Niyə istehlak ilə bağlı olan günahkarlıq hissi hər şeyi istehlak edir?

Post date:

Author:

Category:

Axırıncı dəfə Kaliforniya səfərim vaxtı dəhşət siqaret aludəçisi sloveniyalı dostumla bir professorun evində qonaqlığa getmişdik. Gecəyə az qalmış dostum məcbur şəkildə ev yiyəsinə siqaret çəkmək üçün eyvana çıxıb-çıxmayacağını soruşdu. Ev yiyəsi mədəni şəkildə bu təklifi rədd edəndə dostum əvəzində həyətə çıxmağı təklif etdi. Ev yiyəsi hər kəsin görə biləcəyi yerdə siqaret çəkməyin onun qonşuları arasında olan statusunu zədələyə biləcəyini əsas gətirərək bu təklifi də rədd etdi. Fəqət məni ən çox təəccübləndirən şey onun axşam yeməyindən sonra bizə yüngül dozada narkotik maddələr təklif etməsi oldu. Elə bil ki, narkotik maddələr siqaretdən daha təhlükəli deyil.

 Bu qəribə hadisə bugünkü istehlak çılğınlığının çıxılmaz vəziyyətdə olduğunun göstəricisidir. Bunu izah etmək üçün psixoanalitik J. Lakan tərəfindən diqqətlə işlənib hazırlanan həzz və zövq arasında fərqi ortaya qoymaq lazımdır: Lakanın “jouissance”(Həzzin sərhədlərini aşıb ifrat dərəcəyə çatdığı haldır.Bu halda həzz ağrıya çevrilir. Lakan bunu “ağrılı həzz” adlandırır) adlandıraraq müəyyən bir tərif verdiyi termin həzzdən də ötə ölümcül bir ifrat həzzdir. Bu səbəblə əlimizdə 2 uc nöqtəsi var: Bir tərəfdə əyləncə müddətini uzatmaq və canının incinməsini istəmədiyindən həzzini diqqətlə hesablayan bilgili hedonist, digər tərəfdə “jouissance”-in ölümcül həzzində öz mütləq varlığını tamamlamağa hazır “jouisseur propre”- və ya cəmimiyyətimizə görə, bir tərəfdə həzzlərini hesablayan və hər cür narahatçılığa və xəstəliyə qarşı yaxşı qorunan istehlakçı, digər tərəfdə isə özünə zərər verməyə meyilli olan narkoman və ya siqaret aludəçisi. “Jouissance” heç nəyə xidmət etməyən şeydir və günümüzdə hedonist-praqmatik “tolerant” toplumun əsas məqsədi bu saysız-hesabsız ifratçılığı öz çıxarları üçün mühasibat sahəsi daxilində istifadə etmək və neytrallaşdırmaqdır.

“Jouissance”-ə sağlamlığımıza və ruhi və bioloji sabitliyimizə problem yaratmadığı şəkildə icazə verilir, hətta o, tələb də edilir. Məsələn, şokolad? bəli, amma yağsız; kola? bəli, amma dieta; kofe? bəli, amma kofeinsiz; pivə? bəli, amma alkoqolsuz; mayonez? bəli, amma xolesterinsiz; cinsi əlaqə? bəli, amma qorunmuş cinsi əlaqə və s.

 2014 Prix Pictet: Michael Schmidt Photograph: Krause & Johansen

Yaxşı, bəs nə baş verir?

Son 10 il ərzində satışın formasında bir dəyişiklik- iqtisadiyyat nəzəriyyəçisi Ceremi Rifkinin “kültür kapitalizmi” (culture capitalism) olaraq adlandırdığı yeni əmtəələşmə dönəmi oldu. Sağlam həyat tərzinin görüntüsü olduğu üçün bir məhsul, məsələn orqanik alma alırıq. Bu misaldan da aydın olduğu kimi təbii resursların kapitalizm tərəfindən istismarına qarşı olan ekoloji prostestlər təcrübələrin əmtəələşməyinə məhkum vəziyyətdədir. Çünki ekologiyanın özünü günlük həyatımızın virtuallaşmasına qarşı etiraz olaraq qəbul etməsinə və konkret vizual reallığın birbaşa tərcübə olunmasına qayıdışı müdafiə etməsinə rəğmən ekologiyanın özü yeni bir yaşayış tərzi olaraq brendləşməkdədir.

“Üzvi qida” və s. satın alarkən, əslində aldığımız şey, hardasa müəyyən bir mədəni təcrübə- “sağlam və ekoloji həyat tərzi” təcrübəsidir.

