Yod: Təkamülü, orqanizmdə yod balansı.

0

Ümumiyyətlə dəniz və okeanlarda olan yod, yod məhlulunun istehsalında istifadə edilir. Təsadüf əsəri 1811-ci ildə kəşf edilən Yodun əskikliyi zob xəstəliyinə səbəb olur.
Yod Napaleonun Ordusuna barut düzəldərkən təsadüfən kəşf edildi.
B. Courtois barut istehsalında istifadə edilməsi üçün Kalium-Nitrat istehsal edən bir adamın oğlu idi. Courtois kimya təhsili aldı və hərbi xəstəxanalarda əczaçı olaraq çalışdı. Atası borc səbəbiylə həbsə girincə, Courtois Kalium-Nitrat işinə girdi. Napaleonun ordularına barut düzəltmək üçün lazım olan Kalium-Nitrat (Hindistan Şorası) Fransada istehsal edilirdi. Courtois kalium-karbonatı dəniz yosunu küllərindən əldə edirdi. Şumerlər və Misirlilər dəniz küllərini sabun yerinə istifadə bilirdi. Kalium karbonat kiri təmizlədiyi üçün Afrikada hələ də sabun yerinə bu külü istifadə edən qəbilələr vardır. Courtois dəniz yosunu külündəki kalium-karbonatı külləri suyla yuyaraq təcrid etməkdə idi. Küllərə sulfat turşusu töküb istənməyən maddələri də uzaqlaşdırırdı. Courtois 1811-ci ildə bir gün sulfat turşusu çox tökdükdə qarışıqdan bənövşəyi bir qaz çıxdı. Bənövşəyi rəngli qaz soyuq bir səthə vuran tünd rəngli kristallara çevrilmişdi. Bu maddənin nə olduğunu anlamaq istəyən Courtois kristalları yığdı. Kristalların bəzilərini araşdırması üçün qazlar mövzusunda mütəxəssis olan kimyaçı J. L. Gay- Lussac’a, bəzilərini də fizik A. Marie Ampere’e verdi. Gay-Lussac bunun yeni bir element ola biləcəyini açıqladı və maddəyə Yunan bənövşəyi mənasını daşıyan “iodes” sözündən törətdiyi “iode” adını verdi. AMPS, kristalların bəzilərini İngilis kimyaçı H. Davy’ye vermişdi. Davy, yodun yeni bir element olduğunu kəşf etdiyini elan edincə Gay-Lussac ilə aralarında anlaşılmazlıq çıxdı. Ancaq hər ikisi də yod adlı elementi ilk dəfə Courtois’in təcrid etiğini açıqladı.
Yod məhlulu və indiki vaxtda istifadə edilən Batikonun tərkibi Yod təşkil edir.

Yoda Yod adını verən kimyaçı, Gay-Lussac

Yod yaxşı bir antiseptik olduğundan yaraların üzərinə yod məhlulu çəkilirdi və bütün apteklərdə yod məhlulu olardı. Əməliyyat əvvəlində kəsik ediləcək bölgə yod məhlulu ilə silinərək mikrobdan təmizlənirdi. Yod məhlulu 7 qram yod və 3 qram kalium-yodidin 90 millilitr saf spirtdə həll edilməsindən hazırlanır. Yod tünd rəngli kristal halda qatı bir maddədir, su və ya spirtdə həll olunmur. Yod məhlulu bəzi insanlarda allergiya yaratdığı və günəş işığından təsirləndiyi üçün istifadəsi azaldı. İndiki vaxtda batikon və ya povidon-yod kimi adlarla yod qarışıqları hazırlanır. Povidon-yod polivinilpirolidon adlı bir polimerin (bir növ plastik) yodla alınan bir kompleksdir. Bu kompleks ilə hazırlanan məhlul yodu yavaş-yavaş sərbəst buraxdığı üçün təsiri uzun olur. Yod məhlulu kimi batikon da yod ehtiva edir və mikrob öldürücü maddədir.

“Yod kimi ortaya çıxmaq” Nə deməkdir?
“Yod kimi ortaya çıxmaq” deyiminin mənası, “səhvinin, yalanının tezliklə ortaya çıxması” olaraq bilinir.

