Marksizm nədir?

Post date:

Author:

Category:

Marksizm – I Marksizmin beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsinin əsas müddəaları; II Marksizmdə tarix anlayışı; III Marksizm imperializm və millətçilik haqqında
I. Marksizm realizm və liberalizm ilə bərabər BMN-nin klassik paradiqmalarındandır. Marksizmin BMN realizmin və liberalizmin BMN-dən aşağıdakı müddəalara görə fərqlənir:

  1. Beynəlxalq münasibətlərin aktorlarına (iştirakçılarına,subyektlərinə) görə.
    Qeyd etdiyimiz kimi, realizmdə dövlətlər, liberalizmdə isə dövlətlərlə bərabər beynəlxalq təşkilatlar, transmilli şirkətlər, qeyri-hökumət təşkilatları, ictimai qruplar və ayrı-ayrı şəxslər aktor qismində çıxış edirlər. Marksizmdə beynəlxalq münasibətlərin aktorları kapitalist cəmiyyətinin əsas sinifləri olan burjuaziya və proletariatdır;
  2. Beynəlxalq münasibətlərin xarakterinə görə.
    Realizm beynəlxalq münasibətləri anarxiya şəklində təsvir edir, liberalizm beynəlxalq hüququn və dövlətlərarası etik kodeksin beynəlxalq münasibətlərin anarxiyalığının qarşısını almaqla rolunu yüksək qiymətləndirir. Marksizm beynəlxalq münasibətlərin xarakterinin cəmiyyətin daxilindəki burjuaziya və proletariat arasında olan ziddiyyət tərəfindən müəyyən edildiyini göstərərək onu imperialist, istismarçı kimi təsvir edir;
  3. Beynəlxalq münasibətlərin məqsədlərinə, vasitələrinə və baş verən proseslərin mahiyyətinə görə.
    Realizmə əsasən, əsas məqsəd milli maraqların qorunması və dövlətin təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır. Bu məqsədə nail olmaq üçün vasitə kimi qüvvə və qüvvələrin balansı çıxış edir. Belə olan şəraitdə müharibələr qaçılmazdır. Liberalizm ümumbəşəri dəyərlərin yayılmasını məqsəd kimi əsas götürür. Bu məqsədə nail olmaq üçün dövlətlərarası qarşılıqlı əməkdaşlıq, beynəlxalq hüququn inkişafı əsas rol oynayır. Marksizmə əsasən, cəmiyyətin daxilində milli burjuaziyanın hökmranlığına son qoymaq əsas məqsəd olduğu kimi, beynəlxalq münasibətlərdə də dünya burjuaziyasının hökmranlığına son qoymaq əsas məqsəd kimi çıxış edir. Vasitə kimi sinfi mübarizə və onun ən yüksək forması olan sosialist inqilabının keçirilməsidir. Buna görə də marksizm beynəlxalq münasibətlərdə baş verən prosesləri müharibələr, sinfi münaqişələr və inqilablar kimi təsvir edir;
  4. Nəzəri təhlilin ilkin müddəasına görə.
    Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, realizm özünün BMN-də insan təbiətinin dəyişməzliyi ideyasına əsaslanır, liberalizm demokratik dəyərlərin hər bir xalq tərəfindən qəbul olunmasına inanır. Marksizm isə beynəlxalq münasibətləri izah edərkən iqtisadi determinizm prinsipini əsas götürür.
    Marksizmin beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsinin əsasını sinfi yanaşma təşkil edir. Sovet ədəbiyyatında bu yanaşmanın mütləqləşdirilməsi nəticəsində beynəlxalq münasibətlər üç qrupa bölünürdü:
  5. hökmranlıq və tabeçilik;
  6. qarşılıqlı əməkdaşlıq və qarşılıqlı yardım;
  7. keçid münasibətlərinə.
    Qeyd olunan birinci münasibətlər feodal və kapitalist cəmiyyətləri arasında, ikinci münasibətlər – sosialist ölkələri arasında, üçüncü münasibətlər isə inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında mövcud idi. İnkişaf etməkdə olan ölkənin inkişaf istiqamətindən asılı olaraq, yəni onun kapitalist və ya sosialist inkişaf istiqamətini seçməsindən asılı olaraq, birinci və ya ikinci münasibətlər növünə keçid baş verə bilərdi.
