Cinsiyyətin genetikası

Post date:

Author:

Category:

İnsanları çox qədim zamanlardan belə bir sual maraqlandırmışdır: necə olur ki oğlan və ya qız övladı dünyaya gəlir? Bu suala tarix boyu, əvvəllər əqli mühakimə yolu ilə, get-gedə müxtəlif bioloji elmlərin köməyi  ilə cavab verməyə çalışmışlar. Bu sahədə müxtəlif mühakimələr  yüyürdülmüş, müxtəlif fərziyyələr və nəzəriyyələr irəli sürülmüşdür. Biz bunların üzərində dayanmadan qeyd etməliyik ki, biologiyada cinsiyyət problemi genetika elminin inkişafı sayəsində öz həllini tapa bilmişdir. Yuxarıdakı suala da ancaq genetik baxımdan düzgün cavab vermək  mümkün olmuşdur. Ümumiyyətlə, canlılar aləminin təkamülündə cinsiyyətin meydana  çıxması probleminin də həllində genetik biliklərin çox böyük rolu olmuşdur.

Cinsiyyətli çoxalan eyni növün, eyni populyasiyanın içərisində bir-birindən bir sıra morfiloji və fizioloji xüsusiyyətlə fərqlənən iki cinsiyyətə – erkək və dişilərə rast gəlirik. Maraqlıdır ki, erkək və dişi fərdlər demək  olar ki, bərabər nisbətdə dünyaya gəlir. Ümumi şəkildə götürsək, erkək və dişilər 100:100 nisbətində doğulur ki, bu da genetikada analizedici  çarpazlaşdırmada (Aa X aa) meydana gələn 1:1 nisbətinə oxşayır. Buradan belə bir məntiqi nəticəyə gəlmək olar ki, cinsiyyətli çoxalan canlılarda cinsiyyətlərdən biri cinsiyyət amilləri etibarilə heteroziqot (Aa), digəri isə homoziqot (aa) olmalıdır. Sitoloji tədqiqat da bu mülahizəni təsdiq  etmişdir. Orqanizmlərin diploid xromosom sayına malik hüceyrələrində,  cinsiyyət formalaşmasında mühüm rol oynayan xüsusi xromosomlar aşkar  edilmişdir.

Məs., drozofil milçəyinin 4 cüt xromosomundan 3 cütü istər erkəklərdə və istərsə də dişilərdə bir-birinə oxşayır. Bu cür oxşar xromosomlara autosom xromosomları deyilir və genetikada bunları A hərfi ilə işarə edirlər. Lakin erkək və dişilər bir cüt xromosomla bir-birindən  fərqlənir. Belə xromosomlara cinsiyyət xromosomları deyilir və X, Y ilə işarə edilir. Dişi milçəklərin hüceyrələrində autosom xromosomlarından başqa iki X xromosomu (XX) olur. Lakin erkək milçəklərin hüceyrələrində isə autosom xromosomlarından başqa bir X və bir də Y xromosom olur. 

Əgər autosom xromosomlarının bərabər sayda və oxşar olduqlarını nəzərə  alsaq, dişi fərdləri XX, erkək fərdləri isə XY göstərə bilərik. Dişi fərdlər ovogenez prosesində cinsiyyət hüceyrələri hazırladıqda  xromosomlarda baş verən reduksiya sayəsində hər bir qamet iki XX xromosomundan ancaq birini daşıyır. Ona görə də dişiləri homoqamet  adlandıra bilərik. Erkək fərdlər (XY) spermotogenez prosesində iki tip  spermotozoid hazırlayır; X və Y. Buna görə də fərdlər heteroqamet adlandırıla bilər. Dişi fərdlərin bir tipdə hazırladığı yumurta hüceyrələri, erkək fərdlərin hazırladığı X daşıyan spermotozoidləri ilə mayalandıqda  X+X=XX genotipində dişi fərdlər, lakin Y daşıyan spermotozoidlə  mayalandıqda X+Y=XY tipli erkək fərdlər meydana gəlir. Buradan aydın  olur ki, sayca dişi və erkək fərdlərin əmələ gəlməsi ehtimalı eyni  nisbətdədir: 1:1.

Mənbə: Mənbə: S.Q.Həsənova, A.Q.Qarayeva, Ə.H.Qədimov, M.R.Şəfiyeva – Genetika (dərs vəsaiti)

STAY CONNECTED

19,107FansLike
2,050FollowersFollow
0SubscribersSubscribe

INSTAGRAM

Karl Saqan – Təkamül (Dünya necə yarandı?)

Müəllif: Karl Saqan (ing. Carl Sagan) – “Cosmos” (II fəsil) Təkamül? Dörd milyard il əvvəl...

Yer kürəsinin həqiqətdə neçə yaşı var?

Yerin yaşı: Planetimizin həqiqi yaşının izlərini axtaran fosil axtarıcılar və radiometrik yaş təyini. Müəllif: Stifen Bakster (ing. Stephen...

Böyük Partlayış nəzəriyyəsi: Bütün zamanların ən böyük partlayışını necə sübut etdilər?

Müəllif: Naycl Henbest (ing. Nigel Henbest) – “Cambridge” Universitetinin doktoru, astronom, “The History of Astronomy” kimi 50-dən çox...