Psixoanalizdə şəxsiyyətin və psixikanın strukturu.

Post date:

Author:

Category:

Təxminən XX əsrin əvvəllərində cəmiyyətdə baş verən iqtisadi, sosial dəyişikliklər, böyük dünya müharibələri, sənaye inqilabları və bütün bunların nəticəsində yaranan psixoloji travmalar, sindromlar psixologiya elminə yeni pəncərədən baxmağı qarşıya məqsəd kimi qoydu. Sonrakı dövrlərdə psixoanaliz Ziqmund Freydin səyi nəticəsində öz inkişaf yolunu keçdi. Belə ki, psixoanalizdə ən çox diqqətə alınan nüanslardan biri də şəxsiyyətin və psixikanın təməl strukturudur. Psixikanın quruluşu və topoqrafik modelə əsasən Z. Freyd şüuraltını ön plana çəkirdi. Bəs şüursuzluq nədir? Şüursuzluq – təhtəlşüur – şüuraltı insan ağlının ən dərin və əhəmiyyətli hissəsini təqdim edir və primitiv anadangəlmə instinktləri, emosiyaları, xatirələri özünə daxil edir, hansılar ki, sayıq qalan şüuru o qədər hədələyirlər ki, o vaxtında sıxışdırılır, lakin insanın gündəlik fəaliyyətinin xüsusiyyətlərini müəyyən etməyə davam edir. Şüurdan öncə və ya şüuraltımızda isə müvəqqəti şüurdan sillinmiş və ya uzaqlaşdırılmış hadisələrin, hisslərin saxlanma yeridir. Biz bir az çalışsaq, istədiyimizi yada sala bilərik.  “İndi də olmasa, bir azdan”

 

Şüurluluq – insanın diqqəti sahəsində olan hissləri, emosiyaları, fikirləri, yaddaşında olan hər bir anı, hərəkəti ifadə edir.
Klassik psixoanaliz baxımından psixika anadangəlmə şüurlu və şüursuz hissələrə bölünmür. Uşaqlıq vaxtından başlayan bu proses cinsi inkişaf zamanı bitir.
Şüuraltıda inkar və şübhə yoxdur. O laqeyd reallığa və həzz-  həzzdən uzaqlaşma prinsipi üzrə yaşayır. Şüuraltının məzmunu, güclü meyllər enerjisi ilə yüklənmiş olur, və şüura qayıtmağa və davranışda görünməyə çalışır. Şüur istəyən kimi, şüuraltı insana lazimi məlumatı verir.
Şəxsiyyətin strukturu dedikdə ümumi olaraq nə başa düşülür?
1. İd – O – həzz
2. Eqo – Mən – reallıq
3. Super-eqo – vicdan və ideal

 

İD– İd. “id” sözü latıncadan «o» mənasını verir və Freydə görə, şəxsiyyətin xüsusi primitiv, instinktiv və anadangəlmə aspektlərini bildirir.

  • İd tamamilə şüuraltıda işləyir və ilkin ehtiyaclarla (yemək, yuxu, təmizləmə) sıx bağlıdır, hansılar ki, bizim davranışımızı enerjiylə doldururlar. Freydə əsasən, id — nəsə tünd, bioloji, qarmaqarışıq, qanunlar bilməyən, qaydalara tabe olmayan bir substraktdır.
  • Fərd üçün bütün həyati boyu öz mərkəzi rolunu oynayır.
  • Psixikanın ən köhnə ilkin strukturu olaraq, bütün insan həyatının ilkin prinsipini ifadə edir — (xüsusilə seksual və təcavüzkar) bioloji şərt qoyulmuş meyllərlə edilən psixi enerjinin təcili boşalması. Gərginliyin təcili boşalması həzz prinsipini adı aldı.
  • Bütövlüklə özünüqoruma instiktinə tabedir. İlk öncə özünü düşünür.
  • Freyd iki mexanizm ayırır, hansı ki, id vasitəsi ilə gərginlikdən şəxsiyyəti azad edir. İlk –reflektor hərəkətlər. İkincisi- ilkin proseslər. Reflektor akt – oyanmaya dərhal verilən cavab. İkinci isə birinci yerinə yetirilməyən zaman baş verir. Balaca uşaq ağlayır- çünkü acdır. Lakin tələbatı ödənməsə, o özünə yemək tapa bilməyəcək, o zaman onun gözünün qarşısına ana südü və ya döşü gələcək.