    Göründüyü kimi, marksizmin beynəlxalq münasibətlər konsepsiyasının metodoloji əsasını sinfi yanaşma təşkil edir. Bu yanaşmaya əsasən, bu və ya digər dövlətin daxili vəziyyəti, xüsusilə mülkiyyət münasibətləri və oradan irəli gələn istehsal və sinfi münasibətlər dövlətin xarici siyasətinin xarakterini, yəni onun xarici siyasətinin sülhsevər və ya təcavüzkar olmasını müəyyən edir. Bu yanaşma liberalizmdə qeyd olunan “daxili-xarici” yanaşma ilə forma baxımından eynidir. Lakin məzmun baxımından marksizmin və liberalizmin “daxili-xarici” yanaşması bir-birindən fərqlidir. Belə ki, marksizm xüsusi mülkiyyəti qəbul etmir, cəmiyyətdəki bütün ziddiyyətlərin ondan irəli gəldiyini göstərir və nəhayət xarici siyasətin təcavüzkar olmasının, müharibələrin başlanmasının səbəbini onunla bağlayır. Mülkiyyət hüququnu insanın ən vacib hüquqlarından biri kimi xarakterizə edən liberalizm isə xüsusi mülkiyyəti demokratik cəmiyyətin təməl daşlarından ən mühümü kimi qəbul edir, onun ləğvini cəmiyyətin inkişafının obyektiv qanunlarına zidd olduğunu göstərir. Liberalizmə görə, xüsusi mülkiyyətin olmaması totalitar cəmiyyətin yaranmasına əlverişli şərait yaradır.
    Liberalizmin və marksizmin forma baxımından oxşar olan metodoloji yanaşmalarının digər bir oxşarlığı onların gercəkliyə uyğun gəlməsi idi. Neorealizmə aid olan fəsildə biz liberalların
    “daxili-xarici” yanaşmasının konkret faktlar əsasında neorealistlər tərəfindən tənqid olunduğunu göstərmişdik. Bu tənqid real faktlara istinad etdiyinə görə əsaslıdır. Marksizmin də beynəlxalq münasibətlər konsepsiyası, “daxili-xarici” yanaşması gerçəkliyə zidd idi. Misal kimi SSRİ ilə bir neçə sosialist ölkələrinin arasında (Çin Xalq Respublikası, Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublika) olan ciddi ziddiyyətləri göstərmək olar.
    XX əsrin 90-cı illərinin əvvəllərində dünya kommunist sisteminin dağılması marksizmin sinfi yanaşmaya əsaslanan beynəlxalq münasibətlər konsepsiyasının yanlış olmasını açıq şəkildə göstərdi. Bu tarixi hadisə sübut etdi ki, dünya kommunist sisteminə daxil olan dövlətlər arasında çoxlu ziddiyyətlər vardır.
    Dünya kommunist sisteminə daxil olan ölkələrdə başlamış milli azadlıq hərəkatı bu sistemin dağılmasında mühüm rol oynadı. Bundan başqa, SSRİ-nin çoxmillətli bir dövlət kimi süqutunda qeyri-rus xalqlarının milli azadlıq uğrunda mübarizəsi həlledici rol oynadı. Bu faktlar isə millətçiliyin marksizmdən daha real nəzəri yanaşma olduğunu göstərdi.
    Bull kimi rasionalistlər marksizmə inqilabi təfəkkürün forması kimi yanaşırlar. Vayt isə Leninin “İmperializm kapitalizmin yüksək mərhələsidir” əsərini beynəlxalq münasibətlər sahəsinə aid olan bir ciddi əsər kimi qələmə verir.
    Son illər BMN-də marksizmə münasibət birmənalı deyil.
    Onun üstün və zəif tərəflərinin daha əsaslı təhlili ona münasibətdə stereotip olan yanaşmanın qarşısını alır. Marksizm beynəlxalq münasibətlərin tənqidi nəzəriyyələrinin inkişafı ilə bağlı olan ədəbiyyatda mühüm mənbə olaraq qalır. Onun təsiri beynəlxalq münasibətlərin siyasi iqtisadiyyatının yaradılmasında da özünü biruzə verir (beynəlxalq münasibətlərin siyasi iqtisadiyyatı dövlətlər və bazarlar, dövlətlər sistemi və kapitalist dünya iqtisadiyyatı, hakimiyyət və istehsalat sahələri arasındakı münasibəti öyrədir). Müasir dövr üçün marksizmin münasibliyi ikiqütblü dünyanın dağılması,qloballaşmanın və etnik münaqişələrin artan təsiri ilə əlaqədar artır. İnsanları birləşdirən proseslər, ilk növbədə qloballaşma marksizmə mühüm təsir göstərir.