Yod element halda ikən, iki yod atomundan ibarət bir molekuldur. Yod molekulu neytraldır yəni elektrik yükü sıfırdır. NaJ və KJ kimi duzları da vardır. Duzlardaki yod mənfi yüklü ion halındadır və duzlar suda həll olarkən mənfi yüklü ionlar ortaya çıxır. Bu məhlullara turşu əlavə olunsa, havadakı oksigen səbəbiylə mənfi yüklü ionlar çoxalır və neytral yüklü yod molekulu ortaya çıxar. Courtois’in 1811-ci ildə bilmədən səbəb olduğu hadisə bu idi. Courtois, içində KJ olan küllərə çox turşu tökərkən havadakı oksigen mənfi yüklü yodid ionlarını neytrallaşdırıb yod molekullarını ortaya çıxarmışdı. Digər bir deyimlə Courtois yodu ortaya çıxaran ilk insandır. Nişasta yodun polimeridir. Nişastalı bir məhlula yod məhlulu damcıladılarsa yod ortaya çıxar və məhlul mavi olar. Çörək hissəsi və ya kəsilmiş kartofun üzərinə yod məhlulu damcıladılarsa yod ortaya çıxır və tünd mavi bir nöqtə yaranır. Şirin ağ bir üzüm dənəsi kəsilib yarısına yod məhlulu damcıladılarsa, üzümdə nişasta olmadığı üçün yod ortaya çıxmaz və mavi nöqtə meydana gəlməz. Yetişməmiş xam bir alma kəsilib üzərinə yod məhlulu damcıladılarsa, nişastanın hamısı şəkərə çevrilə bilmədiyi üçün maviləşmə olur. Yetkin və şirin bir almada isə nişastanın çoxu şəkərə çevrildiyi üçün maviləşmə az olur. Hansı yeməklərdə nişasta olduğu yod məhlulu ilə aydın ola bilər. Yod uyğun mühitlərdə asanca ortaya çıxıb mavi rəng verdiyi üçün “yod kimi ortaya çıxmaq” deyimi dilimizə yerləşmişdir.
Yod çatışmazlığı Zob xəstəliyinə səbəb olur.

İnsan bədəninin az miqdarda yoda ehtiyacı vardır. Yodun normal sərhədin altında və ya üstündə olması xəstəliklərə səbəb olur. Boyunda, tənəffüs borusunu örtən qalxanabənzər vəzinin böyüməsinə zob xəstəliyi deyilir. Qalxanabənzər vəzi trioksin adlı hormonu çox ifraz edərək bədənin ritmini artırır, ifrazatı azaldaraq da ritmi yavaşlatır. Vücudunda yod az olanların qalxanabənzər vəzi böyüyür və bu zob xəstəliyinə səbəb olur. M.S. 600’lerde Çin həkimləri zob xəstələrinə qoyun və ya donuzdan aldıqları qalxanabənzər vəzini bədənə yedirdərək xəstəliyi müalicə edirdilər. Hayvanların qalxanabənzər vəzi yod ilə daha zəngindir. Doktor Zhen Quan, 643’te yazdığı kitabda; qurudulmuş qalxanabənzər vəzisinin tozu və ya tabletinin içilməsini ya da qalxanabənzərin yeyilməsini demişdi. İsviçreli J.F. Coindet dəniz süngərinin və ya dəniz yosununun külü ilə xəstələri müalicə edirdi. Coindet 1819’da, zob xəstəliyinə yod çatmamzlığının səbəb ola biləcəyini düşündü və 150 xəstəsinə hər gün 0,25 qram yod məhlulu içirdi. Nəticə əla oldu və xəstəlikdə yodun rolu anlaşıldı. Yod xəstəliyinin yodla müalicəsinin tapılması milyonlarla xəstəni sağaltdı.

Yod sağlam böyümə üçün lazımlı bir mineraldır və yod çatışmazlığı zob olaraq adlandırılan genişlənmiş Qalxanabənzər vəzi xəstəliyinə səbəb ola bilər.

Son 10 ildə yod əskikliyi səbəbiylə yaşanan sağlamlıq problemlərinin qabağına keçə bilmək adı ilə normal duzlar yodlu duza çevrildi. Ancaq çox duz istehlakının digər sağlamlıq problemlərinə yol aça biləcəyini unutmadan yod ehtiva edən yeməkləri istifadə edə bilərisniz.