Eqo– Mən-reallıq. Eqo xarici dünya tərəfindən qoyulan məhdudiyyətlərə uyğun olaraq idin arzularını təmin etməyə çalışır. Eqo öz strukturunu və funksiyanı İddən alır, ondan təkamül edir və sosial reallığın tələblərə cavab vermək məqsədi ilə öz ehtiyacları üçün İdin enerjisinin hissəsini alır. Beləliklə, eqo təhlükəsizliyi və orqanizmin özünü qorumasını təmin etməyə kömək edir. Məsələn, yeməyin axtarışında olan ac insan təsəvvürdə yaranan və reallıqda olan qidanın obrazını ayırmalıdır. Yəni insan qidanı tapmağı və yeməyi öyrənməlidir ki, gərginlik azalmazdan əvvəl bunlar baş versin. Bu hədəf insanı oxumağa, düşünməyə, qəbul etməyə, qərar verməyə, yadda saxlamağa məcbur edir və s.

 

Müvafiq olaraq eqo koqnitiv və persepsiyadan istifadə edir ki, idin arzuları və ehtiyaclarını təmin etsin. İddən fərqli olaraq, hansının ki, təbiəti həzzin axtarışında ifadə edilir, eqo reallıq prinsipinə tabe olur, hansının ki, hədəfi — instinktlərin təmin olunmasının möhləti yolu ilə orqanizmin bütövlüyünün saxlanılmasına yönəlir.

Super-eqo – Üstün mən.

  • İnsanın cəmiyyətdə normal işləməsi üçün onun dəyərlər sisteminin, mənəviyyatın və əxlaqlar sisteminin olması mütləqdir. Bütün bunlar sosiallaşması zamanı baş verir.
  •  İnkişaf edən şəxsiyyətin ən sonuncu komponentidir.
  • İnsan super-eqo ilə doğulmur. Mənəvi-etik güc olaraq, üstün-mən valideynlərdən asılılıqdan yaranır.
  • Freyd super-eqonu iki alt sistemə bölür: vicdan və eqo-ideal. Vicdan valideyn cəzalarının vasitəsi ilə əldə edilir. O, belə hərəkətlərlə bağlıdır, hansı ki, valideynlər “sözə baxmayan davranış” adlandırırlar və hansılar ki, uşaq töhmət alır. Vicdan özünə tənqidi qiymətləndirmə qabiliyyətini daxil edir, mənəvi qadağaların mövcudluğu və günah hissinin yaranması. Super-eqonun həvəsləndirici aspekti — bu eqo-idealdır. O ondan formalaşır ki, əhəmiyyətli insanlar bəyənirlər və ya yüksək qiymətləndirirlər. Və, əgər hədəfə nail olunmuşdursa, özünə hörmətin və qürur hissinə səbəb olur .
  • Super-eqo tamamilə o vaxt formalaşmış hesab edilir ki, valideyn kontrolu özünə nəzarətlə əvəzlənir. Super-eqo, cəmiyyət tərəfindən ittiham səbəb ola biləcək istənilən impulsları qovaraq onları ideala yaxın fikir, davranışla əvəz edir. Mükəmməliyə çalışan bu komponent adamı insan edir.

Şəxsiyyətin psixoseksual inkişafının mərhələlərini sadalayaq:

  •  Oral yaş – 0-1,5 yaş -ağız
  •  Anal – 1,5-3 yaş – anal sahə
  •  Fallik – 3-6,7 – özünü tanıma
  •  Latent – 6,7-11,12 – sıxışdırma
  •  Genital 11,12 (yeniyetməlikdən başlayaraq) – 18 – normal seksual münasibətlər.

Redaktə etdi: Şəfiqə Babayeva (18.11.2017)

STAY CONNECTED

18,759FansLike
1,986FollowersFollow
0SubscribersSubscribe

INSTAGRAM

Dialektik Materializm nədir?

Dünyanı anlamaq yetməz, onu dəyişdirmək lazımdır. Karl Marks Materiya nədir və o hansı formalarda...

“Cahil cəsarəti” Danning-Krüger sindromu

Danning-Krüger sindromu nədir? Sindromun tərifi, əlamətləri və təsiri nələrdir? Psixologiyada Danning-Krüger sindromu və yaxud cahil cəsarəti adı...

Qısaca: Fovizm cərəyanı nədir?

1905-ci ildə Parisdə Payız Salonunda Henri Matisse, Georges Rouault, Maurice Vlaminck (Moris Vilamink) və başqa rəssamların əsərləri sərgilənirdi.