Eyni şey hər “özə” qayıdış üçün keçərlidir: ABŞ-da təxminən 10 il bundan öncə böyük əhatə dairəsini hədəfləyəcək şəkildə hazırlanan bir reklam çarxında bir qrup insanın amerikan folklor musiqisi və rəqsi müşayiətində barbekyu düzəltdiyi görülmüşdür. Bununla, belə bir mesaj verilirdi: “Mal əti”. Gerçək insanlar üçün gerçək yeməklər”. Burada ironiya odur ki, müəyyən bir yaşam tərzinin(“əsl”amerikan kəndli-işçi sinfi) simvolu olaraq göstərilən mal əti “süni” bir üstün sinif tərəfindən istehlak edilən üzvi qidadan kimyəvi və genetik cəhətdən daha aldadıcıdır.

Bu gün şahid olduğumuz şey təcrübələrimizin özünün birbaşa əmtəələşdirilməsidir, çünki getdikcə bazardan daha az məhsul(konkret şey), daha çox həyat fəaliyyəti(cinsi əlaqə, yemək yemək, münasibət qurmaq, istehlak, bir həyat tərzinə uyğunlaşmaq cəhdi) alırıq. Beləliklə Mişel Fukonun “şəxsin öz mənliyini sənət əsərinə çevirməsi” fikri qəribə şəkildə təsdiqlənir: Məsələn idman zallarına getməklə bədən quruluşumu satın alıram, meditasiya kurslarına getməklə ruhi inkişafımı satın alıram, münasibət qurmaq istədiyim insanların getdiyi restoranlara gedərək sosial imicimi satın alıram. Eyni zamanda istehlak etməyə qarşı olan ekologiya da özünəməxsus bir yaşantını satın alma vəziyyətidir. Ətraf mühitimizə yönələn təhdidlərə görə özümüzü günahkar saymağa hazır olmaq aldadıcı və rahatlaşdırıcıdır: Biz günahkar olmağı sevirik, çünki günahkarıqsa, hər şey bizdən aslıdır. Fəlakətlə nəticələnən hadisənin ipləri öz əlimizdədir. Bu səbəblə, həyatımızı dəyişməklə də özümüzü xilas edə bilərik.

Ən çətin şey (xüsusilə qərblilər üçün) sadəcə oturub öz taleyinin necə olacağını izləyə bilən passiv bir müşahidəçiyə döndərilməyimizi qəbul etməkdir. Bunu neytrallaşdırmaq üçün çılğın olan və asılılıq yaradan fəaliyyətlərə meyllənirik. Məsələn, kağızı emala qaytarırıq, üzvi qidalar yeyirik ki, faydalı olduğumuzdan əmin olaq. Eynən evdə televizor qarşısında bağıraraq, kreslodan tullanaraq hesabı necəsə dəyişə biləcəyinə inanan futbol fanatı kimi.

 2014 Prix Pictet: Laurie Simmons

Üzvi məhsulları almağımızın səbəbi də məhz eyni deyilmi? Həqiqətən, kim yarısı çürük və bahalı orqanik almaların daha xeyirli olduğuna inanar ki? Məsələ odur ki, biz bunları alanda təkcə bir məhsul istehlak etmirik, həm də xüsusi mənalı bir şey edirik, yəni diqqətcil şəxsiyyətimizi və qlobal şüurumuzu nümayiş etdiririk. Bununla da böyük bir kollektiv layihəyə qatılmış oluruq.

İnkişaf etmiş ölkələrin ekoloji aktivistlərinin manstrası (“mantra”- meditasiyaya aid termindir. Eyni hecalardan əmələ gəlmiş sözlərin beyində melodik şəkildə təkrarlanmasıdır.) olan “sustainability”-i (“sustainability”- (red. hərfi mənada davamlılıq) müxtəlifliyin və istehsal bacarığının saxlanması ilə yanaşı bunun daimi ola bilməsi üçün onu qorumaqdır. Ekologiya terminidir.) heç bir şey israf etmədən öz-özünə əmələ gələn dövriyyə fikrinə əsaslanan ideoloji bir mif olaraq görməli və onun əleyhinə olmaqdan qorxmamalıyıq. Daha yaxından nəzər saldıqda “sustainability” həmişə balansını daha geniş mühit hesabına tətbiq edən məhdud bir proses kimi görünür.

Ekoloji cəhətdən bilgili olan varlı bir insanın meşəyə və gölə yaxın, yaşıl və uzaq bir adada yerləşən, günəş enerjili, pəncərələrinə təbii günəş işığı düşən, dillərə dastan olan evini düşünün: Tikinti xərcləri cəhətdən(təkcə tikinti yox, elə ekoloji xərclər də) çoxluq bu evlə müqayisə belə oluna bilməz. Səmimi bir ekoaktivistə görə yaşamaq üçün ən uyğun yer milyonlarla insanın birlikdə yaşadığı böyük şəhərlər olmalıdır. Belə şəhərdə israf və çirklilik lap çox olsa da, adambaşına düşən çirklilik miqdarı digər şəraitdə yaşayan modern bir ailəninkindən qat-qat azdır.

