Müdrikliyə Gedən Yol

Post date:

Author:

Category:

 

Fritiz Heinemann tərəfindən “ekzistensialist hərəkat ideyasının atası” kimi təsvir olunan Karl Cesprs 1950-ci ildən etibarən “ekzistensialist filosof” adlandırılmağı istəmədi. Amma buna paralel olaraq o, ekzistensializmin əsas prinsipinə sadiq qalmağa davam etdi. Bu prinsip həqiqətin (ən azından qismən) fərdi olduğu prinsipidir. Həqiqət dünyanın bir obyekt olaraq düşünülməsindən deyil, insanın özü haqqında həyata dair suallar soruşmağa məcbur edən fərdi təcrübələrindən yaranır. Buna diqqət etmək lazımdır ki, Karl Cesprs bir ateist deyildi, o, cövhəri, özü “dünyadan kənarda mövcudluğu” axtaran transandantal bir ekzistensialist idi. Cesprs 1921-ci ildə Heydelberqdə fəlsəfə üzrə professor adına layiq görülmüşdür. Ancaq nasizm dönəmində bu adı itirmiş, müharibə bitdikdən sonra isə yenidən Heydelberqə geri qayıtmışdır.

İndi isə öz insani vəziyyətimizə göz ataq. Hər zaman müəyyən bir halımız, vəziyyətimiz vardır. Bu vəziyyətlər dəyişər, müəyyən fürsətlər ortaya çıxar. Əgər bu fürsətlər əldən verilərsə bir daha geri qayıtmazlar. Mən özüm bu halı dəyişdirməyə çalışa bilərəm. Hər nə qədər anlıq görünüşləri, əzici gücləri gözdən itsə də, reallıqda eyni qalan hallar vardır: Ölməliyəm, əzab çəkməliyəm, mübarizə aparmalıyam, taleyə bağlıyam, özümü mərhəmətsizcəsinə günaha çəkirəm. Varlığımızda baş qaldıran bu vəziyyəti, “ən son hal” olaraq adlandırırıq, yəni bu hal, dəyişdirə və ya qaça bilməyəcəyimiz vəziyyətdir. Şübhə və maraqla bərabər bu “son hal”ların fərqində olmaq fəlsəfənin ən əsas qaynağıdır. Günlük həyatımızda gözlərimizi bağlayaraq və ya onlar heç olmayacaqmış kimi davranaraq onlardan qaçmağa çalışırıq. Ən sonunda öləcəyimizi unuduruq, günahımızı unuduruq və fələyin mərhəmətinə bağlı olduğumuzu da. Sadəcə konkret vəziyyətlərlə üzləşdikdə onu lehimizə çeviririk, fiziki maraqlarımızın təhriki ilə onlara plan hazırlayır, reaksiya veririk. Ancaq “son hal”lara ya onları gizlədərək ya da vəziyyəti dərk etmişiksə ümidsizlik və yenidən həyata gələcəyimizə inanaraq qarşılıq veririk.

Son hallar- ölüm, tale, günah, dünyanın qeyri-müəyyənliyi – məni müvəffəqiyyətsizlik gerçəyi ilə qarşı-qarşıya qoyur. Əgər dürüstəmsə, tanımamağımın qeyri-mümkün olduğu bu mütləq müvəffəqiyyətsizliyə qarşı nə edə bilərəm? Stoaçıların tövsiyyəsi olan, “ağlın müstəqilliyində öz azadlığımıza çəkilmək” kifayət deyil. İnsanın zəifliyini nəzərə aldıqda stoaçı fikir yetərincə radikal deyildi. Çünki onlar, ağlın boş ola biləcəyini, ağla hansı fikirlər əlavə ediləcəyini və dəlilik ehtimalını nəzərə almamışdı. Stoaçılar bizi təsəllisiz qoyur; bütün mənadan uzaq olan ağıl səmərəsizdir. Bizi ümidsiz qoyur; çünki, onun təlimləri nə daxili dəyişimi təklif edər, nə də eşqdə özünü fəth etməklə gerçəkləşən tətmin olunmanı təmin edər.