    Marksın optimist proqnozuna əsasən, bütün xalqlar bir sosialist cəmiyyətində birləşəcəklər. Bu proqnoz milli dövlətlər arasında sonsuz münaqişələrlə güclənən disinteqrasiya prosesinə görə tənqid edildi. Realistlər universal sosializm ideyasını bir utopiya kimi rədd etdilər. Milli dövlətin və zorakılığın vacibliyini nəzərə almamaq marksizmin əsas xüsusiyyətlərindən idi. Marks milli fraqmentasiyanı (parçalanmasını) kapitalist qloballaşmasının tərkib hissəsi hesab edirdi. Həqiqətən qloballaşma və fraqmentasiya arasında olan ziddiyyət beynəlxalq münasibətlərin bir çox nəzəriyyələrində mühüm yer tutur. Marks bu ziddiyyət barədə çox yazmışdır. Buna görə də marksizmin təhlili, onun üstun və zəif cəhətlərinin göstərilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
    II.Marksa görə, insan tarixi siniflər mübarizəsi tarixidir. İnsan tarixi ətraf mühitin fəthini, insanın nəzarətindən və dərk etmək qabiliyyətindən kənardakı qüvvələrin ram edilməsini, qorxunun və nadanlığın ləğv edilməsini göstərir. Qlobal cəmiyyətin dəyişdirilməsilə özgəninkiləşdirilmənin, istismarın qarşısı alınır. Buna görə də bu məsələ marksizmin əsas siyasi məqsədidir (Karl Marksın “Feyerbax haqqında tezislər” adlı əsərində 11-ci tezisdə qeyd olunmuşdur ki, “Filosoflar dönyanı müxtəlif cür izah edirdilər. Lakin əsas məsələ onu dəyişdirmək idi”).
    Marks hesab edirdi ki, cəmiyyətin strukturuna istehsalın təsiri siyasi nəzəriyyədə nəzərə alınmırdı. O, xüsusilə idealistləri (Hegel) tənqid edirdi. Marksın əsas ideyası ondan ibarətdir ki, tarix boyu sinfi antaqonizm (yun.”barışmaz ziddiyyət”)münaqişənin əsas forması və sosial dəyişikliyin mühərriki olmuşdur.
    Marksdan əvvəlki filosoflar tarixin, ictimai həyatın izahında idealist idilər, çünki tarixi inkişafın səbəblərini ideyalar ilə bağlayırdılar. Marks iqtisadi sahələri digər sahələrdən, bütün istehsal münasibətlərini isə digər ictimai münasibətlərdən ayırmaqla özünün tarix nəzəriyyəsini irəli sürdü. Onun fikrincə, iqtisadi sahə, istehsal münasibətləri tarixi inkişafda aparıcı rol oynayır. Marksın tarixi materializm nəzəriyyəsi iki prinsipə əsaslanır:
  8. Tarixi inkişafın əsas səbəbləri maddi xarakter daşıyır;
  9. Tarixin əsl yaradıcısı xalqdır.
    “Lui Bonapartın 18-ci brümeri” əsərində Marks göstərir ki, insanlar tarixlərini özləri yaradırlar, lakin onlar bunu istədikləri kimi edə bilmirlər, yəni tarixin inkişafı obyektiv xarakter daşıyır. İnsan onda olan öz müqəddəratını təyin etmək gücünə görə öz tarixini yarada bilir.
    Marks və Engels bəzi yazılarında kapitalizm əsrində dövlətlərin inteqrasiyasının izahını vermək məqsədilə daxili-xarici təhlili tətbiq edirlər. Kapitalizmin mahiyyəti “bütün dünyanı öz bazarı üçün zəbt etmək”dir deyən Marks və Engels, kapitalizmdə inteqrasiya prosesini izah etməyə çalışırlar. “Kommunist Partiyasının Manifesti” əsərində Marks qeyd edir: “Burjuaziya dünya bazarını istismar etməklə hər bir ölkədə istehsala və istehlaka kosmopolit xarakter vermişdir. Köhnə yerli və milli ayrıntılığın yerində millətlərin universal qarşılıqlı asılılığı vardır. Burjuaziya bütün, hətta ən barbar millətləri sivilizasiyaya uğraşdırır”.
    Qloballaşmanın inqilabi strategiya üçün müəyyən əhəmiyyəti vardır. “Manifest”də qeyd olunur ki, proletariat əvvəlcə milli burjuaziya ilə hesabı çürütməlidir. Lakin inqilabi mübarizənin forması millidir və qlobal cəmiyyətin transformasiyası böyük məqsəddir.
