşıyırlar. Digər neyronların isə aksonları qısadır və onlar çoxlu sayda sinir toxumalarından ibarət olan sinir düyünlərində yerləşirlər. Çox böyük olan neyronlar beyində yerləşirlər. Beynin iş prinsipi kompüterin iş prinsipinə bənzədilə bilər. Hər ikisi toplanmış mürəkkəb informasiyaların emalını edir və mürəkkəb siqnallar vasitəsilə onları ötürür.

Beyinin varlıq maşınlarının fəaliyyətinə ən böyük təsiri əzələ yığılmalarının nəzarəti və tənzimlənməsi yolu ilə olur. Bunu edə bilmək üçün ehtiyacı olan şey əzələlərə gedən hərəki sinir(mərkəzi sinir sitemindən informasiyanı əzələyə ötürərək onu hərəkətə gətirən) adını verdiyimiz kabellərdir. Ancaq bu sistemin genləri aktiv şəkildə qoruya bilməyi üçün əzələ yığılmalarının zətraf mühit qıcıqları ilə eyni zamanlı olmağı lazımdır(Yəni istiliyi hiss edən kimi əlimizi geri çəkməliyik). Çənə əzələlərinin yalnız ağız boşluğunda çeynəniləcək bir şey olduğu zaman çeynəmə rejiminə, ayaq əzələlərinin yalnız qaçılacaq və ya tutulacaq bir şey olduğu zaman qaçma rejiminə keçməyi önəmlidir. Buna görə də, təbii seçmə ətraf mühitdəki fiziki hadisələrin neyronların qəbul edəcəyi şəkilə salınmağını(məsələn,səsi eşitmək. Nəzərə alaq ki, biz insanlar qulağımız olsa da, bütün səsləri eşidə bilmirik) təmin edən cihazlar olan duyğu orqanları ilə təchiz olunmuş heyvanların lehinə işləmişdir. Beyin duyğu orqanlarına (görmə, eşitmə, dadbilmə, dəri, qoxu orqanları) duyğu (hissi sinirlər – İnformasiyanı qəbul edib mərkəzi sinir sisteminə gətirən sinirlər) sinirləri dediyimiz kabellərlə bağlanmışdır. Duyğu sistemlərinin fəaliyyəti təəccüb doğurur. Çünki ən yaxşı və ən bahalı insan istehsalı olan cihazlardan daha güclü informasiyanı qəbul etmə qabiliyyətinə malikdir. Əks təqdirdə, katib(ə)lərin yerini söhbətləri tanıya bilən və əl yazılarını oxuya bilən maşınlar alardı. Ancaq belə görünür ki, insanlar hələ uzun müddət katib(ə)lik etməyə və katib(ə)lərdən istifadə etməyə davam edəcəklər.

Genlər də varlıq maşınlarının fəaliyyətini idarə edirlər. Birbaşa olaraq kuklaları oynadan iplərlə deyil, kompüter proqramçısı kimi dolayı yollarla idarə edir. Etdikləri tək şey öncədən hər şeyi hazırlamaqdır, bundan sonra varlıq maşınları öz başınadır və genlər sadəcə içəridə oturub gözləyirlər.

Mürəkkəb həyat şəraitində öncədən fikir söyləmək şans məsələsidir. Bir varlıq maşınının alacağı hər qərar bir qumardır və beyini öncədən təlimatlandıraraq lehinə qərarlar verməyini təmin etmək də genlərin işidir. Təkamül qumarxanasında istifadə olunan kartlar isə yaşaya bilməkdir: daha dəqiq ifadə etsək, burada genin varlığı dediyimiz şey daha çox fərdin yaşamağıdır. Su içmək üçün quyuya getdiyiniz zaman quyunun ətrafında gizlənərək ov gözləyən və həyatını bu şəkildə qazanan ovçulara yem olma riskiniz artar, quyuya getməsəniz də susuzluqdan ölərsiniz. Hansı tərəfə getsəniz risk var və genlərinizin daha uzun müddət yaşamağını təmin edəcək qərarları verməlisiniz. Bəlkə də, ən yaxşı çıxış yolu susluğun son həddinədək gözləmək və sonra quyuya yaxınlaşaraq mümkün qədər uzun müddət susuz qalmağınıza kifayət edəcək qədər su içməkdir. Beləliklə, su quyusuna gedib-gəlməyin sayını azaltmış olarsınız, amma bu halda da quyudan su içdiyiniz zaman başınızı uzun müddət əyilmiş vəziyyətdə qalmalı olacaqsınız. Başqa bir seçim isə, az, amma tez-tez su içmək ola bilər. Quyunun yanından qaçaraq keçərkən sürətli, kiçik qurtumlar alına bilər. Hansının ən yaxşı “qumar” strategiyası olduğu bir çox mürəkkəb ünsürdən asılıdır. Önəmsiz hesab edə bilməyəcəyimiz ünsürlərdən biri də ovçunun ov vərdişləridir. Bunlar da ovçu baxımından ən məhsuldar nəticələrə uyğun təkamül etmişdir.