Vəziyyət beləykən, stoaçıların səyi gerçək fəlsəfəyə yönəlmişdir. Onların düşüncəsi – son hallardan qaynaqlandığına görə – insan müvəffəqiyyətsizliyindəki əsl varlığın kəşfi üçün təməl olan bir yolu izah edir.

İnsan üçün önəmli olan, məğlubiyyət qarşısında sərgilədiyi davranışdır: müvəffəqiyyətsizliyin insana fiziki olaraq qalib gəlib gəlməməyidir; şəxsin varlığının dəyişməz olan sərhədiylə onu başa düşülməsi çətin olaraq görüb görməməsidir. İnsanın müvəffəqiyyətsizliyə yanaşma forması insanın “nə” olacağını bəlli edən amildir. “Son hallarda” insanlar, ya bütün bu fani, dünyəvi mövcudluğun boş olduğunu ya da, gerçək varlığın nə olduğunu anlayar. Yalnız dünyada mümkün olan ümidsizlik, dünyadan başqa məkanın mövcudluğuna işarədir. Başqa sözlə desək, insan daim xilas edilmək axtarışındadır. Bu xilasedilmə əsas dinlərin vəd etdiyidir. Hər din qurtuluşa öz dinlərinin seçilməsiylə varıldığına inanır və dinlərdə bu obyektiv təmin olunma ilə xarakterizə olunur. Ancaq fəlsəfə bunu təmin edə bilməz. Buna görə də, fəlsəfədə qurtuluşa paralel olan dünyaya qalib gəlməkdir. Fəlsəfi bir həyat yaşamaq istəyi insanın özünü qaranlığın içində tapmasından qaynaqlanır. Ya da dünyəvi işlərlə məşğul ikən, anidən qorxu içində oyanaraq özünə: “mən nəyəm? nəyi bacarmıram? Nə etməliyəm?” deyə soruşduğu andakı özünə laqeydlikdən doğur. Bu bəhs etdiyimiz-özünə qarşı laqeydlik hissi texnologiya çağı tərəfindən şiddətləndirilmişdir. Saatlarla, insanı insan olaraq daha az tamamlayan peşələrlə bu özünə laqeydlik, insanın özünü həmin mexanikanın bir parçası olaraq düşünməyə aparır. Sərbəst buraxıldığında isə bir heç olduğunu düşünməsinə səbəb olur. İnsan tam özünə gəlməyə başladığında isə dünya onu mənasız işin və boş vaxtın, insanı tükəndirən çarxlarında fırladır.

Belə insanlar laqeydliliyə meyilli olur. əgər şəxs dünya, vərdişlər, başqalarının keçdiyi yollartərəfindən pis vəziyyətə salınmaq istəmirsə özünü bu sözügedən laqeydlikdən çəkib çıxartmalıdır.

Fəlsəfə, bizim özümüzə gedən yolu tapmaq və mənəvi güclə özümüzə kömək etmə qərarıdır.

Tərcümə etdi: Aytac Mirzəliyeva

Redaktə etdi: Şəfiqə Babayeva

STAY CONNECTED

18,754FansLike
1,987FollowersFollow
0SubscribersSubscribe

INSTAGRAM

Dialektik Materializm nədir?

Dünyanı anlamaq yetməz, onu dəyişdirmək lazımdır. Karl Marks Materiya nədir və o hansı formalarda...

“Cahil cəsarəti” Danning-Krüger sindromu

Danning-Krüger sindromu nədir? Sindromun tərifi, əlamətləri və təsiri nələrdir? Psixologiyada Danning-Krüger sindromu və yaxud cahil cəsarəti adı...

Qısaca: Fovizm cərəyanı nədir?

1905-ci ildə Parisdə Payız Salonunda Henri Matisse, Georges Rouault, Maurice Vlaminck (Moris Vilamink) və başqa rəssamların əsərləri sərgilənirdi.