    Buna görə də qloballaşmanın izah olunması Marksın və Engelsin təfəkküründə beynəlxalq münasibətlərin təhlilini əvəz etdi. Bu kontekstlə əlaqədar üç məsələni qeyd etmək lazımdır:
  10. 1848-ci ilədək Marks və Engels inanırdılar ki, kapitalist qloballaşmasını inkişaf etdirməklə dövlət idarəçiliyinin və diplomatiyanın ənənəvi anlayışı aradan götürülür;
  11. Marks və Engels tarixdə müharibənin rolunu və kapitalizmdən sosializmə keçidin sürətləndirilməsində onun rolunu qeyd etdilər;
  12. Müharibəni və beynəlxalq münasibətləri yenidən nəzərdən keçirmələrinə baxmayaraq, Marks və Engels cəmiyyətə və siyasətə tərəf bu sahənin tənqidi istiqamətlənməsi üçün onun əhəmiyyətini qiymətləndirə bilmədilər. Etnosa, irqə və genderə əsaslanan istismarı, özgəninkiləşdirilmənin çoxşaxəli nümunələrini təhlil etmək üçün marksizm öz tədqiqat sahəsini genişləndirə bilmədi.
    Marksizmin tarix konsepsiyası ilə əlaqədar aşağıdakıları qeyd etmək vacibdir:
  13. Marks və Engels cəmiyyətin endogen (səbəbi daxilində olan) izahına üçtunluk verirdilər, çünki onların fikrincə, cəmiyyətlər dəyişikliyin daxili məntiqi ilə hərəkət edən bir-biri ilə
    bağlı olan qurumlardır. Baxmayaraq ki, onlar dövlətlərarası münasibətləri inkar etmirdilər, Marks bu münasibətləri istehsalın sahələri ilə müqayisə etdikdə onları ikinci və ya üçüncü dərəcəli hesab edirdi. XIX əsrin ortalarında müşahidə olunan qloballaşma və beynəlxalq sistemin sülhyönümlü olması göstərir ki, təhlilin əsas obyekti dövlət və müharibə deyil, iqtisadiyyat və cəmiyyətdir. Marksizm zamanın bu əsas tendensiyasını əks edirdi;
  14. Millətçiliyin meydana gəlməsi Marks və Engelsi öz nəzəriyyələrini yenidən nəzərdən keçirməyə vadar etdi. Onlar qeyd etdilər ki, beynəlxalq fəhlə hərəkatına qoşulmaqdan öncə millətçi hərəkat milli hökmranlıqdan azad olmalıdır. “Sosialist internasionalizminə qoşulmaqdan öncə müstəmləkəçiliyə son qoymaq lazımdır” fikri XX əsr marksistləri tərəfindən qəbul olunmuşdur. Lakin bəzi nüfuzlu Üçüncü Dünya marksistləri millətçiliyi beynəlmiləlçilikdən üstün tuturdular, çünki milli hökmranlığa qarşı mübarizə əhəmiyyətinə görə sinfi hökmranlığa qarşı mübarizədən daha əhəmiyyətli idi;
  15. Marks və Engels kapitalist özgəninkiləşdirmənin əsaslı təhlilini inkişaf etdirdilər, lakin qlobal cəmiyyət səviyyəsində bunu edə bilmədilər.
    Kapitalist qloballaşmasına və milli müxtəlifliyə daha mürəkkəb cavabı avstiyalı marksistlər (Karl Renner və Otto Bauer) XX əsrin əvvəlində vermişlər. Onların fikrincə, Marks və Engels tarixdə mədəniyyət müxtəlifliklərinin vacibliyini, bir də milli kimliyin gücünü kifayət qədər anlaya bilməmişlər.
    Beləliklə, marksizmin tarix anlayışında əsas fikir iqtisadi amillərə verilir. Buna görə də heç təsadüfi deyil ki, bu nəzəriyyənin tənqidçiləri onu iqtisadi determinizmin növü kimi qələmə verirdilər.
    III. Marks və Engels daxili sinfi münasibətlər və istehsalın üsulları ilə maraqlanmalarına baxmayaraq, onlar insanların iqtisadi və texnoloji birləşmələrinə tərəf hərəkatı təhlil edirdilər və müasir kapitalizmin kontekstində mərkəzəqaçan proseslər arasındakı münasibətə dair müəyyən sualları ortaya qoymuşlar. Qloballaşmanın və fraqmentasiya proseslərinin təhlili sosial əlaqənin təkamülündə mərhələləri müəyyənləşdirdi. Sosial əlaqə cəmiyyətin üzvlərini bir-biri ilə bağlayır və onları dünyanın başqa xalqlarından ayırır. İlkin kapitalizm dağınıq əhalini bir millət şəklində (ümumi ərazidə yaşayan) birləşdirdi. Kapitalizm özünün ilkin mərhələsində milli əlaqələri yaratdı. Bu əlaqələr sinfi mənsubiyyətin formalaşmasına mane olurdu. Lakin kapitalizm yetkinləşdikcə o milli bəndləri ayıraraq proletariat arasında beynəlxalq birliklərin meydana gəlməsinə şərait yaratdı.