Mümkün seçimləri düşünmək azımdır. Ancaq ,əlbəttə ki, heyvanların bunu şüurlu şəkildə düşündüklərinə inanmırıq, inanmalı olduğumuz tək şey budur ki, genləri doğru qumarı oynayacaq beyini qurmuş olan heyvanların sağ qalma şansı daha çoxdur və beləcə onlar bu uğurlu genləri çoxalda biləcəklər.

Ortaya çıxartdığı problemlər nə olursa olsun, bu hekayənin məqsədləri çərçivəsində, şüur varlıq maşınlarının əsl sahibləri olan genlərdən asılı olmadan qərar verə bilmək meyilinin pik nöqtəsi olaraq düşünülə bilərlər.

Beyin yalnızca varlıq maşınının gündəlik işlərini idarə etmir, eyni zamanda gələcəyi təxmin etmə və buna uyğun hərəkət etmə qabiliyyətini də qazanmışdır. Hətta genlərin yazdıqlarına da qarşı çıxır. Məsələn, mümkün olan ən çox sayda uşaq sahibi olmağı rədd edir. Gördüyümüz kimi bu baxımdan insan olduqca özünəməxsusdur.

Bütün bunların eqoistlik və fədakar olmaq ilə əlaqəsi nədir? Formalaşdırmaq istədiyim düşüncə budur: Genlər heyvanın davranışını – istər eqoist, istər fədakar davranış – yalnızca, dolayı yollardan idarə edir, ancaq bu yenə də çox güclü idarəetmədir. Genlər varlıq maşınlarının və onların sinir sistemlərinin quruluşunu müəyyənləşdirərək davranışlarını da idarə etmiş olur.

Ancaq nə ediləcəyi ilə bağlı anlıq qərarları sinir sistemi verir. Əsl siyasəti müəyyənləşdirənlər genlərdir, beyin isə bu siyasəti yerinə yetirir. Ancaq beyin inkişaf etdikcə, öyrənmə və öyrənmə simulyasiyası(xəyal gücümüz) kimi hiylələri istifadə edərək əsl siyasi qərarların getdikcə daha çoxunu öz üzərinə götürür. Bu meyilin məntiqi nəticəsi olaraq genlərin varlıq maşınları yalnız bir tək  təlimat verməli olacaq: Nə edirsizsə edin, bizi yaşadın. Hələ ki, heç bir növ bu yerə çata bilməyib(İnsan daxil!).

Genin davranışa təsir etməyinə səbəb olan dölü (Ana bətnində 3-cü aydan  doğuşa keçirdiyimiz dövr) formalaşdıran kimyəvi zəncir haqqında ən kiçik məlumatımızın olmamağına baxmayaraq, “hər bir davranışın geni” olduğundan rahatlıqla əmin ola bilərik. Bura “öyrənmək” davranışını da daxil olduğunu görə bilərik.

Genlər usta proqramçılardır və öz həyatlarını qurtarmaq üçün proqramlayırlar. Varlıq maşınlarının qarşılaşdığı bütün təhlükələrə baxmayaraq, qurduqları proqramın ikiləşmədəki uğurundan asılı olaraq mühakimə olunurlar və hakim də həyat mübarizəsi məhkəməsinin amansız hakimidir. Bir varlıq maşını bir başqa varlıq maşınının davranışına və ya sinir sisteminin içində olduğu hala təsir edə bilirsə, onunla ünsiyyət qurduğunu deyə bilərik. Nə zaman bir ünsiyyət sistemi formalaşsa, biriləri onu öz mənafeyi üçün istifadə edir. Təkamülü “növün mənafeyi” baxımından nəzərdən keçirməyə öyrədilmiş bizlər, bunun təbii nəticəsi olaraq yalançı və fırıldaqçıların fərqli növlərdən olduğunu düşünürük: ovçular, ovlar və s.