Bəs varlı qəhrəmanımız evindən ofisinə necə getməlidir? Yəqin ki, evin ətrafındakı çəmənliyin çirklənməməyi üçün helikopterlə.

Xülasə, deməli, nə xərc, nə də status üçün məhsul almırıq, biz onlardan əldə edəcəyimiz “süni həzz” üçün onları satın alırıq, həyatımızı zövqlü və mənalı etmək üçün istehlak edirik.

“Kültür kapitalizmi”-nə nümunə göstərə biləcəyimiz bir vəziyyət: Starbaksın (Starbucks) reklam kampaniyası belə başlayır: ”Təkcə aldığınız şey yox, mənimsədiyiniz şey də önəmlidir” -qəhvənin keyfiyyətini göylərə qaldırdıqdan sonra reklama davam edər – “Ancaq siz Starbaksdan aldığınızda fərqində olsanız da, olmasanız da bir fincan qəhvədən daha çox şey almış olursunuz. Burada qəhvə etikasını mənimsəyirsiniz. Starbucks Shared Planet (Starbaks Paylaşılan Dünya) proqramımızla qəhvə toxumlarını yetişdirən əkinçilərin əməyi qarşılığında uyğun miqdarda əməkhaqqı aldığından əmin olduqdan sonra dünyadakı hər hansı bir şirkətlə müqayisədə Ədalətli Ticarət (Fair Trade) üçün daha çox qəhvə satın alırıq. Hələ üstəlik dünyadakı qəhvə yetişdirmə tətbiqlərinə və cəmiyyətlərinə investisiya ayıraraq onları inkişaf etdiririk.

Bu əla qarışıqdır… Və bir fincan Starbaks qəhvəsinin qiymətinin kiçik bir hissəsi də bizə sizin üçün rahat kreslolar, gözəl musiqi və xəyal qurmaq və söhbət üçün doğru mühiti təqdim edən məkan qurmaqda köməkçi olur. Günümüzdə belə yerlərə hamımız ehtiyac duyuruq. Starbaksı seçmək- qayğıkeş bir şirkətdən qəhvə almaq deməkdir. Bu qədər ləzzətli olmağına təəccüblənməmək lazımdır.”

“Mədəni izafi dəyər” burada ən aydın və ətraflı şəkildə izah edilməkdədir.

Qiymət başqa yerlərdən daha yüksəkdir, çünki aldığımız şey əslində, ətraf mühitə qarşı diqqətcil olan istehsalçılara qarşı ictimai məsuliyyətə yiyələnən və sizə içində yer ala biləcəyiniz bir fərqli məkan təqdim edən “qəhvə etikası”-dır.

Kapitalizm bax belədir. 1968 irsini, yəni yadlaşmış istehlakı tənqid etmək üçün istifadə edilmiş “Orijinal yaşamaq  önəmlidir” fikrini istehlak mərhələsində özünə aid etmişdir. Yeni bir Hilton otelləri reklamı bəsit bir iddiadan ibarətdir: “Səyahət bizi təkcə A nöqtəsindən B nöqtəsinə aparmaqla qalmamalıdır, həm də bizi daha yaxşı insan etməlidir.” On il öncə belə bir reklam ola bilərdimi? Bu “yeni ruh”-un sonuncu elmi ifadəsi, yeni bir disiplinin şüarıdır: “Xoşbəxt olmaq cəhdləri”.

Bəs necə ola bilər ki, həyatın məqsədinin birbaşa xoşbəxtlik kimi təyin olunduğu bu mənəvi hedonizm dövründə narahatlıq və depressiya bu cür tüğyan edir?

(Həmçinin oxu…)

Mənbələr:

Neden tüketim ile ilgili suçluluk duygularımız her şeyi tüketiyor?

Fat-free chocolate and absolutely no smoking: why our guilt about consumption is all-consuming

Tərcümə etdi: Nihad Qəhrəmanlı

Redaktə etdi: Yaqubov Şəhriyar

STAY CONNECTED

18,748FansLike
1,989FollowersFollow
0SubscribersSubscribe

INSTAGRAM

Dialektik Materializm nədir?

Dünyanı anlamaq yetməz, onu dəyişdirmək lazımdır. Karl Marks Materiya nədir və o hansı formalarda...

“Cahil cəsarəti” Danning-Krüger sindromu

Danning-Krüger sindromu nədir? Sindromun tərifi, əlamətləri və təsiri nələrdir? Psixologiyada Danning-Krüger sindromu və yaxud cahil cəsarəti adı...

Qısaca: Fovizm cərəyanı nədir?

1905-ci ildə Parisdə Payız Salonunda Henri Matisse, Georges Rouault, Maurice Vlaminck (Moris Vilamink) və başqa rəssamların əsərləri sərgilənirdi.