    Lenin və Buxarın irəli sürdükləri imperializm nəzəriyyəsində Birinci Dünya müharibəsinin səbəblərini açıqlayırlar. Onların fikrincə, müharibə ən güclü kapitalist dövlətlərində yığılan artıq kapitalı yeni bazarlara yerləşdirmək zərurətindən meydana gəlmişdir.
    İmperalizm nəzəriyyəsi liberalizmin belə bir fikrini rədd etdi ki, yetkin kapitalizm azad ticarət strategiyalarını dəstəkləyir və millətlər arasında sülh şəraitində qarşılıqlı asılılığı zəruri şəkildə inkişaf etdirir. Lenin və Buxarin hesab edirdilər ki, əsrin əsas tendensiyası laissez-faire ideologiyasını (dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsi minimum olmalıdır) inkar etmiş və öz iqtisadi və siyasi məqsədlərinə zor hesabına nail olmaq istəyən yeni merkantilist dövlətləri (merkantilizme görə bir millətin rifahı kapitalın miqdarına bağlıdır və qlobal ticarət həcmi dəyişməzdir) yaratmışdır. Əlavə kapitalın yığılması sülhə əsaslanan beynəlxalq şəraitin pozulmasının əsas səbəbi kimi vurğulandı. Lakin Lenin hesab edirdi ki, başqa amillər, o cümlədən Britaniyanın hegemonluğunun enməsi və hərbi gücün yeni konfiqurasiyasının yaranması beynəlxalq münasibətlərdə gücün tətbiqinə qoyulan məhdudiyyətlərin zəifləməsinə səbəb oldu.
    Lenin və Buxarin hesab edirdilər ki, sinfi mənsubiyyət və sinfi antaqonizm millətçi və hərbi ideologiyaların artmasının bir nəticəsi kimi müasir dövrdə artıq əsas ideologiya deyil. Baxmayaraq ki, Lenin müəyyən ölkələrdə imperalizmə qarşı yönələn millətçi hərəkatlara dəstək verilməsinin zəruriliyini vurğulayırdı, o, milli mədəniyyətlərə münasibətdə avstro-marksist federalist yanaşmasının mövqeyinə qarşı çıxırdı, çünki bu mövqe mövcud çoxmillətli dövlətlərin daxilində milli azlıqlara real avtonomiyanın verilməsini təklif edirdi. Milli hərəkatlar çoxmillətli dövlətdən tam ayrılmaq, yaxud onun tərkibində qalmaq arasında seçim etməlidir. Leninin fikrincə, milli hərəkatların əksəriyyəti çoxmillətli dövlətin tərkibində qalmaq istəyəcəklər, çünki milli azlıqlar iqtisadi inkişafı ayrılıqda təmin edə bilməzlər. Ayrılmağı seçənlər isə özlərini milli düşmənçilik və inamsızlıq yaradan beynəlxalq şəraitlərdən azad edəcəklər.
    Yeni şəraitdə milli proletariatın aralarında birləşmə mümkün olacaqdır. Millətçiliklə marksizmin kompromisi sosializmin millətçiliyə uyğunlaşdırılmasının, bir də proletariatın ayrı-ayrı milli qruplara bölünməsinin qarşısını almağı nəzərdə tutur. Millətçiliyə və imperializmə dair ədəbiyyatda göstərilir ki, kapitalist qloballaşması milli fraqmentasiyaya səbəb olur.
    Marks hesab edirdi ki, “kapitalizm bütün dünyada sənayenin inkişafını təmin edəcəkdir”. Bu fikir imperializm nəzəriyyəsində öz əksini tapdı. Lenin göstərdi ki, qloballaşmanın nəticəsində Qərb qeyri-Qərb dünyasını özünə oxşadacaqdır. Trotski isə irəli sürdüyü birləşmiş və bərabər olmayan inkişaf qanununda alternativ imkanları təqdim etdi. Bu qanuna əsasən, kapitalist və kapitalizməqədərki dünyaların toqquşması nəticəsində yeni sosial formasiyalar meydana gəlir. Bu fikir imperializmin müasir nəzəriyyələrində inkişaf etdirilmişdir. Mənbə:Beynəlxalq münasibətlər nəzəriyyəsi