Halbuki, müxtəlif fərdlərin gen mənafeyi fərqləndiyi anda yalan, fırıldaq və ünsiyyətin eqoistcəsinə sui-istifadəsinin ortaya çıxmağını gözləməyimiz lazımdır. Bu eyni növün fərdlərini də ehtiva edir. Hətta gördüyümüz kimi övladların valideynlərini aldatmağı, ərlərin yoldaşlarını aldatmağı və qardaşın qardaşa yalan deməyini belə gözləməliyik.

TƏCAVÜZKARLIQ: EQOIST MAŞIN VƏ DAVAMLILIQ.

Bir varlıq maşını üçün digər varlıq maşını (öz övladı vəya yaxın qohumu deyilsə) xarici mühitin bir parçasıdır, bir qaya, çay və ya bir qida kimi. Eyni növün varlıq maşınları bir-birlərinin həyat sərhədlərini pozmağa daha çox meyillidirlər. Bunun müxtəlif səbəblərindən biri də budur: Fərdin öz növündən olan toplumun yarısı potensial partnyorlardır və uşaqlarına yararlı ola biləcək ata və analarıdır. Başqa bir səbəb də eyni növün nümayəndələrinin bir-birlərinə bənzər fərdlər olaraq, genləri eyni mühitdə və eyni həyat tərzi içərisində qorumağa çalışan maşınlar olaraq yaşamaq üçün lazımlı bütün resurslar uğrunda bir-birlərinə rəqib(növdaxili rəqabət) olmalarıdır.

MEMLƏR: YENİ İKİLƏŞƏNLƏR.

Buraya qədər qəsdən insandan bəhs etmədim, ancaq bilərək də kənarda da qoymadım. “Varlıq maşını” ifadəsini istifadə etmək səbəbim “heyvanlar” sözünün bitkiləri və bəzilərinin düşüncəsinə görə insanları da kənarda qoyacağıdır. İlk baxışda önə sürdüyüm fikirlər təkamül keçirmiş hər bir varlığa tətbiq edilə bilər. Əgər bir növ kənarda buraxılacaqsa, bunun əsaslı səbəbləri olmalıdır. Öz növümüzün bənzərsiz olduğunu düşünmək üçün əsaslı səbəblərimiz varmı? Cavabın bəli olduğuna inanıram.

İnsanın qeyri-adi olan xüsusiyyətləri tək bir söz ilə ifadə oluna bilər: Mədəniyyət. Bu sözü sadə bir insanın deyil, bir elm adamının nəzərdə tutacağı mənada istifadə edirəm. İnadkar bir Darvin tərəfdarıyam, ancaq Darvinizmin bir genin dar çevrəsi ilə məhdudlaşdırıla bilməyəcək qədər böyük bir nəzəriyyə olduğunu düşünürəm. Iddia edəcəyim nəzəriyyədə gen sadəcə bir analogiya(eyniləşdirmə) olaraq istifadə ediləcək.

Bəs, genləri bu qədər önəmli edən nədir? Cavab ikiləşə bilmələridir.

Fizika qanunları bizə məlum olan bütün kainatda keçərlidir. Biologiyada da belə bütün kainatda keçərli olan qanunlar varmı? Kosmonavtlar uzaq planetlərə yola çıxdığı və bu planletlərdə həyat axtardıqları zaman düşünə bilməyəcəyimiz qədər qəribə və qeyri-dünyəvi varlıqlar tapmağı gözləyə bilərlər. Ancaq məkanından və kimyəvi tərkibindən asılı olmayaraq bütün canlılar üçün ortaq olacaq xüsusiyyətlər varmı? Kimyəvi tərkibi karbon əvəzinə silisium, su əvəzinə amonyak üzərində qurulmuş canlılar varsa, -100 dərəcə selsidə qaynayıb ölən varlıqlar tapılsa, kimya ilə əlaqəsi olmayıb elektronik komponentlər üzərində qurulmuş canlı tipi kəşf edilərsə, yenə də bütün canlılar üçün ortaq olacaq ümumi şərtlər mövcud ola bilərmi? Bilmirəm. Ancaq bu barədə mərc edəsi olsam, pulumu bir tək ümumi şərtə qoyardım.

