Stenford həbsxana eksperimenti

Post date:

Author:

Category:

1971-ci ildə Philip Zimbardo adlı bir sosial psixoloq, insanların sosial rollara necə reaksiya verdiyinə dair bir təcrübə təşkil edir; o, Stanford Universitetinin Psixologiya Departamentinin bodrum qatına inşa edilən saxta bir həbsxanada, gözətçilər və məhkumlar olaraq davranmalarını təmin edəcək şəkildə 2 həftə davam edəcək olan təcrübəsi üçün 24 nəfərdən ibarət bir qrup oğlan tələbəni təcrübəsində istifadə edir. Lakin Zimbardo təcrübələrinə hansı rola sahib olacaqlarını, onların xəbəri olmadan təyin etdi. İştirakçılara əvvəldən bunun 2 həftəlik bir təcrübə olacağı, bu həbsxananın süni ediləcəyi və gün başına 2012-ci il puluyla 85 dollar alacaqları bildirildi.

Məhkumlar təcrübə müddəti ərzində gözətçilərin əmrlərini dinləməklə məsul idi. Gözətçilər isə məhkumlara sözlərini keçirə bilmək üçün bacardıqca sərt davranmalı; ancaq şiddətə heç bir şəkildə yol verməməli idilər. Zimbardo, sonradan dərc olunan görüntülərində, təcrübə əvvəlində gözətçilərə təlimat verərkən bunları söyləyirdi:

“Məhkumlar üzərində sıxıntı hissi yarada bilərsiniz, bir dərəcəyə qədər qorxu yarada və onların həyatlarını tamamilə təsadüfi güclər tərəfindən – sistem tərəfindən, sizlər və bizlər tərəfindən nəzarət edildiyi hissinə qapılmalarını təmin edə bilərsiniz. Və qətiyyən şəxsi həyatları olmayacaq. Onların şəxsiyyətlərini müxtəlif yollarla əllərindən alacağıq. Ümumiyyətlə, bunun nəticəsində, özlərini gücsüz hiss edəcəklər, bunu gözləyirik. Yəni bunun nəticəsində, biz bütün gücə sahib olacağıq, onlarsa heç bir gücə… ”

Gözətçilər, eynilə gerçək gözətçilər kimi geyindirildi, əllərinə taxta çubuqlar verildi və tamamilə gerçək bir həbsxana mühiti yaradılmağa çalışıldı. Göz təmasına mane olması məqsədiylə Reflektor eynəklər verildi. Məhkumlara isə, eynilə həqiqətdə olduğu kimi, olduqca narahat edici bir məhkum paltarı geyindirildi və biləklərinə bir zəncir vuruldu, nəzarətçilərə məhkumları onlara təyin edilmiş və məhkum paltarlarında işarələnmiş nömrələr ilə çağırmaları tənbehləndi. Beləcə tamamilə gerçək bir həbsxana mühiti yaradıldı.

Zimbardo 14 Avqust 1971-ci ildə “məhkum” mövqeyində olanları öz evləri qarşısında gözlənilməyən bir zamanda həbs edərək təcrübəyə daxil etdi. Həbsləri Palo Alto polisi, Zimbardo ilə razılaşmalı olaraq etdi və məhkumları silahlı qarətçilik ilə günahlandırdı. Məhkumlar bütün gerçək həbs olunma prosedurlarına keçirildi: barmaq izləri alındı ​​və profil şəkilləri çəkildi. Polis bölməsində sonra saxta həbsxanaya gerçək bir məhkum daşıma vasitəsiylə köçürüldülər.

Həbsxanadakı hər bir kamera 3 məhkuma ev sahibliyi etməkdə idi. Kameralar olduqca dar idi; məhkumlar üçün bir həbsxana bağçası yaradılmışdı və gözətçilər üçün isə geniş, rahat sahələr qurulmuşdu. Gözətçilərin üçlü qruplar halında, 8 saatlıq növbə ilə çalışdılar. Gözətçilərin vəzifə sonrası həbsxana sahəsində olmaları gərəkli deyildi.

Təcrübə bu şəkildə başladı və nisbi olaraq problemsiz ilk gündən sonra ikinci gündən etibarən ortalıq qarışmağa başladı. İkinci gün 1 kamerada qalan məhkumlar yataqları ilə qapının önünü kəsərək, paltarlarını çıxardılar və gözətçilərin dinləməyəcəklərini söyləyərək əmrləri rədd etdilər. Hadisələr bu şəkildə başladı və nəticələr olduqca narahat edici səviyyədə idi.

Sıravi və normal sayılacaq universitet şagirdləri yalnız bir neçə gün içərisində vəhşi səviyyədə sadist gözətçilər və get-gedə qorxaqlaşan məhkumlara çevrildilər. Hər keçən gün hər biri rollarına daha da bağlı hala gəldilər. Günlər keçdikcə gözətçilər gedərək şiddətlənən psixoloji nəzarət taktikaları inkişaf etdirməyə başladılar. Məsələn üsyanlara qatılmayanlar aldıqları xüsusi bir kamera yaratdılar və burada onları mükafatlandırmağa başladılar. Bənzər şəkildə məhkumların yataq yorğan-döşəklərini götürərək onları metal yataqlarda yatmağa məcbur etdilər. Qısa müddət içərisində gözətçilər məhkumlara əvvəl gizli, sonrasında isə açıq şiddət tətbiq etməyə başladılar. Yeməklərini yeməyənlər üçün gözətçilər tərəfindən qaranlıq bir otaq yaradıldı və ora saxlanma cəzası tətbiq olunmağa başlandı. Yalnız 36 saat içərisində 8612 nömrəli “məhkum” Zimbardo’nun tərifi ilə “dəli” rəftarlar sərgiləməyə başladı. Zimbardo, hadisələri belə izah edir:

“8612 nömrəli məhkum dəli kimi davranmağa başladı, qışqırır, qışqırıq atır, söyür və nəzarətsiz əsəb krizləri keçirirdi. Onun həqiqətən bu psixoloji vəziyyətdə olduğunu qəbullanmağımız uzun zaman aldı və sonunda onu azad etmək qərarı verdik.”

Təcrübənin başlamasından yalnız 6 gün keçməsinə və təcrübənin məzmunu, tamamilə, rol olmasına baxmayaraq sosial əlaqələrin həqiqiliyindən ötəri məhkumlar ilə gözətçilər arasında əlaqələr o qədər sadist və vəhşi bir hala gəlmişdi ki, Zimbardo gözlədiyi müddəti tamamlaya bilmədən təcrübəsini sona çatdırmaq məcburiyyətində qaldı.

Təcrübənin ilk günlərindən etibarən gözətçi mövqesindəki tələbələr sözlərini məhkumlara çatdırmaq üçün gedərək şiddətli hala gələn üsullar tətbiq etmişlər. Məhkumlar da ilk günlərdə gözətçi rolundakıları gerçək həyatda “özləri ilə eyni səviyyədə” olduğunu bildiklərindən inadçı və “zorakı” bir hala gətirmişlər, fəqət bu inadlaşmaya görə gözətçilərin şiddətinin artması onları daha qorxaq və itaətkar hala salmışdı.

Zimbardo təcrübədən özünün belə təsirləndiyini ifadə etmişdir, çünki özü də təcrübədə “həbsxana rəisi” roluna sahib idi və tamamilə rol etməsi lazım olan gözətçilərin tamamilə rol etməsi lazım olan məhkumlara tətbiq şiddəti davam etdirməsinə icazə verəcək qərarlar qəbul etmişdir.

Bu təcrübə cəmiyyətin onlara biçdikləri rolları fərqində olmadan necə sahibləndiyini və o rolun təsirindən çıxamadan, idarəsiz bir şəkildə yerinə yetirdiyini dəqiq bir şəkildə ortaya qoymuşdur. Təcrübə ilə əlaqədar bir çox müzakirə və əleyhdar elmi məqalə nəşr olunmuşdur. Ancaq yenə də Stanford Həbsxana təcrübəsi psixoloji təcrübələrin ən məşhurlarından biri olmuş, bu şöhrəti ağ pərdəyə də fərqli ölkələrin kinoların vasitəsilə daşımışdır. Çəkilmiş üç bədii filmdən birini izləmək daha məqbuldur. Das Experiment (2001); The Experiment (2010); The Stanford Prison Experiment (2015).
Ölüm və qan səhnələri istisna olmaqla, eksperiment zamanı nəzarətçi və məhbuslar arasında yaşanmış real hadisələr filmdə əks olunmuşdur.

 

Hazırlayan: CMB (evrim Ağacı)

 

Qaynaqlar

Carnahan, T. & McFarland, S. (2007). Revisiting the Stanford Prison Experiment: Could participant self-selection have led to the cruelty? Personality and Social Psychology Bulletin, Vol. 33, No. 5, 603-614.

Haney, C., Banks, W. C., & Zimbardo, P. G. (1973). Study of prisoners and guards in a simulated prison. Naval Research Reviews, 9, 1-17. Washington, DC: Office of Naval Research

Haney, C., Banks, W. C., & Zimbardo, P. G. (1973). Interpersonal dynamics in a simulated prison. International Journal of Criminology and Penology, 1, 69-97.

Haslam, S. A., & Reicher, S. D. (2003). Beyond Stanford: Questioning a role-based explanation of tyranny. Dialogue (Bulletin of the Society for Personality and Social Psychology), 18, 22-25.

Haslam, S. A., & Reicher, S. D. (2006). Stressing the group: Social identity and the unfolding dynamics of responses to stress. Journal of Applied Psychology, 91, 1037-1052.

Haslam, S. A. & Reicher, S. D. (2012). When prisoners take over the prison: A social psychology of resistance. Personality and Social Psychology Review 154-179.

Muse, K. & Zimbardo, P. G. (1991). Quiet rage: The Stanford prison study. Videorecording. Stanford, CA: Psychology Dept., Stanford University.

Reicher, S. D .., & Haslam, S. A. (2006). Rethinking the psychology of tyranny: The BBC One Study. British Journal of Social Psychology, 45, 1-40.

Zimbardo, P. G. (1971). The power and Pathology of imprisonment. Congressional Record. (Serial No. 15, 1971-10-25). Hearings before Subcommittee No. 3, of the Committee on the Judiciary, House of Representatives, Ninety-Second Congress, First Session on Corrections, Part II, PRISONS, One İslahat and Prisoner s Rights: California. Washington, DC: U.S. Government Printing Office.

Zimbardo, P. G (2007) Understanding How Good People Turn Evil. Interview transcript. “Democracy Now!”, March 30, 2007. Accessed March 31, 2007.

Redaktə etdi: Pəri Abbaslı

STAY CONNECTED

20,428FansLike
2,286FollowersFollow
0SubscribersSubscribe

INSTAGRAM

Mona Liza portreti

Mona Liza şəksiz ki, dünyanın ən məşhur portretidir. Heç incəsənətlə maraqlanmayan bir insandan, balaca bir uşağa...

“Affiliate” marketinq nədir?

"Affiliate" Marketinq qısaca olaraq məhsulların, xidmətlərin, veb saytların və ya şirkətlərin reklamlarını edərək hər uğurlu satışdan qazanc əldə etməkdir. 

Ən çox bilinən 3 narkotik maddə və onların orqanizmə təsirləri

Kokain Kokain və elmi adıyla benzoylemetil ekgonin Formulu: C17H21NO4 Kokain...