Sağlam bir yetkin üçün tövsiyə edilən gündəlik yod miqdarı 150 mcg’dır (0.00015 qram).

Yod tərkibli qidalar
Dəniz Məhsulları: Balıqlar (xüsusilə duzlu su balıqları) yod baxımından olduqca zəngindir və yod qaynağı olaraq istehlak edilə bilər.

Yüksək nisbətdə yodlu balıqlar arasında ilk sıralarda ton balığı, mezgit, soyuq su və dərin dəniz balıqlarıdır. Karides və digər qabıqlı dəniz canlıları da yod əskikliyini qabaqlamaq üçün istifadə edilə bilər.

Yodlu Duz: Yeməklərdə və süfrədə istifadə edilən duzu yodlu duzla dəyişdirmək gündəlik olaraq lazım olan yod miqdarınıza yetəcəkdir.

Tərəvəzlər: İspanaq, soya paxlası, şalğam, pazı, balqabaq, quru paxla və sarımsaq kimi tərəvəzlərin yod nisbəti yüksəkdir. Bu tərəvəzləri eyni zamanda vitamin qaynağı və antioksidan olaraq istehlak edə bilərsiniz.

Çiyələk: Meyvələr ümumiyyətlə yaxşı bir yod qaynağı deyil və yalnız bir neçə meyvədə yod olduğu deyilə bilər. Bu meyvələr arasında iştirak edən çiyələk aşağı kalorili olması və məzmunundakı minerallar ilə sağlam bir qidalanma proqramına əlavə oluna bilər. 6-7 ədəd çiyələk gündəlik yod ehtiyacının təxminən 8%-ni təmin edər.

Qatıq, Süd və Pendir: Süd və süd məhsulları yod baxımından zəngindir. Bir kasa qatıq gündəlik yod ehtiyacının təxminən 60%-ni, 1 stəkan süd 40%-ni, 1 yumurta 20% -ni qarşılayır.

Yod çatışmazlığı və Tövsiyələr

Yod çatışmazlığı başda da söylədiyim kimi qalxanabənzər vəzi hüceyrələrinin səbəbindən qalxanabənzərin böyüməsinə səbəb olur. Bu qadınlarda daha çox kişilərdə görülən bir xəstəlikdir və xüsusilə hamiləlik dövründə və yetkinlik əvvəli uşaqlarda görülür. Kafi miqdarda yod almaq uşağın fiziki və beyin inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir.

Həddindən artıq yod qəbulunun yol açdığı zəhərlənmə hadisələri nadir olaraq görülməklə birlikdə çox miqdarda yod istehlakı qalxanabənzər vəzisinin işinə təsir edə bilər.

Yod qaynağı olaraq yalnız yodlu duz istifadə etmək yerinə bu mineralı balıq, dəniz məhsulları və tərəvəzlər yolu ilə almaq mütəxəssislər tərəfindən tövsiyə edilir.

1/4 çay qaşığı yodlu duz gündəlik yod ehtiyacının təxminən yarısını qarşılayır.

Təklif olunan Gündəlik Yod istehlakı;

Uşaqlar: 1-3 yaş 90 mikrogram, 4-8 yaş 90 mikrogram, 9-13 yaş 120 mikrogram
Yetkinlər: (14 yaş və üzəri): Kişilər 150 mikrogram, qızlar 150 mikroqram

Yuxarıdakı rəqəmlər xaricində adamın yod ehtiyacı yaşına, cinsiyyətinə və hamiləlik kimi digər faktorlara görə fərqlənə bilər.

Əmizdirmə dövründəki qadınların daha çox yod alması lazım ola bilər. Sizin və ya uşağınız üçün ən doğru gündəlik yod istehlakı miqdarını həkiminizdən öyrənə bilərsiniz.

 

Mənbə:
University of Maryland Medical Center (UMMC): Iodine
Linus Pauling Institute, Oregon State University: Iodine
The World ‘s Healthiest Foods: Iodine
http://www.uralakbulut.com.tr/wp-content/uploads/2014/08/İYOT-GİBİ-AÇIĞA-ÇIKMAK-23-TEMMUZ-2013.pdf
www.uralakbulut.com.tr
uralakbulut.com.tr

 

 

CAVAB YAZ

Zəhmət olmasa şərhinizi daxil edin!
Zəhmət olmasa adınızı buraya daxil edin