Bu, bütün canlıların ikiləşə bilən varlıqların müstəqil formada həyatda qala bilməsi nəticəsində təkamül etdiyi şərti olardı. Gen – DNT molekulu – bizim planetdəki ikiləşə bilən varlıqdır.

Başqaları da ola bilər. Əgər varsa, bəzi müəyyən şərtləri ödəməklə təkamül prosesində əsas rolu oynamaları qaçınılmaz olacaq. Başqa ikiləşən növləri və ya buna əsaslanan başqa təkamül çeşidlərini tapmaq üçün uzaq dünyalara getməyimiz lazımdır? Mən bizim planetimizdə son zamanlarda yeni bir növ ikiləşənin ortaya çıxdığını düşünürəm. Tam yanımızdadır, üzümüzə baxır. Hələ ki uşaqlıq çağndadır, öz ilkin məhlulunun içərisində çalxalanır. Yenə də artıq təngnəfəs halda olan köhnə genimizi arxada qoymağa başlayıb.

Bu yeni məhlul insan mədəniyyətinin məhluludur. Yeni ikiləşən üçün isə bir ad tapmalıyıq. Bir mədəni ünsiyyət vahidi və ya bunu təkrarlayacaq vahid mənasını daşıyan bir ad…

“Mimeme”(oxşarlıq) bu iş üçün çox uyğun yunanca addır. Ancaq mən bir az “gen” sözünə bənzəyən tək hecalı bir kəlimə istəyirəm. “Mimeme” sözünü “mem” olaraq qısaldacağım üçün “klassikçi” dostlarımın məni bağışlayacağına ümid edirəm. Əgər bir təsəlli ola biləcəksə, “Yaddaş” ilə və ya Fransızca “memê” (özü, bənzər) sözü ilə bağlı olduğu düşünülə bilər. “Cream” sözünə uyğun olacaq bir formada oxunmalıdır.

Melodiyalar, fikirlər, şüarlar, paltarlarda moda, saxsı qabların düzəldilmə yolları, kəmər istehsalı mem nümunələridir. Eynilə genlərin spermatozoid və ya yumurta hüceyrə vasitəsiylə bir bədəndən digərinə keçərək gen xəritəsində çoxalmağı kimi, memlər də geniş mənada təkrarlayacaq bir proses yoluyla, bir beyindən digərinə atlayaraq özlərini gen xəritələrində çoxaldırlar. Bir elm adamı gözəl bir fikir eşitdikdə və ya oxuduqda, bunu dostlarına və şagirdlərinə ötürər. Yazılarında və dərslərində bundan bəhs edər. Bu fikri əsas tutsaq, beyindən-beyinə yayılaraq özünü çoxaltdığı deyilə bilər.

İş yoldaşım N.K.Humprey bu fəsilin ilk qaralamalarından birini oxuyanda çox gözəl bir xülasə verdi:

“……Memlərə canlı quruluşlar olaraq baxılmalıdır; yalnız məcaz olaraq deyil, texniki olaraq da. Mənim beynimə məhsuldar bir fikir salsan, beynimi ev sahibi olaraq istifadə etmiş olub və onu memin çoxalması üçün bir vasitə halına gətirmiş olarsan. Eynilə, bir virusun ev sahibi hüceyrənin genetik mexanizmlərini istifadə etdiyi kimi. Bu yalnızca bir danışıq tərzi deyil. Bir mem – deyək ki, “ölümdən sonrakı həyata inam” memi, milyon dəfə, bütün dünyadakı fərdlərin sinir sistemində bir struktur olaraq, fiziki olaraq yerləşir.

