Ceyms Uotson – Gen ardıcıllığı

Post date:

Author:

Category:

Müəllif: Dr. Ceyms Uotson (ing. Dr. James Watson), DNT-nin quruluşunu kəşf edənlərdən biri

Bizi insan edən DNT şifrəsini çözmək

Bir insanın hüceyrəsindəki bütün DNT-ləri çıxarıb xromosomları uc-uca bağlasaq hardasa iki metr uzunluğunda bir zəncir əldə edərsiniz.a

DNT azot əsası adlanan dörd molekuldan –adenin (A), sitozin (S), quanin (G) və timindən (T) ibarət zəncirlərlə həyati əhəmiyyətə sahib irsi məlumatı daşıyır. Gen ardıcıllığında azot əsaslarının necə birləşdiyini kimyəvi üsullardan istifadə edərək oxuyuruq. İki cür gen ardıcıllığı var. Birinci üsula görə (ing. Maxam– Gilbert sequencing) DNT zənciri “incə-incə” kəsildikdən sonra hər hissə kimyəvi maddələrlə reaksiyaya tabe tutulur. Dörd fərqli azot əsası kimyəvi maddələrə fərqli yollarla reaksiyaya girdiyindən hər bir azot əsası müəyyən edilib ardıcıllığı oxuna bilər.

DNT-nin quruluşu 1953-cü ildə aydınlaşanda heç birimiz irsi məlumatlarımızın belə sürətlə əldə ediləcəyini təxmin belə edə bilməzdik. Kəşfin sürəti bizim üçün inanılmaz oldu. DNT-dəki irsi məlumatı əldə etmək bizim daha sağlam olacağımız mənasına gəlirdi .

Ümid edirəm ki, ağırlaşmamış müəyyən edilən xərçəng xəstələrinin çoxunu beş-on il içində müalicə edə biləcəyik.

İngilis biokimyaçı Frederik Sengerə (ing. Frederick Sanger) insulin hormonunun quruluşu haqqında olan araşdırması 1958-ci ildə Nobel mükafatı qazandırdı və bu araşdırma DNT-ni incələyən Ceyms Uotson və Frensis Krikə də ilham mənbəyi oldu. Senger marağını DNT-yə yönəltdikdə gen ardıcıllığını öyrənən başqa bir üsul tapdı və buna görə də 1980-ci ildə Nobel mükafatını ikinci dəfə qazandı. Nobel mükafatı haqqında belə demişdi: “Gözəl bir qızıl medal alırsınız və onu banka qoyursunuz. Sonra bir sertifikat alırsınız, şkafda qalır. Hə, onu divara da asa bilərəm. Onu aldığım üçün şanslı və xoşbəxtəm, amma apardığım araşdırmadan daha böyük qürur duyuram”.

Senger üsulunda DNT zəncirinin bir hissəsi klonlanır. Proses zamanı sintez dörd azot əsasından biriylə reaksiyaya girən bir kimyəvi maddə əlavə edilərək dayandırılır (red. Inhibə olunur). Hansı kimyəvi maddənin sintezi dayandırdığına baxılaraq,həmin azot əsası müəyyən edilir və beləliklə bütün DNT zəncirinin ardıcıllığı ortaya çıxarılır.

İnsan genomu layihəsi

Hüceyrələrimizin DNT-dəki 3 milyarda qədər olan bütün azot əsaslarının cəminə “insan genomu” adı verilir. Bu genoma daxil olan azot əsaslarının yaratdığı cütlər zülalların istehsalı üçün lazım olan əmrləri verən 20 000-25000 geni təşkil edir. Geri qalan hissə bir az da yanlış ad olan “faydasız DNT” (ing. scrap DNA) olaraq adlandırılır. Halbuki bu gün DNT-nin faydasız adlandırılan böyük qisminin genlərin doğru işləməsində açar rol oynadığı sübut edilmişdir. Məlum olan ən böyük genom insana deyil, “Paris japonica” adlı çiçəkli bir bitkiyə aiddir. Yenə də 3,2 milyard azot əsası cütündən ibarət insan genomunun şifrəsini tapmağın çətin bir iş olduğunu qəbul etmək lazımdır. Elə bu cür çətin vəzifənin öhdəsindən gəlmək üçün “insan genomu layihəsi” yaradılmışdır.

1990-cı ildə başladılan layihə başlanğıcda uzun zaman çəkən gen ardıcıllığı əməliyyatı səbəbindən çox yavaş irəlilədi. 1990-cı illərin ortalarında ABŞ-lı Kreyq Venter (ing. Craig Venter) yeni bir texnika yaratdı. Bu texnika çox sayda təxmini seçilmiş DNT fraqmentlərindəki azot əsaslarının ardıcıllığını tapmaqda kompüterlərdən istifadə edərək Sengerin üsuluna sürət qazandırdı.

Bəzi genetiklərin bu texnika ilə bağlı fikri birmənalı olmadı. Onlar bu texnikanın mürəkkəb insan genomunun tam görüntüsünü verə bilməyəcəyini iddia edirdilər, amma buna baxmayaraq 2001-ci ildə insan genomunun primitiv bir xəritəsi çıxarıldı. Sadəcə iki il sonra 14 aprel 2003-cü ildə Venter Ağ evdəki mətbuat konfransında insan genomu layihəsinin rəhbəri Frensis Kollinsə partnyorluq edərək bütün insan genomunun deşifrə edildiyini elan etdi.

Fərdiləşmiş Tibb

Genlərimizin ardıcıllığını bilməyin tibbi faydaları əlbəttə diqqətçəkicidir. 1995-ci ildə Kembriçdəki Senger adına olan İnstitut döş xərçəngi riskini artıran BRCA2 geninin yerini təyin etdi. Bu arada Kanadada aparılan araşdırmalar FAD geninin beş növünün hamısını daşıyan şəxsin 100% ehtimalla Alzaymra tutulacağını tapdı.

Digər tərəfdən insan genomu layihəsinin açar tapıntılarından biri insanlardakı genetik dəyişikliyin 90%-nin “tək nukletoid polimorfizm”indən (yun. Poli-çox, morfi – forma) qaynaqlandığını təyin etməsidir. Bu polimorfizmlərdən bəziləri fərqli xəstəliklərə və dərmanlara olan uyğunluğumuza təsir edir. Həmçinin bir şəxs bir dərmana qarşı güclü immun reaksiya verərkən o dərman başqa bir şəxsə təsir etməyə bilər.

Beynəlxalq “HapMap” layihəsi müəyyən xəstəliklərlə bağlı daha çox gen tapılmasında alimlərə yardım etmək üçün başladıldı. Özəl şirkətlər də prosesə həmin andan etibarən qoşuldu, hətta aralarında kifayət qədər cəsarətli olanları, bəzi şərtləri təkmilləşdirmədə yüksək risk daşıyan genlərə sahib olub olmadıqlarını öyrənmək üçün müştərilərinə genetik testlər təqdim etdilər, əlbəttə, bu testlərin nə qədər doğru və yararlı olduğu müzakirəyə açıqdır. Sürətlə təkmilləşən bir başqa sahə də gen terapiyası oldu. Virusların xəstəliklərə yol açan komponentlərini ortadan qaldırmağa və xəstələrə yaxşılaşdırıcı təsiri olan modifikasiya edilmiş genlərin doğru və təsirli şəkildə verilməsinə çalışılır. Modifikasiya edilmiş virusların xəstənin bədənin yetişməsi imkansız hala gələrkən irsi məlumatın ötürülmə xüsusiyyətini təsirli şəkildə qorumağa davam edir.

Fərdiləşdirilmiş tibb və genetikası dəyişdirilmiş yeni insan sivilizasiyası bizi gözləyir.

Tərcüməçi: Fəridbəy Həsənli

Məqalə Rezonans Toplusu üçün tərcümə edilmişdir

STAY CONNECTED

19,727FansLike
2,187FollowersFollow
0SubscribersSubscribe

INSTAGRAM

Elekron necə kəşf edildi?

İlkin fikirlər Bizim eradan bir neçə əsr əvvəl qədim yunan alimləri yunla sürtülmüş kəhrəbanın yüngül cisimləri...

Beyin donması nədir?

Sizdə də heç belə olub? Soyuq, şirin, dadlı dondurma yeyirsiniz vəə... Budurr! sanki beyniniz donur! Nə baş verdi?

“Qara qızıl” – Neftin tarixi

Neftin fiziki və kimyəvi xassələri Neft, əsasən karbohidrogenlərin və digər üzvi birləşmələrin mürrəkkəb qarışığından ibarət spesifik iyə malik yanar mayedir....