STAY CONNECTED

19,107FansLike
2,050FollowersFollow
0SubscribersSubscribe

INSTAGRAM

Ziya Mehdiyev
AZƏRBAYCAN TİBB UNİVERSİTETİNDƏ TƏHSİL ALIR. ƏSASƏN FƏLSƏFƏ,PSİXATRİYA/PSİXOLOGİYA,TİBB BÖLMƏSİNDƏ MƏQALƏLƏR YAZIR. REZONANSIN İDEYA MÜƏLLİFİDİR.

Karl Saqan – Təkamül (Dünya necə yarandı?)

Müəllif: Karl Saqan (ing. Carl Sagan) – “Cosmos” (II fəsil) Təkamül? Dörd milyard il əvvəl...

Yer kürəsinin həqiqətdə neçə yaşı var?

Yerin yaşı: Planetimizin həqiqi yaşının izlərini axtaran fosil axtarıcılar və radiometrik yaş təyini. Müəllif: Stifen Bakster (ing. Stephen...

Böyük Partlayış nəzəriyyəsi: Bütün zamanların ən böyük partlayışını necə sübut etdilər?

Müəllif: Naycl Henbest (ing. Nigel Henbest) – “Cambridge” Universitetinin doktoru, astronom, “The History of Astronomy” kimi 50-dən çox...