Əsasən bioloji faktları gen özülü ilə izah etməyə çalışmağın bizim üçün yaxşı bir siyasət olmağının səbəbi, genlərin ikiləşən olmasıdır. İlkin məhlul molekulların öz surətlərini yaratmaq üçün əsas şərtləri təmin edər-etməz, ikiləşənlər idarə etməni ələ alır. Üç milyard ildən bəri DNT dünyada hakim olan tək ikiləşən oldu. Ancaq bu həmişə tək olacağı mənasına gəlmir. Yeni bir cins ikiləşənin öz nüsxələrini düzəldə biləcəyi şərait yaranar-yaranmaz, yeni ikiləşənlər rəhbərliyi ələ alarlar və öz təkamüllərini başladarlar. Bu yeni təkamül bir dəfə başladıqdan sonra, heç bir şəkildə köhnəyə bağlı qalmayacaqdır. Köhnə  gen-seçməli təkamül, beyini formalaşdıraraq ilk memlərin doğacağı ilkin məhlulu təmin etdi. Özünü nüsxələyən memlər bir dəfə meydana gəldikdən sonra, çox daha sürətlə reallaşan öz təkamülünü başladır.

Biz bioloqlar genetik təkamül düşüncəsini elə mənimsəmişik ki, bunun mümkün təkamül növlərindən yalnızca biri olduğunu unuduruq. Dünya mədəniyyətinə bir töhfə versəniz, yaxşı bir ideyanız varsa, bir mahnı bəstələsəniz, bir mühərrik icad etsəniz, bir şeir yazsanız… Bax, genləriniz ortaq xəritəyə qarışıb getdikdən çox sonra belə, bunlar məhv olmadan yaşamağa davam edəcəklər. G.C.Uilliyamsın (Williams) dediyi kimi, günümüzdə Sokratdan(Socrates) bir və ya iki gen qalmışdır və ya heç qalmamışdır; kimin vecinədir ki? Sokratın (Socrates), Leonardonun, Kopernikin (Copernicus) və Markoninin mem kompleksləri güclərini itirmədən hələ də yaşayır.

İnsan oğlunun bir başqa xüsusiyyəti də, böyük ehtimalla, səciyyəvi, mənfəətsiz, gerçək fədakarlığıdır. Belə olduğunu düşünürəm, amma bunu müzakirə etməyəcəm və mümkün mem təkamülü üzərində fərziyyələr bildirməyəcəm. Vurğulayacağım nöqtə budur: İşə qaranlıq tərəfindən baxsaq da, insan fərdlərinin təməldə eqoist olduğunu nəzərə alsaq da, şüurlu proqnozlaşdırmamız –gələcəyi xəyali olaraq təxmin etmə bacarığımız – bizi kor ikiləşənlərin ifrat eqoistliklərinin ən pislərindən qurtaracaqdır. Ən azından bizim sadəcə qısa müddətli eqoist mənfəətlər yerinə uzun müddətli mənfəətləri üstün tutacaq zəkamız var. Biz  “göyərçinlərarası danışıqların” uzun müddətli yararlarını görə bilərik. Biz bir araya gəlib, bu danışıqlara tətbiqilik qazandıracaq yolları müzakirə edə bilərik. Bizim doğulduqda əldə etdiyimiz eqoist genlərə qalib gələ biləcək gücümüz var. Və yeri gələrsə, bizə təlqin olunmuş eqoist memlərə də qalib gələ bilərik.

Səciyyəvi, mənfəətsiz fədakarlığı şüurlu olaraq böyüdəcək, bəsləyəcək yolları belə müzakirə edə bilərik biz. Təbiətdə əsla yeri olmasa və bütün dünya tarixində əsla mövcud olmamış belə olsa…

Çünki gen maşınları olaraq yaradılmış və mem maşınları ilə inkişaf etdirilmiş olsaq da, bizim yaradıcılarımıza qarşı çıxacaq gücümüz var.

Biz – dünya üzərində yalnızca biz eqoist ikiləşənlərin tiranlığına qarşı üsyan edə bilərik.

 

Müəllif: Riçard Dokinz (Clinton Richard Dawkins,1946-)

Kitab: “The Selfish Gene” (Eqoist Gen),1976-cı ildə çap edilmişdir,224 s.

Xülasəni Tərcümə etdi: Nizami Qasımov, Natiq Bəşirli, Vüsal Həsənov

Redaktə və əlavələr etdi: Ziya Mehdiyev

 

Əlavə Ədəbiyyat:

Richard Dawkins: Memetika

Təkamül mexanizmləri:Təbii Seçmə

 

QEYD: “The Selfish Gene” kitabının 19 səhifəlik xülasəsi Rezonanss.com saytı üçün tərcümə edilib. Müəllif hüquqlarını qoruyun.

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin